Şêxê di me, Melayê di me, feqîyê di me, mîrê di me, serek û reîsê di me îro ji dil dizanin, di pê dihisin kû çaralîyê me agirek girtîye, qenc û xerabê me dişewitin li hewar û gazîya me da kes naye, me xelas nake.

Bila ew rabin, dest bidin hev xudanî li me perîşan, li me derbederan, li me mehruman bikin, me ji wî agirê bê eman xelas bikin, rêya felaketê nîşanê me bêçareyan bidin. Hûkmê Ayetê Kerîm “Ehsîn kema ehsenallah û îlek”(Qencî bike, çawa Xudayê Teala qencî bi te ra kirîye) derheqê me da îcra bikin.

Ez guman nakim kû mezinê di me xîret û hîmmeta xo, rehm û kerema xo ji me derix bikin (paşve bihêlin). Me divê zelîlîya ha da bihêlin. Ez bawer nakim kû mezinê di me ji bo pêşçûna me, ji bo mirovbûna me her çi ji dest wan bê paşve bidin.

Feqet dilê pirr derdê min ji min ra dibê kû ew cûz kû tû dibêjî eger rast bûya heya nûha yek ji wan ji bo xatirê Xudê û Nebî li kurdê bê xweyî û xudanî dikira, li ser rêyek datanîya heya mehşerê navê xo di sernaweyê tarîxan dikir.

Rehmeta Xuda lê bî: Ehmedê Xanê sêsed sal berê da binêr çi gotîye:

 

Kurmnacî ne pirr bê kemal in

Emma di yetîm û bê mecal in

           Fîlcumle ne cahil û nezan in

           Belkû sefîl û bê xudan in

Ger dê hebûwa me jî xudanek

Alîkeremek letîfedanek

           Îlm û huner û kemal û îzan

           Şi’r û xezel û kîtab û dîwan

Ev cinsî bibûwa li ba wî me’mûl

Ev neqdê bibûwa li nik wî meqbûl

           Min dê elema kelamê mewzûn

           Bilind bikira li banê gerdûn

Bi navê ruhê Melay Cizîrî

Pê hey bikira Elîyê Herîrî

           Keyfek we bida Feqîhê Teyran

           Hetta bi ebed bimayî heyran

Çi bikim kû qewî kesade bazar

Nînin ji qumaş ra xerîdar.

Îro li rûyê erdê da çiqas dewlet û millet hene hemî yek dil, yek rû, yek ziman, bi şev û bi roj dixebitin û bona pêşbûna dewlet û milletê xo her çi ji dest wan tê dikin. Bo nanê xo dixwunin û dinivîsin, rojnavan derdixin, her çi lazim be dinivîsin, bi xelqê xo didin zanîn, bi çi muhtac bin heman ew gav bi destên mezin kû di nav wan da bigihê û di rêya milletê xo xîzmetek çak bike di tarîxê xo da qeyd dikin, navê wî bîr ve nakin.

Ez berê berê nabêm; îro hezar û sêsed sal e kû kurd (me) qebûlê musilmanî kirine di nam û xebatê ha da qe nebî sî-çil hezar şêx, mela û feqî û mîr ji kurdan gihane û di wê wextê da navdar e, ji bona dîn û dewlet xizmetê mezin kirine û kitêb çêkirine. Hal ev e kû ev xizmeta ha, ev kitabeta ha temamê wî wenda bûye, navek wan nemaye, ewê maye ew jî malê ereban û eceman û romîyan bûye, qederî zillek ji bo kurdan faîdeyek ne kirîye.

Eger wan mirovan ji sedan yek xizmetek ji bo kurdan bikiran û ewan kitêban û dîwanan bi zimanê kurdî binivîsandana, îro da navê wan û kitêbê wan wenda nedibû, zarokê di kurdan dixwendin û rehmetan li wan danîyan.

Eva mîsala Elîyê Herîrî ye, nehsed û sî sal berê hatîye bi zimanê kurdî beyt gotîye, heya heşr rabî navê wî li nav kurdan dê bimînî, herkes rehmet dê lê bînî. Melayê Cizîrî jî heştsed sal berê da bi zimanê kurdî dîwanek çêkirîye.

Ehmedê Xanê, Mem û Zînek û ji bo zaroyê kurmancan Nûbarek telîf kirîye, bi çar ziman şê’r(şiîr) gotîye, derheqê xîreta kurdî da çend xeberek Mem û Zînê da anîye û ji ebnayê zeman (rewşa zeman) gelek gilî kirîye:

Xanê ji kemalê bê kemalî

Meydana kemalê dîtî xalî

           Ye’nî ne ji qabil û xebîrî

           Belkû bi teessub û eşîrî

Hasil ji înad eger ji bê dad

Ev bîd’ate kir xellaqê mu’tad

           Safî şemirand vexwarî durdî

           Manendê dûrrê lîsanê kurdî

Înaye me nezm û întîzamê

Kêşaye cefa ji bo wê amê

           Da xelq nebêjitin kû ekrad

           Bê me’rîfet in û bê esil û binyad

Enva’ê mîllet xudan kitêb in

Kurmancî tenê di bê hesêb in.



II

 

Ehmedê Bateyî, xudanê mewlûda şerîf, mezin û piçûkê kurmancan pê dizanî.

