5. Kar (Lêker, Fiîl)
Vateyê (çekûyê) ke têvgêryayene, kerdene, bîyayene û awayê bîyayene goreyê deman û şexis û cayan îfade bikê, ênan ra vajîyeno kar. Hem zazakî û hem zî kurmancî de, kê şênê karan di esasan sero cira bikê: Kokê karan û mesderê karan.
Kok yan zî eslê karî: Zazakî de halê demo vêyaretewo nizdî yê karan, kokê karî yo; yan zî mesderê karan ke biaqityo, qismoke cira pey mend ey ra vajyeno kok yan zî eslê karî. Kokê karî qet nêbedelyeno (nêvuryeno). Zazakî de, halê demo vîyarete de, vêşaneya karan bi vengandê /d/ û /t/a qedyenê. No vengê /d/ yê peynîya karan xusûsiyetêko kehan ê ziwanê kurdî yo, lehçeya zazakî û soranî de xo pawito, labelê kurmancî de bîyo sivik û cira kewto. Ay karê ke bi /d/ û /t/ ya qedyenê, goreyê cayan peycidara /-iş/ û /-en/ gênê, ay karê ke zî bi herfêda vengina qedyenê peycidara /-yîş, -yayîş/ û /-ene, -yene/ gênê.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| berd | bir |
| cawit | cût |
| kerd | kir |
| dot | dot |
| kewt | ket |
| ravist | raxist |
| rot | firot |
| vit | wêt |
| vist/eyşt | avêt |
| ramit, karit | ajot |
| rişt | rist |
Mesderê karî yan zî peycidarê mesderan
Ay vateyê ke bi şexis û zemanî ya girêdaye nîyê û tenya bi karî ya eleqeder bibê, ênan ra vajîyeno mesder. Zazakî de goreyê mintiqa û cayan di bêj mesderê karan estî: tayê cayan de bi peycidara /-en/ û tayê cayan de zî bi peycidara /-iş-îş/ yenê viraştene. Ke kar bi yew herfêda vengine biqedîyo, herfa /y/a pêbestene dekewena mabeynê ênan û ay wext mesderî zey /-yen/, /-yîş, -yayîş/ nusîyenê. Labelê seba ke zazakî de nêrî û makîya name û karan halê ênan ê sade de zî dîyar benê, peycidara /e/ya makîyey yena peyniya /-en/ û raşteraş zey /-ene/ û /-yene/ yenê nûstene. Tayê cayan de zî herunda /-ene/-yene/ de, formê zey /-êne, -eni, -ine, -en, -in”[1] nusyenê.
Mesdarê /iş/ û /-îş/, tayê mintiqayan de hem zey mesderê karî hem zî zey nameyê karî vajyenê. Kê şênê ênan ra vajê mesderê sivikî zî. Labelê ziwanê nûstişê zazakîya ewroyên de, /-ene/ zey peycidara mesderan, /-iş, -yîş, -yayîş/ zî zey peycidara nameyê mesderan ameyê qebûlkerdiş. “Seba ke ziwanê nûstişî de asanî(rehetî) bibo, ma formê /-ene/-yene/ sey mesderî, formê /-iş/-yîş/î zî cayê nameyê karan de nûsenê.”[2] Qebûlkerdena enê konsesusê umûmî de, gelek giraneya biryar û pêkerdena Gruba Xebata Vateyî esta. Feqet ayê ke hawayê ca û mintiqa xo, yanî cadê /-en/ de /iş-îş/ nûsenê zî tayn nîyê.
Miqabilê zazakî lehçeya kurmancî de zî, “hetê morfolojî ya di grubê esasî yê masderan estî: mesdarê -in, û -în; û diletê ênan ê ke -an û -ûn reyde virazîyenê.” [3]
Zazakî de karê alîkerden ê zey /bîyayîş-bîyayen/, /dayîş-dayen/ û /nayîş-nayene/ zî estî. Kurmancî de zî miqabilê ênan karê zey /bûn/, /dan/ û /-andin/ yenê xebitnayene.
| Zazakî | Kurmancî | ||
|---|---|---|---|
| Kok/mesder/name | kok/mesder | ||
| ame | : ame-yene/ ame-yîş | hat | : hat-in |
| berd | : bir-in/ berd-iş | bir | : bir-in |
| cawit | : cawit-ene/ cawitiş | cût | : cût-in |
| kerd | : kerd-ene/ kerd-iş | kir | : kir-in |
| kewt | : kewt-ene/ kewt-iş | ket | : ket-in |
| ramit | : ramit-ene/ ramit-iş | ajot | : ajot-in |
| rot | : rotene/ rotiş | firot | : firot-in |
| vit | : vitene/ vitiş | wêt | : wêt-in |
| waşt | : waşt-ene/ waşt-iş | xwest : xwest-in | |
| werd | : werd-ene/ erfiş | xwar | : xwar-in |
| berma | : berma-yene/ berma-yîş | girîn | : gir-în |
| veşna | : veşnayene/ veşna-yîş | şewit | : şewit-în |
| pawit | : pawit-ene/pawit-iş | pa | : pa-y-în |
| rişna | : rişna-yene/ rişna-yîş | rijand : rjand-in | |
| rema | : rema-yene/ rema-yîş | reviya : revî-y-an (revîn) | |
| pêşt | : pêştene/ pêşt-iş | pêça | : pêç-an-din |
| keliya | : keliya-yene/keliya-yîş | kelîn | : kelî-y-an (kelîn) |
| tersa | : tersa-yene/tersa-yîş | tirsîya : tirsi-y-an (tirsîn) | |
| ard | : ard-ene/ ard-iş | anî | : an-în |
| da | : da-yene/da-yîş | da | : da-n (dayîn) |
| mend | : mend-ene/ mend-iş | ma | : ma-n (ma-yîn) |
| bî | : bî-yene/bî-yayîş | bûn | : bû-n (bûyîn) |
| şî | : şîya-yene/ şî-yayîş | çû | : çû-n (çûyin) |
| deşt | : deşt-ene/deştiş | dirût | : dirûn(dirût-in) |
| ravist | : ravist-ene/ra-vist-iş | raxist : ra-xist-in (lêk. hevdûdanî) | |
| vazda | : vazda-yene/vaz-dayîş | bazda : baz-dan (lêk. hevdûdanî) |
Zazakî de karandê pêrabesteyan de formê nûstişê grûba /-iş/ û /-ene/ seycê nîyê; yê grûba /-ene/ cîya nûsyenê û yê grûba /-iş/ zî pîya nûsyenê.”[4]
Mîsal:
| -ene (mesdar) | -iş (name) |
| germ kerdene | germkerdiş |
| berz kerdene | berzkerdiş |
| piro dayene | pêrodayîş |
| pira dayene | piradayîş |
Hem zazakî û hem zî kurmancî de, bîyena karî de hîrê şexisî estî û her yew şexis yewhûmarî û pirhûmarîya ey esta. Wexto ke karî bêrê antiş, goreyê şexisê kerdoxî û zemanê bîyena karî tayê peycidarî pawa benê ke farisî de ênan ra vanê “şinase”. Demo vîyarte de şaxisê hîrin (3.) qethen şinase nêgêno.
| Zazakî | Kurmancî | ||
|---|---|---|---|
| ez | : Ez wanena. | ez | : Ez dixwînim. (yh.) |
| ti | : Ti wanenî. | tu | : Tu dixwînî. (yh.) |
| o | : O waneno. (nêr.) | ew | : Ew dixwîne. (yh.) |
| a | : A wanena. (m.) | ew | : Ew dixwîne. (m.) |
| ma | : Ma wanenê. | em | : Em diwxînin. (ph.) |
| şima | : Şima wanenê. | hun | : Hun dixwînin. (ph.) |
| ê (yê) | : Ê (yê) wanenê. | ew | : Ew dixwînin. (ph.) |
Tesnîfkerdena karan
Ziwanê kurdî de karî goreyê viraştene, wezîfe, şekil û kerdoxîye tesnîf benê.
5.1. Tesnîfkerdena goreyê viraştene
5.1.1. Karê sadeyî
Karê sadeyî karê xas î, yew kok û peycidara mesderî ra virazîyenê.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| werd-ene | xwar-in |
| berd-ene | bir-in |
| kerd-ene | kir-in |
| ame-yene | hat-in |
| wazt-ene (waşt-ene) | xwest-in |
| kewt-ene | ket-in |
| pewt-ene | peht-in |
| vat-ene | got-in |
| şit-ene | şûşt-in |
5.1.2. Karê pêrabesteyî
Hem zazakî û hem zî kurmancî de karê pêbesteyî, bi yewbîyayena yew kar û yew name, veredat, sîfet û zerfî ra peyda benê.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| akerd-ene | vekir-in |
| aqetna-yene | veqet-andin |
| ravist-ene | raxist-in |
| ronişt-ene | rûnişt-in |
| piroda-yene | lêxist-in |
| cêvist-ene | jihevxist-in |
| raykerd-ene | rêkir-in |
| girê da-yene | girê-da-n |
| hewa da-yene | hilgirt-in |
| vazda-yene | baz-da-n |
| pîr bî-ya-yene | pîr bûn |
| awan kerd-ene | ava-kir-in |
| aw da-y-ene | av-da-n |
| goşdarî kerd-ene | guhdarî kir-in |
| derg kerd-ene | dirêj kir-in |
| mikur ame-y-ene | mikur hat-in |
| ray kewt-ene | rê ket-in |
| vela kerd-ene | belavkir-in |
| bala xo da-yene | bala xwe da-y-in |
5.1.3. Karê pêrabeste yê ke bi veredatî ya virazîyenê
Nê bêj karî bi pêrabestena yew veredat, yew name û karan peyda benê.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| vergirewtene/vergirewtiş | bergirtin |
| bervistene/bervistiş | beravêtin |
| bingirewtene/bigirewtiş | bingirtin |
| bin ra vêyartene | ji bin re derbasbûn |
| dest ra şîyayene | ji dest çûyin |
| vîrî ra şiyayene | ji bîr kirin |
| xo ver kewtene | li ber xwe ketin |
| pê ameyene | pevhatin/li hev hatin |
| pê kewtene | bi hev ketin |
| pêpersayen | lihevpirsîn |
| xo ver kewtene | li ber xwe ketin |
| bide gêrayene/cêgêrayene | lê gerîyan |
| fek tira veradayene | dev jê berdan |
| dest bide kerdene | dest pê kirin |
| bawerîya xo pê ardene | bawerîya xwe pê anîn |
5.1.4. Karê hetkarî
Di bêj karê alîkarî estî; 1- zazakî de bîyayîş/bîyene û kurmancî de zî bûn, bîyayen û rewşa kerdoxî dîyar kenê. 2- Zazakî de estbîyene, şênayene û dayene; kurmancî de zî kirin, dan û hatin seba viraştişê karandê pêbesteyan benê alîkar. Seba ke karê alîkarî halê kerdoxî dîyar kenê, zazakî de /bîyene-bîyayîş/ û kurmancîde zî /bûn/ her wext kerdoxî ra dime yenê.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| Panc boranê ma estî. | Pênc kevokên me hene. |
| Dew de estorê ma estbîyê. | Di gund de hespê me hebûn. |
| Yew lûlîya darên a bawkaldê mi estbî. | Bilûrek darîn a kalikê min hebû. |
| Vateyê şima raşt bî. | Gotina we rast bû. |
| Şewe bîya tarî. | Şev bûye tarî. |
| Awdayişê bexçî zahmet nîyo. | Avdana bexçê zahmet nîne. |
| “Mi bazarê şara to kerd”. | “Min bazara şara te kir”. |
| Ma boranan weye kenê. | Em kevokan xweyî dikin. |
| Weyekerdena heywanan zahmet o. | Xweyîkirina heywanan zahmet e. |
Zazakî û kurmancî de goreyê deman antişê karê kerdene:
| Demo vêyarte | Dema borî (borîya berdest) |
| Zazakî | Kurmancî |
| Halo erênî | Helê erênî |
| mi kerd | mi kir |
| to kerd | te kir |
| ey kerd/aye kerd | wî/wê kir |
| ma kerd | me kir |
| şima kerd | we kir |
| ên(în) kerd | wan kir |
| Halo nêyinî | Halê neyînî |
| mi nêkerd | min nekir |
| to nêkerd | te nekir |
| ey nêkerd/aye nêkerd | wî/wê nekir |
| ma nêkerd | me nekir |
| şima nêkerd | we nekir |
| ên(în) nêkerd | wan nekir |
| Demo vêyarete yo aşnawite | Çîroka dema bihûrî (borîya dûdar) |
| Halo erênî | Helê erênî |
| mi kerd bî | min kiribû |
| to kerd bî | te kiribû |
| ey kerd bî/aye kerd bî | wî/wê kiribû |
| ma kerd bî | me kiribû |
| şima kerd bî | we kiribû |
| ên(în) kerd bî | wan kiribû |
| Halo nêyinî | Halê neyînî |
| mi nêkerd bî | min nekiribû |
| to nêkerd bî | te nekiribû |
| ey nêkerd bî/aye nêkerd bî | wî/wê nekiribû |
| ma nêkerd bî | me nekiribû |
| şima nêkerd bî | we nekiribû |
| ên nê kerd bî | wan nekiribû |
| Demo nikayên (o hera) | Dema nûha (ya fire) |
| Halo erênî | Helê erênî |
| ez kena | ez dikim |
| ti kenê/ti kena (m..). | tu dikî |
| o keno(nêr)/ a nêkena. (m..) | ew dike |
| ma kenê | em dikin |
| şima kenê | hun dikin |
| ên(în) kenê | ew dikin |
| Halo nêyinî | Halê neyînî |
| ez nêkena. | ez nakim |
| ti nêkenê/ti nêkena | tu nakî |
| o nêkeno (nêr)/ a kena (m..) | ew nake |