Şêx Ûbeydullah Nehrî quddîse sirruhûl alî, îlmhaleke kurmancî ji bo zarokê kurmancan çêkirîye, par pev ra hatîye çapkirin.

Ehmedîye û dîwanê Ehmedê Kor Seblaxî û dîwanê Melayê Cizîrî jî meşhûr e. Nehcul-enama Mela Xelîlê Si’êrdî zav rind e. Ji eqaîd behs dike.

Hezretî Hacî Ebdulqadirê Koyî “quddîse sirruhu es-samî” ji yarek xû xilafê adet halek bîstîye, çend xeberek nezm kirîye, munasib meramim hat ji bo wê qasê li jêr min nivîsand:

 

Keçî kobîne kewtewe yad im

Pêm gott aya çil ewne ustad’im

           Weku bîstê mislê hewrî behar

           Hate giryan û pê gotim ey yar

Alimê çak man hemû fewtan

Ehlê futwa misafirî mewtan

           Ta ke Quran bixwînrê be seda

           Redîyellahu enhûm ebeda

Ewî mawen le lêwî kendalin

Cahil û bê wuquf û mindalin

           Nîye pitir zeka be nîtekeman

           Berd Îbnûl Hicr bikate nîşan

Pak be enwarî alim û muhtac

Bê delîle emêstekî mihac

           Kesî nemawe bexeyrî Kak Ehmed

           Şêx Marûf û alimî Erşed

Çake êsta deka li bo kurdan

Terceme şer’ û ayetê Quran

           Waqi’a xizmetî le bo xwa ye

           Çi debû ger be kurdî nebuwaye

Her ke way got weha mukedder bûm

Wam dezanî ewa le dîn derçûm

           Gotim êstaş le ser kerî mawî

           Hake mistim neda le nêw çawî

Kurdî axir belê çi ye eybî

Her kelamî heqe nîye eybî

           Lefzê kurdî bilê çi gird bû

           Wa le mabeyn ême da têçû

Le fesahet bila mu’era bê

Çe qiyamet barmenîş nabî

           Be zibanê geç û xetxwarî

           Be cerîde û kitêb berwarî (meberdarî)

Çuwîte rêzeyê mueazamatî milel

Weqte xoyan hesab biken be duwel

           Ya legel farsî çi ferqî heye

           Bo çî ew raste, bo çî em kemîye

Ba wucûdî eger bikey dîqet

Tê degey kam le kame sirqet

           Çûnke ême qedîmtirîn le ewan

           Bi tewarîxî cumley edyan

Axir em eqliyan hemû boy

Ger Silêmanîye weya Koy

           Bûne ustadî faris û tazî

           Ta geyîştin be fexrê Razî

Çûnke sermaye malê xelqî bû

Weqtî mirdin hemû be hîç derçû

           Eme me’lûmî aqile û mindal

           Nîye eybî munaqeşey emsal

Wek mirîşkêkî eqlî nehênî

Bêt û helkey mirawî helbênî

           Wek bigate kenar cûgeleyek

           Nayête şiwênî bimrî cûceleyek

Cey ame wişke cey awî awe

Tê diga king diranî pey mawe.

Ew kurdê kû Xudan xîret be û tê da xîret û mêranîya kurdîtî hebe, lazim e kû me’nayê beytî Hacî Ebdulqadir bizane, çiqa ji destê wî bê, ji bo kurdan bixebite. Heya niha kes ji bo kurdan û xasma ji bo zarokê wan karek nekirîye. Navê şairê wan, şêxê wan, navdarê wan nenivisîye.

Beytê ku bi zimanê kurdî hatîye gotin, kitêbê ku hatîye çêkirin, heya niha çap nebûye, ji bo vî qasî kesek şêx û mela û şairê kurdan nas nake. Eger eserê wan bihata çapkirin, dê bihatana naskirin.

Îro li ser temamê kurdan ferzê eyn e ku bi zimanê xû bixûnin û binivîsînin. Şêx û mela û şairê xû bizanin, şi’rê wan û kitêbê wan li çapê bidin û bela bikin.

Ew kesê ku di ba wan şi’r û kitêbê Kurdî hene bila bişînin û yek jî xudan beyt û kitêb kî ye, di ji kû ye, di kengê hatiye dunyayê, di kengê mirîye û navê wî çi ye, wî jî bila binivîse.

Eger em mezinê qewmê xû nizanin û li wan rehmeta Xuda neynin û xweyîtî li wan nekin, kurêd me, nevîyêd me jî li me remh nakin, me feqîran me neçaran bîr naynin.

  

Emê lem aleme baqî bimênî

Be çakî hasilî tehsil nawe

                  ------------

           Eger çê zanay esrarî wurdî

           Melê bo çî xeberet nûsî be kurdî

Zebanî xeyrî xoman hênde nûsî

Le beynî miletan buwne Mecûsî

Ji bo mirovê jîr, bi xîret hevqas bes e.

 

 M. X.

 

Çavkanî: Seîd VEROJ, Cemîyeta Hêvî Ya Feqehê Kurd (Kürd Talebe Hêvî Cemîyeti) û Rojî Kurd (1913), Dara Yayınları, Diyarbakır, 2020 (Rojî Kurd, Hejmar: 3)