| ma nêkenê | em nakin |
| şima nêkenê | hun nakin |
| ên(în) nêkenê | ew nakin |
| Çîroka demo nikayênî | Çîroka dema nûha (borîya berdest) |
| Halo erênî | Helê erênî |
| mi kerdênê | min dikir |
| to kerdênê | te dikir |
| ey kerdênê/aye kerdênê | wî dikir/wê dikir. |
| ma kerdênê | me dikir |
| şima kerdênê | we dikir |
| ên(în) kerdênê | wan dikir |
| Halo nêyinî | Halê neyînî |
| mi nêkerdênê | min nedikir |
| to nêkerdênê | te nedikir |
| ey nêkerdênê/aye nêkerdênê | wî nedikir/wê nedikir |
| ma nêkerdênê | me nedikir |
| şima nêkerdênê | we nedikir |
| ên(în) nêkerdênê | wan nedikir |
| Demo bêro | Dema dahatû |
| Halo erênî | Helê erênî |
| ez do bika[5] | ez dê bikim (Ezê bikim) |
| ti do bikê/ ti do bika | tu dê bikî |
| o do biko/ a do bika | ew dê bike |
| ma do bikê | em dê bikin |
| şima do bikê | hun dê bikin |
| ên(în) do bikê | ew dê bikin |
| Halo nêyinî | Halê neyînî |
| ez do nêka | ez dê nekim (Ezê bikim) |
| ti do nêkê/ ti do nêka | tu dê nekî |
| o do nêko/ a do nêko | ew dê neke |
| ma do nêkê | em dê nekin |
| şima do nêkê | hun dê nekin |
| ên(ê) do nêkê | ew dê nekin |
| Çîroka demo bêro | Çîroka dema dahatû |
| Halo erênî | Helê erênî |
| mi do bikerdê | min dê bikira/min ê bikira |
| to do bikerdê | te dê bikira |
| ey/ay do bikerdê | wî/wê dê bikira |
| ma do bikerdê | me dê bikira |
| şima do bikerdê | we dê bikira |
| ên(în) do bikerdê | wan dê bikira |
| Halo nêyinî | Halê neyînî |
| mi do nêkerdê | min dê nekira |
| to do nêkerdê | te dê nekira |
| ey/ay do nêkerdê | wî/wê dê nekira |
| ma do nêkerdê | me dê nekira |
| şima do nêkerdê | we dê nekira |
| ên(ê) do nêkerdê | wan dê nekira |
5.1.5. Karo nêmcet
No kar, cumleyê nameyan de kerdox û kardarî pêwa girêdano û demo nikayên de anciyeno. Karo nêmcet name, zemîr û sîfetan ra ciya nûsyeno. Gerek ma naye zî dîyar bikê ke antişê nê karî de, mintiqa ra mintiqa ferq esto[6], labelê na xebate, konsesusê Gruba Vateyî esas girewto.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|
Eke kardar bi herfa bêvengina biqeyo: Eke pêveber bi tîpa bêdeng biqede:
| Halo erênî | Halê erênî | ||
| Ez a. | : Ez ciwan a. | Ez im. | : Ez ciwan im. |
| Ti yî.(n.) | : Ti ciwan î. | Tu yî. | : Tu ciwan î. (n.) |
| Ti ya.(m.) | : Ti ciwan a. | Tu yî. | : Tu ciwan î. (m.) |
| O yo.(n.) | : O ciwan o. | Ew e. | : Ew ciwan e. (n.) |
| A ya(m.) | : A ciwan a. | Ew e. | : Ew ciwan e. (m.) |
| Ma yî. | : Ma ciwan î. | Em in. | : Em ciwan in. |
| Şima yî. | : Şima ciwan î. | Hun in. | : Hun ciwan in. |
| Ê yî. | : Ê(ên) ciwan î. | Ew in. | : Ew ciwan in. |
Zazakî de demo nikayên de şiklê nêyinî (menfî) yê karan bi cidara /nî/, kurmancî de zî “demo nikayên de bê ke kerdox bêro xebitnayîş, halê ey o menfî bi ne ya virazîyeno û vernîya kerdoxî de nûsyeno.”[7]
| Halo nêyinî | Halê neyênî | ||
| Ez nîya. | : Ez ciwan nîya. | Ne ez im. | : Ez ne ciwan im. |
| Ti nîyî. (n.) | : Ti ciwan nîyî. | Ne tu yî. | : Tu ne ciwan î. |
| Ti nîya (m.) | : Ti ciwan nîya. | - | - |
| O nîyo. (n.) | : O ciwan nîyo. | Ne ew e. | : Ew ne ciwan e.(n.) |
| A nîya. (m.) | : A ciwan nîya. | - | - |
| Ma nîyê. | : Ma ciwan nîyê. | Ne em in. | : Em ne ciwan in. |
| Şima nîyê. | : Şima ciwan nîyê. | Nw hun in. | : Hun ne ciwan in. |
| Ê(ên) nîyê. | : Ê(ên) ciwan nîyê. | Ne ew in. | :Ew ne ciwan in. |
Eke kardar bi herfa vengina biqeyo:
| Halo erênî | Halê erênî |
| Ez xwendî ya. | Ez xwendî me. |
| Ti xwendî yî. (n.) | Tu xwendî yî. (n.) |
| Ti xwendî ya. (m.) | Tu xwendî yî. (m. |
| O xwendî yo. (n.) | Ew xwendî ye. (n.) |
| A xwendî ya. (m.) | Ew xwendî ye. (m.) |
| Ma xwendî yê. | Em xwendî ne. |
| Şima xwendî yê. | Hun xwendî ne. |
| Ê(ên) xwendî yê. | Ew xwendî ne. |
| Halo nêyinî | Halê neyênî |
| Ez xwendî nîya. | Ez ne xwendî me. |
| Ti xwendî nîyî. (n.) | Tu ne xwendî yî. (n.) |
| Ti xwendî nîya. (m.) | Tu ne xwendî yî. (m.) |
| O xwendî nîyo. (n.) | Ew ne xwendî ye.(n.) |
| A xwendî nîya. (m.) | Ew ne xwendî ye.(m.) |
| Ma xwendî nîyê. | Em ne xwendî ne. |
| Şima xwendî nîyê. | Hun ne xwendî ne. |
| Ê(ên) xwendî nîyê. | Ew ne xwendî ne. |
5.2. Tesnîfkerdena karan goreyê wezîfe dayene yan zî objeyê ênan
Hem zazakî û hem zî kurmancî de goreyê wezîfeyandê xo, tayê karî vêrdaye (transîtîf) yî û tayê zî nevêrdaye (întransîtîfî) yî.
5.2.1. Karê transîtîfî (vêrdayeyî)
Ay karê ke objeyê ênan estî yan zî tesîr sewbîna çîyan kenê, ênan ra vajyeno karê transîtîfî. Bi vatişêko bîn, karo ke bêro kerdene, ciwabê persandê /çi, çi çî/ û /kam, kamî/ bido, ay karo vêrdaye yo. Enê karandê anasarênan de vera hereketî ver bi teberî ya û her wext bi awayêko aktîf mana kerdene îfade kenê.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| şimitene/şimitiş | vexwarin |
| akerdene/akerdiş | vekirin |
| kendene/kendiş | kolandin |
| vatene/vatiş | gotin |
| dayene/dayîş | dan(dayin) |
| girewtene/girewtiş | girtin |
| erînayene/erînayîş | kirîn |
| raykerdene/raykerdiş | rêkirin(lêkerên hevdûdanî yên gruba yekem) |
| padayene/padayîş | dadan |
| peyda kerdene/peydakerdiş | peydakirin(lêkerên hevdûdanî yên gruba duwem) |
| vinî kerdene/vinîkerdiş | wendakirin |
| awan kerdene/awankerdiş | avakirin |
| Mi aw şimite. | Min av vexwar. |
| Mi ard kena. | Min erd koland. |
| Ay deyrî vatî. | Wê stran gotin. |
| Ey bostan awda. | Wî bostan avda. |
| Ma firingî erînayê. | Me firingî kirrîn. |
| To çi wend? Mi kitab wend. | Te çi xwend? Min kitêb xwend. |
| Cinêke yew name raykerd. | Jinikê nameyek rêkir. |
| Zelale heme hîrê paceyê dersxanî akerdî. | Zelalê her sê pencereyên dersxanê vekirin. |
| Seba viraştena banî, kereste peyda kerd. | Ji bo çêkirina banî kereste peyda kir. |
| Dewê ke veşay bî, ma newe ra awan kerdî. | Gundên ku şewitî bûn, me ji nû ve ava kirin. |
5.2.2. Karê întransîtîfî (nêvêrdayeyî)
Ay karê ke objeyê (kerdeyê) ênan çinîyê û yewnayî ser ro tesîr nêkenê, êna ra vajîyeno kerê întransîtîfî.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| ameyene/ameyîş | hatin |
| bermayene/bermayîş | girîn |
| firayene/firayîş | firîn |
| şîyayene/şîyayîş | çûn(çûyin) |
| merdene/merdiş | mirin |
| kewtene/kewtiş | ketin |
| rakewtene/rakewtiş | raketin |
| remayene /remayîş | revîn |
| bermayene/bermayîş | girîn |
| varayene/varayîş | barîn |
| vazdayene/vazdayîş | bezîn/bazdan |
| çerayene/ çerayîş | çêrîn/çêrandin |
| gêrayene/gêrayîş | gerîn |
Mîsal:
| O vizêr dew ra ame. | Ew do ji gund hat. |
| Mamoste ame. | Mamoste hat. |
| Dayika mi qehran vera bermena. | Dayika min ji ber qehran digirî. |
| Mîrçike firena. | Çûk difire. |
| Ez heta keye vazdaya. | Ez heta malê bazdam. |
| Dapîra mi merde. | Dapîr min mir. |
| Doman banî ser ra kewt. | Zarok ji ser banî ket. |
| Dizd rema. | Diz revî. |
| Pitik bermeno. | Pitik digrî. |
| Varan vareno. | Baran dibare. |
| Ez heta keye vazdaya. | Ez heta malê bezîyam. |
| Gawan naxir çerêneno. | Gavan naxir diçêrîne. |
| O, şew û roj gêreno. | Ew, şev û roj digere. |
Antişê karandê vêrdaye û nevêrdayeyan, demo nikayên û demo bêro de seycê yî, labelê demo vêyarte de qeydeyê antişê ênan seycê nîyo.
Hem dimilî û hem zî kurmancî de karê nevêrdayey şênê hal bedilnê û bibê karê vêrdayey. Seba ey rê dimilî de peynîya kokê karî de çekûya /-nayiş, -nayene/ yena û ê kurmancî de zî çekûya /-andin/ yena. Karê ke bi eno hawa virazîyenê û mana aktîfbîyena ênan vêşî bena, ti ra vajyeno karê sedemkarî.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| nêvêrdaye-vêrdaye | negerguhêz-gerguhêz |
| biryayene/birnayene | birîn/birandin |
| remayene/remnayene | revîn/ revandin |
| vazdayene/vazdnayene | bezîn/ bezandin |
| gêrayene/gêrnayene | gerîn/ gerandin |
| veşayene/veşnayene | şewitîn/şewitandin |
| nustene/nûsnayene | nivîsîn/nivîsandin |
| rişayene/ rişnayene | rijîn/rijandin |
| diryayene/dirnayene | dirîn/dirandin |
| vindertiş/vindernayîş | rewestin/rawestandin |
| recifyayîş/recifnayîş | recifîn/recifandin |
| varayîş/ varnayîş | barîn/barandin |
| çerayîş/çerênayîş | çêrîn/çêrandin |
| tersayîş/tersnayîş | tirsîn/tirsandin |
| ciwyayîş/ciwênayîş | jiyîn/jîyandin |
5.3. Tesnîfkerdena karan goreyê kerdoxî
5.3.1. Karê aktîfî
Her karo aktîf mutleqe yew objeyê ey esto û no obje (kerde) raşteraşt bindê tesîrdê kerdoxê karî de yo, yanî kerdox dîyar o û esas kerdox bi xo yo. Her karo aktîf zî karêko vêrdaye yo.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| Zelale name nust(nuşt). | Zelalê name nivîsand. |
| Şiwane pesî çerêneno. | Şivan pesî diçêrîne. |
| Westa xalî virazeno. | Hoste xalî çêdike. |
| Mamoste ders dano domanan. | Mamoste ders dide zarokan. |
| Ferzanî camê dolabe şikit. | Ferzanî camê dolabê şikand. |
| Cinêka dewije rêşta rêsena. | Jinika gundî teşî dirêse |
5.3.2. Karê pasîfî
Karo pasîf zî raşteraşt tesîr bi kerdeyî(obje) keno, labelê nê karan de kerde û kerdarî/kerdoxî(subje) ca bedilnenê. No sebeb ra etiya de ê muhîm kerdox nîyo, bîyayena karî bi xo ya. Karê pasîfî, bi awayêke karandê aktîfan ra peyda benê; ke zazakî de peynîya halê demewo vêyarte yê karandê aktîfan de vateyê /-ya/ û /-eya/ yan zî goreyê deman /ameyene/ bêro vernîda karî, kar beno pasîf. Kurmancî de zî çekûyê /bi destê/ yan zî /ji aliyê/, bêrê vernîya kerdeyê ke cayê kerdoxî gênê, karo aktîf beno pasîf.
| Zazakî | Kurmancî | ||
|---|---|---|---|
| Aktîf | Pasîf | Aktîf | Pasîf |
| da | diya/ ame dayene | da | hate dayin |
| nust | nusîya/ ame nustene | nivîst | hate nivîsandin |
| werd | werîya/ ame werdene | xwar | hate xwarin |
| remna | remîya/ ame remnayen | revand | hate revandin |
| vat | vajîya/ ame vajyayene | got | hate gotin |
| viraşt | virazîya/ ame virzyayene | çêkir | hate çêkirin |
| vîna | vinîya/ ame vinayene | dî | hate dîtin |
| ramit | ramîya/ ame ramitene | ajot | hate ajotin |
| pewt | pewjîya/ ame pewtene | peht | hate pehtin |
| vijêna | vijênîya/ ame vijênayene | bijart | hate bijartin |
| Vergî mêşna werde. | Gurî mêşin xwar. (aktîf) |
| Hemşîra darû da nêweşan. | Hemşîre derman da nexweşan. (aktîf) |
| Domanan keberî şikitî. | Zarokan derî şikandin. (aktîf) |
Mêşna weryaye./Mêşna ameye werdiş. Mêşin hate xwarin. (pasîf)
Texsî ramiyaye./Texsî ameyeramitene. Texsî hate ajotin. (pasîf)
| Seba mamosteyan xelate diyaye. | Ji bo mamosteyan xelat hate dayin. (pasf.) |
| Nêweşan ra gunî gêriyaye. | Ji nexweşan xun hate girtin. (pasîf) |
5.3.3. Karê agêrayoxî
Zazakî de agêrayena karî bi vateya xo/xû ya û kurmancî de zî bi xo/xwe ya virazîyeno û xo vernîya karandê aktîf û vêrdeyan de yeno nûstene.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| Xo ameyîş./ Xo aqilyayiş. | Li xwe hatin. |
| Xo şinasnayîş. | Xwe nasîn |
| Xo limitiş. | Xwe veşartin. |
| Xo şitiş. | Xwe şûştin. |
| Xo vînayene. | Xwe dîtin. |
| Xo xapênayîş. | Xwe xapandin. |
5.3.4. Karê bê kerdoxî
“Nê bêj karî, bi nameyê eleqederan pawa halê kesê yewhûmarê hîrine de yenê xebitnayîş.”[8]
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| vewre varayene/vewre varayîş | berf barîn |
| varan varayene/ varan varayîş | baran barîn |
| va amayene/ va ameyîş | ba hatin |
| tarî bîyayene/tarî bîyayîş | tarî bûn |
-Aşama gulane de varayena tabêk varanî, darûyê ziyan î. (z)
-Di meha gulanê de barîna tavêk baranê, dermanê ziyana ye. (k)
5.4. Tesnîfkerdena goreyê şikilî
Ziwanê kurdî de karî goreyê şeklê xo benê di şaxî: 1- Karê rêzdarî yan zî karê bi qayde, 2- Karê bêrêzî yan zî karê bê qayde.
5.4.1. Karê bi qayde
Zazakî û kurmancî de vêşaneya karan bi qayde yî, şiklê emirdayena enê karan goreyê qaydeyêk virazîyeno û halê raweya ênan de kokê karî nêbedêlyeno. Labelê gerek ma bizanê ke zazakî û kurmancî de heme karê rêzdarî seycê nîyê: miqabilê tayê karê rêzdaranê zazkî, kurmancî de karê bêrêzî yenê; miqabilê tayê karandê kurmancî zî zazakî de tayê karê winayênî estî. Mîsal: Vat/got :vaje/bêje… Nê bêj karî zî xo mîyan de benê di şaxî: 1) ayê ke kokê ênan bi yew herfêda vengine qedyenê; 2) ayê ke kokê ênan bi yew herfêda bêvengine qedyenê.
5.4.1.1. Karê bi qayde yê ke bi yew herfa vengina qedyenê:
| kokê karî/koka lêker | demo vêyarte/dema borî | halê fermanî |
| zazakî/kurmancî | zazakî/kurmancî | zazakî/kurmancî |
| birnayene/birîn | birna/birî | bibirne/bibire |
| cenayene/jenîn | cena/jenî | bicene/bijene |
| çerayene/çêran | çera/çêrî | biçere/biçêre |
| dayene/dayîn | da/da | bidi-bide/bide |
| ewnîyayene/nihêrîn | ewnîya/nihêrî | biewnîye/binihêre |
| gêrayene/gerîn | gêra/gerîya | bigêre/bigere |
| herikyayene/herikîn | herikya/herikî | biherike/biherike |
| kenayene/kolîn | kena/kola | bikene/bikole |
| lawayene/reyîn | lawa/reyî | bilawe/bireye |
| nalayene/nalîn | nala/nalî | binale/binale |
| remayene/revîn | rema/revya | bireme/bireve |
| resayene/gehan | resa/geha | birese/bigehe |
| rişnayene/rijîn | rişna/rijand | birişe/birije |
| tehnayene/hêrandin | tehna/hêra | bitehne/bihêre |
| tersayene/tirsîn | tersa/tirsî | biterse/bitirse |
| zanayene/zanîn | zana/zanî | bizane/bizane |
5.4.1.2. Karê bi qayde yê ke bi yew herfa bêvengina qedyenê:
| mesderê karî/lêker | demo vêyarte/dema borî | halê fermanî |
| zazakî/kurmancî | zazakî/kurmancî | zazakî/kurmancî |
| antene/kişandin | ant/kişand | biance/bikişîne |
| cawitene/cûtin | cawit/cût | bicawe/bicûwe |
| aşnawitene/bihîstin | aşnawit/bihîst | biaşnawe/bibihîse |
| cikerdene/jêkirin | cikerd/jêkir | cike/jêke |
| girotene/girtin | girot/girt | bigîre/bigire |
| helnayene/helandin | helna/heland | bihelne/bihelîne |
| hûmartene/jimartin | hûmart/jimart | bihûmare/bijmêre |
| kiştene/kuştin | kişt/kûşt | bikişe/bikûje |
| limitene/veşartin | limit/veşart | bilimne/veşêre |
| merdene/mirin | merd/mir | bimire/bimire |
| pawitene/parastin | pawit/parast | bipawe/biparêze |
| pewtene/pehtin | pewt/peht | bipewje/bipêje |
| peymawitiş/pîvandin | peymawit/pîvand | bipeymawe/bipîve |
| piştiş/pêçandin | pişt/pêça | bipêşe/bipêçe |
| eyştene/avêtin | eyşt/avêt | bierze/biavêje |
| ramitene/ajotin | ramit/ajot | birame/biajo-bajowe |
| rêstene/rêstin | rêst/rêst | birêse/birêse |
| şitene/şûştin | şit/şûşt | bişûwe/bişûwe |
| tefênayene/tefandin | tefêna/tefand | bitefêne/bitêfîne |
| veşnayîş/sotin | veşa/sot | biveşne/bisote |
| wendene/xwendin | wend/xwend | biwane/bixweyne |
| werdene/xwarin | werd/xwar | biwere-bore/bixwe |
| xemilnayene/xemilandin xemilna/xemiland | bixemilne/bixemlîne |
5.4.2. Karê bê qayde
Goreyê viraştena ênan tayê xûsusiyetê enê bêj karan winî yî: Demo verên û halê fermanî yê ênan de kokê karan bedêlyenê û goreyê deman zî berdewamî şikilê karî bedêlyenê.
| mesderê karî | demo niha yo hîra | demo vêyarte halê fermanî | |
| (mesderê lêkerê) | (dema nûha ya fire) (dema borî) | ||
| zazakî/kurmancî | zazakî/kurmancî | zazakî/kurmancî zazakî/kurmancî | |
| ameyene/hatin | yeno/ dihê-tê | ame/hat bê/were | |
| ardene/anîn | ano/tîne-diîne | ard/anî bîya/bîne | |
| berdene/birin | beno/dibe | berd/bir bibi-bibe/bibe | |
| dayene/dayin | dano/dide | da/da | bide/bide |
| dotene/dotin | doşeno/didoşe | dot/dot bidoşe/bidoşe | |
| kotene/kotin-kûhtin | kojeno/dikoje | kot/kot-kûht bikoje/bikoje | |
| mendene/mayin | maneno/dimîne | mend/ma bimane/bimîne | |
| pewtene/pehtin | pewjeno/dipêje | pewt/peht bipewje/bipêje | |
| ritiş/maliştin | riweno/dimale | rit/malişt biriwe/bimale | |
| rişnayene/rêtin | rişneno/dirije | rişna/rijand birişne/birijîne | |
| şiktene/şikandin | şikneno/dişikîne | şikna/şikand bişikne/bişikîne | |
| şiyayene/çûyin | şino-şono/diçe | şi/çû | şo/biçe-here |
| vatene/gotin | vano/dibêje | vat/got vaje/bibêje | |
| vetene/derxistin | vejeno/derdixe-diderxe vet/derxist veje/derxe | ||
| vînayîş-vînayene/dîtin | vîneno/dibîne | vîna/ bîna-dît bivîne/bibîne | |
| viraztiş/çêkirin | virazeno/çêdike | viraşt/çêkir viraze/çêbike | |
| vistiş/avêtin | fîneno/diavêje-davêje | vist/avêt fîne/biavêje-bavêje | |
| wendene/xwendin | waneno/dixwîne | wend/xwend biwane/bixweyne | |
| werdene/xwarin | weno/dixwe | werd/xwar | bore biwere/bixwe |
| werzayîş/rabûn | werzeno/dirabe-radibe werza/rabû biwerze-werze/rabe | ||
| kerden-kerdiş/kirin | keno/dike | kerd/kir bike/bike |
5.5. Rawe
Wexto ke ma behsê hukmêk, têvger, tesîr û halê kerdenêk bikê şiklê karî bedêlîyeno, nê her yew şikildê karî ra vajyeno rawe. Tayê karî bîyayen û peyda bîyayena kardene dîyar kenê, tayê karî zî waztişêk yan zî hereketêko tesawurkerde îfade kenê. Raweyî bi hereketê objeyan gore yenê namekerdiş.
5.5.1. Raweya waztişîye
Seba aşkerekerdişê çîyê ke bîyayena ênan mutlaq nêbo labelê wazten, tesawir û nîyet kerdena bîyayena ênan mimkun bo, na rawe yena xebitnayîş. No sebeb ra, zaf rayan bi yewna karî pawa yena vatene.
Raweya waztişî demo nikayên de Rewaya xwestekî di dema nûha de
| Halo erênî | Helê erênî |
| (wa) ez bika | (bila) ez bikim |
| (wa) ti bikê | (bila) tu bikî |
| (wa) o biko/(wa) a biko | (bila) ew bike |
| (wa) ma bikê | (bila) em bikin |
| (wa) şima bikê | (bila) hun bikin |
| (wa) ên(ê) bikê | (bila) ew bikin |
| Halo nêyinî | Halê neyînî |
| (wa) ez nêka | (bila) ez nekim |
| (wa) ti nêkê | (bila) tu nekî |
| (wa) o nêko/(wa) a nêko | (bila) ew neke |
| (wa) ma nêkê | (bila) em nekin |
| (wa) şima nêkê | (bila) hun nekin |
| (wa) ên(ê) nêkê | (bila) ew nekin |
| Wa xebata xo biko, wa bibetilyo. | Bila xebata xwe bike, bila biweste. |
5.5.2. Raweya fermanî
No halê rawe, fermanê bîyayena karî dano. Seba viraştena halê fermanî yê karan, veredata /bi-/ yeno vernîya kokdê karî. Labelê ke kar bê qaîde bo, tayê karan de halê fermanî bê veredatê /bi-/ zî yeno viraştene. Hem zazakî û hem jî kurmancî de raweya fermanî goreyê di şexisan virazîyena: 1- şexiso yewhûmar û didin; 2- şexiso zafhûmar û didin.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| seba şexisê yewhûmarê 2. | ji bo şexisê yekhejmarê 2. |
| bike | bike |
| bişikne | bişikîne |
| bireme | bireve |
| bizane | bizane |
| biwane | bixweyne |
| binuse | binivsîne |
| bipewje | bipêje |
| bilinme | veşêre |
| seba şexisê pirhûmarê 2. | ji bo şexisê pirhejmarê 2. |
| bikê | bikin |
| bişiknê | bişikînin |
| biremê | birevin |
| bizanê | bizanin |
| biwanê | bixweynin |
| binusê | binivsînin |
| şirênê | biçin |
| bilimnê | veşêrin/biveşêrin |
5.5.3. Raweya gerekîye
Seba hemin şexsan yena xebitnayîş. Karî eno hal de, bêşaxis û bêhûmar yenê antiş. Seba neye, kerdarê karî zî dîyar nîyê.
Raweya “gerek”îye demo nikayên de:
| Halo erênî | Helê erênî |
| gerek ez bika | gerek ez bikim/ divê ez bikim |
| gerek ti bikê(a) | gerek tu bikî |
| gerek o(a) biko | gerek ew bike |
| gerek ma bikê | gerek em bikin |
| gerek şima bikê | gerek hûn bikin |
| gerek ên bikê | gerek ew bikin |
| Halo nêyinî | Halê neyînî |
| gerek ez nêka | gerek ez nekim/ divê ez nekim |
| gerek ti nêkê(a) | gerek tu nekî |
| gerek o(a) nêko | gerek ew neke |
| gerek ma nêkê | gerek em nekin |
| gerek şima nêkê | gerek hûn nekin |
| gerek ên nêkê | gerek ew nekin. |
5.5.4. Raweya werrekî (xwezîka)
Bîyayişê karî de nîyaz û xwezîye dîyar kenê, heme zemanan de yenê antiş.
| Raweya “xwezîka” demo nikayên de | Raweya “xwazîka” di dema nûha de |
| Halo erênî | Helê erênî |
| (werrekî) ez bika | (xwezîka) ez bikim |
| (werrekî) ti bikê/ ti bika. | (xwezîka) tu bikî |
| (werrekî) o(a) biko | (xwezîka) ew bike |
| (werrekî) ma bikê | (xwezîka) em bikin |
| (werrekî) şima bikê | (xwezîka) hun bikin |
| (werrekî) ên bikê | (xwezî) ew bikin |
| Halo nêyinî | Halê neyînî |
| (werrekî) ez nêka | (xwezîka) ez nekim |
| (werrekî) ti nêkê | (xwezîka) tu nekî |
| (werrekî) o (a) nêko | (xwezîka) ew neke |
| (werrekî) ma nêkê | (xwezîka) em nekin |
| (werrekî) şima bikê | (xwezîka) hun nekin |
| (werrekî) ên nêkê | (xwezî) ew nekin |
5.5.5.) Raweya şertî
No halê karî de, bîyayena yew karî bi şertê bîyayena yewna karî ra girêdaye yo û pêrin zemanan de yeno xebitnayîş. Seba viraştena eno halê karî, zazakî de vateyê “eke, eger” û kurmancî de zî “heke, eke, eger” yenê vernîya karî.
| Raweya şertî demo nikayên de | (Raweya şert di dema nûha de) |
| Halo erênî | Halê erênî |
| eke (eger) ez bika | eke(eger) ez bikim |
| eke ti bikê | eke tu bikî |
| eke o(a) biko | eke ew bike |
| eke ma bikê | eke em bikin |
| eke şima bikê | eke hun bikin |
| eke ên bikê | eke ew bikin |
| Halo nêyinî | Halê neyînî |
| eke (eger) ez nêka | eke (eger) ez nekim |
| eke ti nêkê | eke tu nekî |
| eke o nêko/eke a nêko | eke ew neke |
| eke ma nêkê | eke em nekin |
| eke şima nêkê | eke hûn nekin |
| eke ên nêkê | eke ew nekin |
| Eke varan nêvaro, ma şinê dewe. | Eke(heke) baran nebare, em diçin gund. |
| Eger mêrdim nêweş bo, nişêno vazdo. | Eger meriv nexweş be, nikare bazde. |
5.5.6. Raweya şênayene
Mana besbîyayen û qîmkerdena hêza bîyayene dano kar û kerdene.
Raweya “şênayene” demo nikayên de: (Raweya “karîn” di dema nûha de):
| Halo erênî | Helê erênî |
| ez şêna bika | ez dikarim bikim/ez dişêm bikim |
| ti şênê bikê/ti şêna bika | tu dikarî bikî/ tu dişê bikî |
| o şêno biko/a şêna bika | ew dikare bike/ ew dişê bike |
| ma şêna bikê | em dikarin bikin/em dişên bikin |
| şima şênê bikê | hûn dikarin bikin/ hun dişên bikin |
| ên şênê bikê | ew dikarin bikin/ ew dişên bikin |
| Halo nêyinî | Halê neyînî |
| ez nişêna bika | ez nikarim bikim/ez neşêm bikim |
| ti nişênê bikê/ti nişêna bika | tu nikarî bikî/ tu neşê bikî |
| o nişêno biko/a nişêna bika | ew nikare bike/ ew neşê bike |
| ma nişênê bikê | em nikarin bikin/em neşên bikin |
| şima nişênê bikê | hûn nikarin bikin/ hun neşên bikin |
| ên nişênê bikê | ew nikarin bikin/ ew neşên bikin |
| Ez şêna nê barî wegêra. | Ez dikarim vî barî wergirim. |
| Ez nişêna zey to vazda. | Ez nikarim wekî te bazdim. |
| Ma şênê pêrin persan virazê. | Em dikarin hemû pirsan çêkin. |
| Ma nişênê pêrin persan virazê. | Em nikarin hemû pirsan çêkin. |
| Kê nişênê şarî, ma kê nişênê xo zî? | Meriv nikare xelkê, ma nikare xwe jî? |
5.6. Karan de dem
Hem zazakî û hem zî kurmancî de bi giraneye hîrê demî (zemanî) yenê xebitnayîş: Demo vîyarte, demo nikayin û demo bêro. “Heme têvger û hedîseyê ke mîyandê yew demo dîyarkerde de pê dima benê, bîyena ênan zey helqeyê yew zincîre pêwa girêdaye yî; bîyena tayine “verê” ra, tayine “tira pey” û tayinan zî “ay game” de asenê yanî ma bîyena ênan goreyê zemanî qebûl kenê. Bêguman çîyê ke verê bîyê, tesîr halo nikayên zî kenê û çîyê ke demo bêro de zî bibê, bîyena ênan halo nikayên de teswîr bena. Bi eno hawa “demo nikayên”, navbeyna tebayê ke verê bîyê û tebayê ke bêro de bibê, zey yew helqa zincîre pêwa girêdano. Eger “demo nikayên”, hişdê ma de demo verên û demo bêro ra girêdaye nêbînê, qet yew mana û mûhîmeya ên nêmendê.”[9]
Wexto ke nê deman de hadîse û têvgerek beno, ma qalî kenê û çiyêk vanê, goreyê dem û kerde û kerdoxî(kerdarî), vate awa bi awa bedêlyeno; qismêk aye vateyê verênî maneno û qismêk zî bide nêmano. Goreyê deman eno hawa cîyabîyayena vateyan, şiklê îfadekerdena ziwanî zî bedêlnenê ke ey ra vajyeno antena karan (tewang).
5.6.1. Demo vîyarte
No dem, hem zazakî de û hem zî kurmancî de bi aqetnayena mesderê karan peyda beno û bîyayena karê verê nikayî dîyar keno.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| kar: wendene-wendiş (bê qaîde) | lêker: xwendin (bê qaîde) |
| Halo erênî | Halê erênî |
| Mi wend. | Min xwend. |
| To wend. | Te xwend. |
| Ey wend./Ay wend.(m.) | Wî xwend./Wê xwend. |
| Ma wend | Me xwend. |
| Şima wend. | We xwend. |
| Ên wend. | Wan xwend. |
| Halo nêyinî | Halê neyînî | |
| Mi nêwend. | Min nexwend. | |
| To nêwend | Te nexwend. | |
| Ey nêwend./A nêwend(m.) | Wî nexwend./Wê xwend. | |
| Ma nêwend | . | Me nexwend. |
| Şima nêwend. | We nexwend. | |
| Ên nêwend. | Wan nexwend. |
5.6.2. Demo nikayin
No dem, gama qisekerdene de bîyayen û dest pê kerdena yew kar û têvgere dîyar keno û seba îzahkerdena karê ay game yeno xebitnayîş.
| Zazakî | Kurmancî |
|---|---|
| kar: wendene-wendiş | lêker: xwendin |
| Halo erênî | Helê erênî |
| Ez wanena. | Ez dixwînim. |
| Ti wanênê./Ti wanena. (m.) | Tu dixwînî. |
| O waneno./A wanena. (m..) | Ew dixwîne. |
| Ma wanenê. | Em dixwînin. |
| Şima wanenê. | Hûn dixwînin. |
| Ên(ê) wanenê. | Ew dixwînin. |
| Halo nêyinî | Halê neyînî |
| Ez nêwanena. | Ez naxwînim. |
| Ti nêwanênê./Ti nêwanena. (m.) | Tu naxwînî. |
| O nêwaneno./A nêwanena. (m..) | Ew naxwîne. |
| Ma nêwanenê. | Em naxwînin. |
| Şima nêwanenê. | Hûn naxwînin. |
| Ên(ê) nêwanenê. | Ew naxwîne. |
5.6.3. Demo hîra
No dem, gama dest bide kerden û dewam bîyayena yew karî û têvgere dîyar keno.
| Halo erênî | Helê erênî |
| Ez ha[10] wanena. | Ez dixwînim. |
| Ti ha wanenê(a). | Tu dixwînî. |
| O ha waneno/A ha wanena. | Ew dixwîne. |
| Ma ha wanenê. | Em dixwînin. |
| Şima ha wanenê. | Hûn dixwînin. |
| Ê(ê) ha wanenê. | Ew dixwînin. |
| Halo nêyinî | Halê neyînî |
| Ez ha nêwanena. | Ez naxwînime. |
| Ti ha nêwanenê(a). | Tu naxwînî. |
| O ha nêwaneno/A ha nêwanena.(m.) | Ew naxwîne. |
| Ma ha nêwanenê. | Em naxwînin. |
| Şima ha nêwanenê. | Hûn naxwînin. |
| Ê(ê) ha nêwanenê. | Ew naxwînin. |
5.6.4. Demo vîyarteyo nedîyar
Antişê karan no dem de, seba îzahkerdena kar û têvgerê ke verêna dest pê kerdo û tesîrê ênan nika zî dewam keno yo.
| Halo erênî | Helê erênî |
| Mi wendo. | Min xwendîye. |
| To wendo. | Te xwendîye. |
| Ey/Ay wendo. | Wî/Wê xwendîye. |
| Ma wendo. | Me xwendîye. |
| Şima wendo. | We xwendîye. |
| Ênan wendo. | Wan xwendîye. |
| Halo nêyinî | Halê neyînî |
| Mi nêwendo. | Min nexwendîye. |
| To nêwendo. | Te nexwendîye. |
| Ey/Ay nêwendo. | Wî/Wê nexwendîye. |
| Ma nêwendo. | Me nexwendîye. |
| Şima nêwendo. | We nexwendîye. |
| Ênan nêwendo. | Wan nexwendîye. |
5.6.5. Demo vîyarteyo dewamî
No dem, îzehatê kar û têvgerê ke verê dewamî bîyê yan zî dibare bîyayena ênan kenê.
| Halo erênî | Helê erênî |
| Mi wendênê. | Min dixwenda. |
| To wendênê. | Te dixwenda. |
| Ey wendênê./Ay wendênê. | Wî dixwenda. |
| Ma wendênê. | Me dixwenda. |
| Şima wendênê. | We dixwenda. |
| Ênan wendênê. | Wan dixwenda. |
| Halo nêyinî | Halê neyînî |
| Mi nêwendênê. | Min nedixwenda. |
| To nêwendênê. | Te nedixwenda. |
| Ey nêwendênê./A nêwendênê. | Wî nedixwenda. |
| Ma nêwendênê. | Me nedixwenda. |
| Şima nêwendênê. | We nedixwenda. |
| Ênan nêwendênê. | Wan nedixwenda. |
5.6.6. Demo vîyarteyo nedîyar o verên
Kerdeyê ke demo vêyartewo nedîyar de bîyê, îzahkerden û hîkayekerdena ênan a seba nikayî, bi eno dema beno. Qandê neye rê, zazakî de /bî/ û kurmancî de zî /bû/ sey karê alîkerdene yenê peynîya halê demo vêyarte yê karan.
| Halo erênî | Halê erênî |
| Mi wend bî. | Min xwendibû. |
| To wend bî./A wend bî. | Te xwendibû. |
| Ey/Ay wend bî. | Wî/wê xwendibû. |
| Ma wend bî. | Me xwendibû. |
| Şima wend bî. | We xwendibû. |
| Ênan wend bî. | Wan xwendibû. |
| Halo nêyinî | Halê neyînî |
| Mi nêwend bî. | Min nexwendibû. |
| To nêwend bî./A nêwend bî. | Te nexwendibû. |
| Ey nêwend bî./Ay nêwend bî. | Wî/wê nexwendibû. |
| Ma nêwend bî. | Me nexwendibû. |
| Şima nêwend bî. | We nexwendibû. |
| Ênan nêwend bî. | Wan nexwendibû. |
| 5.6.7. Demo vîyarteyo nîyetkerde | (Dema raborîya nîyetkirî) |
| Halo erênî | Helê erênî |
| Mi wend bîya. | Min xwendibûya. |
| To wend bîya. | Te xwendibûya. |
| Ey/Ay wend bîya. | Wî/Wê xwendibûya. |
| Ma wendbîya. | Me xwendibûya. |
| Şima wendbîya | We xwendibûya. |
| Ênan wend bîya. | Wan xwendibûya. |
| Halo nêyinî | Halê neyînî |
| Mi nêwend bîya. | Min nexwendibûya. |
| To nêwend bîya. | Te nexwendibûya. |
| Ey/A nêwend bîya. | Wî/Wê nexwendibûya. |
| Ma nêwendbîya. | Me nexwendibûya. |
| Şima nêwendbîya | We nexwendibûya. |
| Ênan nêwend bîya. | Wan nexwendibûya. |
5.6.8. Demo ameyox
No dem dîyar keno ke kar, gama qisekerdene ra na heta, wextêdo nedîyar de beno yan zî do bibo.
| Halo erênî | Helê erênî |
| Ez do biwana. | Ezê(ez dê) bixwînim. |
| Ti do biwanî./Ti do biwana. | Tuyê (tu dê) bixwînî. |
| O do biwano./A do biwano. | Ewê (ew dê) bixwîne. |
| Ma do biwanê. | Emê(em dê) bixwînin. |
| Şima do biwanê. | Hunê (hun dê) bixwînin. |
| Ê do biwanê. | Ewê(ew dê) bixwînin. |
| Halo nêyinî | Halê neyînî |
| Ez do nêbiwana. | Ezê (ez dê) nexwînim. |
| Ti do nêbiwanê./A do nêbiwana. | Tuyê (tu dê) nexwînî. |
| O do nêbiwano./A do nêbiwana. | Ewê (ew dê) nexwîne. |
| Ma do nêbiwanê. | Emê(em dê) nexwînin. |
| Şima do nêbiwanê. | Hûnê(hun dê) nexwînin. |
| Ê do nêbiwanê. | Ewê (ew dê) nexwînin. |
| 5.6.9. Demo ameyox o nîyetkerde | (Çîroka dema dahatû) |
| Halo erênî | Helê erênî |
| Mi do biwendênê. | Min dê bixwenda. |
| To do biwendênê. | Te dê bixwenda. |
| Ey/Ay do biwendênê. | Wî/wê dê bixwenda. |
| Ma do biwendênê. | Me dê bixwenda. |
| Şima do biwendênê. | We dê bixwenda. |
| Ênan do biwendênê. | Wan dê bixwenda. |
| Halo nêyinî | Halê neyînî |
| Mi do nêwendênê. | Min dê nexwenda. |
| To do nêwendênê. | Te dê nexwenda. |
| Ey/Ay do nêwendênê. | Wî/wê dê nexwenda. |
| Ma do nêwendênê. | Me dê nexwenda. |
| Şima do nêwendênê. | We dê nexwenda. |
| Ênan do nêwendênê. | Wan dê nexwenda. |
[1] Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnûstişê Kirmanckî (Zazakî), İstanbul, 2005, r. 90
[2] ç.v. r. 90
[3] Bedirxan, Celadet Alî & Roger Lescot, Kürtçe Gramer, Avesta Yayınları, 4. Baskı, 2009, İstenbul, r. 122
[4] Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnûstişê Kirmanckî (Zazakî), İstanbul, 2005, r. 90
[5] Dimilî de demo bêro, tayê cayan de bi “do” û tayê cayan de zî bi “ko” ya virazîyeno. Formê “ko” zî winî yo: ez ko bika, ti ko bikê/ti ko bika, o ko biko/a ko biko, ma ko bikê, şima ko bikê, ê ko bikê. Formê bînî: dê. ka, ko, go, ro, o, yo. b., Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnûstişê Kirmanckî (Zazakî), Îstenbul, 2005, r. 100
[6] b., Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnustişê Kirmanckî (Zazakî), Weşanxaneyê Vateyî, r. 92
Antişê nê karî mintiqa Dêrsimî de wina yo:
| Ez ûne. | Ma yîme. |
| Ti ya. | Sima yê. |
| O wo. (n.) | Ê/î yê. |
A wa. (m.)
[7] Bedirxan, Celadet Alî & Roger Lescot, Kürtçe Gramer, Avesta Yayınları, 4. Baskı, 2009, İstanbul, r. 150
[8] A. Balî, Kürtçe Dilbilgisi, Alan Yayınları, Birinci Baskı, İstanbul, 1992, r. 185
[9] Porzing., Walter, Dil Denen Mucize (Mucîzeya ke tira Vajyeno Ziwan), Weşanê Wezareta Kulturî, 1990, Ankara, r. 197
[10] Mintiqa ra mintiqa formê “ha” bedêlyeno û zey “hawo, haw, hew; haya, hay, hey; hê, ha, ho; wo, wa, ya, yê, yo” yenê vatiş. b.: Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnustişê Kirmanckî (Zazakî), weş. Vateyî, Îstenbul, r. 100. Mintiqa Çêrmûg de formê nê demî winî yo: Ez o wanena, Tu yê wanenê, A ya wanena, O yo waneno, Ma yê wanenim, Şima yê wanenê, Ê wê wanenê.
Şirvove (0)
Hêj şîrove nînin. Şiroveya yekem tu bike.