Giriş

İnsanın varoluşsal serüveni, salt biyolojik olarak hayatta kalmanın ötesine geçerek; anlam üreten, kendi kaderini tayin eden tarihsel ve siyasal bir özne olma mücadelesidir. René Descartes’ın "Cogito, ergo sum" (Düşünüyorum, öyleyse varım) teziyle felsefenin merkezine yerleşen zihin-varlık ilişkisi, kolektif kimlikleri kurumsal düzeyde inkar edilen halklar için soyut bir felsefi tartışma değil; somut, acil bir hayatta kalma stratejisidir.

Kuzey Kürdistan bağlamında, hukuki statüden, siyasi egemenlik alanından ve evrensel tanınma mekanizmalarından mahrum bırakılmış bir Kürt için "düşüncelerim varlığımdır" manifestosu, egemen sistemin dayattığı epistemik (bilgi düzeyindeki) ve fiziki yok etme politikalarına karşı geliştirilen köklü bir varoluş durumudur. Bir halkın ulusal varlığı devlet mekanizmalarıyla unutturulmak ve yok edilmek istenirken; bilgi, bilinç ve entelektüel çaba, bu kuşatmayı yaran yegane epistemolojik kurtuluş hattına dönüşür.

1. Nesneleştirme Politikaları, "Çıplak Hayat" ve Kürt Ulusal Kimliğinin İçi

Devletin asimilasyoncu ve sömürgeci aklı, tahakkümü altındaki toplulukları kendi kararlarını verebilen tarihsel birer özne olmaktan çıkararak, manipüle edilebilir, dilsizleştirilmiş ve hafızasızlaştırılmış birer nesne haline getirmeyi hedefler. Felsefedeki "çıplak hayat" kavramı, egemen gücün insanı tüm hukuki ve siyasi haklarından soyundurarak salt biyolojik bir canlılığa indirgeme pratiğini açıklar. Türkiye’de Kürtlere dayatılan ontolojik form tam olarak budur: Tarihsel derinliğinden, dilsel özgünlüğünden ve egemenlik iddialarından arındırılmış, uysallaştırılmış ve içi boşaltılmış folklorik bir Kürt nesnesi yaratmak.

Bu bağlamda "Kürt olmak" ve "millet olmak", yalnızca antropolojik bir veri ya da ortak bir genetik miras değildir. Millet olmak; ortak bir tarihsel hafızaya, kolektif bir iradeye, özgün bir dilsel evrene ve en önemlisi kendi kaderini tayin etme hakkına (kendi siyasi egemenlik alanına) sahip olmak demektir.

Ve Kürtler, tarihi ve siyasi egemenliğin kurumsal ve devlet düzeyinde tezahür etmesi meselesinde fazlasıyla zengin bir tecrübeye sahiptir. Tarihsel süreç boyunca kurulan devlet, bağımsız hanedanlıklardan otonom emirliklere/mirliklere ve modern dönemdeki devletleşme hamlelerine kadar uzanan bu siyasi müktesebat, Kürtlerin devlet kurma ve kendini yönetme iradesinin tarihsel kanıtıdır.

Kürtlüğü felsefi ve sosyolojik düzeyde anlamlı kılan şey, bu kurumsal yok sayılmaya karşı ulusal bütünlüğü ve devletleşme tecrübesini zihinsel düzeyde koruma iradesidir. İnsanı bir kedi veya bitkiden ayıran en temel nitelik, kendi varlığının sınırlarını ve haklarını evrensel bir mukayese düzleminde görebilmesidir. Dünyadaki diğer milletlerin egemenlik ve statü gibi milli haklara doğal bir hak olarak sahip olduğu bir evrende, kendi mahrumiyetini bu mukayese yoluyla teşhis eden Kürt bilinci, egemenin dayattığı "makbul nesne" illüzyonunu parçalar ve ulusal varlığın içini felsefi bir hakikatle doldurur.

2. Bilgi, Bilinç ve Entelektüel Çabanın Varoluşsal Gücü

Hukuki güvencelerin ve siyasi mekanizmaların bulunmadığı bir inkar vasatında, baskının en tehlikeli biçimi zihinsel alanda gerçekleşir. Sömürgecilik karşıtı düşünürlerin de belirttiği gibi, baskı altındaki bireyin ve toplumun kurtuluşu, öncelikle kendi zihnini egemenin kalıplarından özgürleştirmesiyle mümkündür. İşte bu noktada bilgi üretimi, bilinçlenme ve entelektüel çaba, kolektif varoluşun kurucu harcı haline gelir:

• Bilgi (Episteme): Resmi ideolojinin ürettiği çarpıtılmış tarih anlatılarına, egemen dilin baskısına ve coğrafyanın hafızasızlaştırılmasına karşı nesnel ve alternatif bir hakikat üretme aracıdır. Kürtlük epistemesine başvurulduğunda gerekli kültürel, tarihi ve edebi zenginlik fazlasıyla mevcuttur. Ehmedê Xanî’nin modern ulus bilincini müjdeleyen felsefi derinliğinden, Melayê Cizîrî ve Feqiyê Teyran’ın edebi dehasına; Şerefxan’ın tarihsel anlatılarından dengbêjlik geleneğinin taşıdığı muazzam sözlü arşive kadar bu episteme, sömürgeci inkarı geçersiz kılacak köklü bir zemin sunar.

• Bilinç: Toplumun içine itildiği ontolojik uyuşukluğu ve sadece biyolojik olarak hayatta kalma konforunu reddederek; bireyi sarsan, onu dünyadaki diğer halkların durumuyla yüzleştiren uyanış merkezidir.

• Entelektüel Çaba: Teorik düşünceyi eyleme, felsefi tespiti toplumsal hafızaya dönüştüren köprüdür. Statüsüz bir halkın entelektüel üretimi; bu zengin kültür, tarih, edebiyat ve siyasi egemenlik mirasını nitelikli düzeyde işleyerek egemenin inkarcı anlatısını geçersiz kılar ve ulusal varlığı felsefi olarak güçlendirir.

3. "Özgürlük Sorumluluktur"

Kendi durumunun bilincine varan ve bunu entelektüel bir süzgeçten geçiren Kürt öznesi için özgürlük, Jean-Paul Sartre’ın ifadesiyle kaçınılmaz ve ağır bir sorumluluktur.

Sonuç: Biyolojik Nesneden Tarihsel Özneye

Sonuç olarak; tüm kurumsal, hukuki, siyasi ve milli hakları askıya alınmış, egemenlik alanı gaspedilmiş bir Kürdün felsefi ve insani olarak varlığını sürdürebilmesinin yegane koşulu, düşünceyi en radikal eylem biçimi olarak kuşanmasıdır. Kendi kaderi üzerinde söz hakkı olmayan bir doğa unsurunun ya da salt biyolojik bir canlının aksine; dünyadaki mukayeseli asimetriyi gören, maruz kaldığı ontolojik adaletsizliği teşhis eden ve özgürlüğün getirdiği tarihsel sorumluluğu omuzlayan insan, sistemin dayattığı uysal bir nesne olmaktan çıkar. Bilgiyle beslenen, bilinçle harmanlanan ve entelektüel çabayla somutlaşan "düşünceler", Kürdistani varoluşun kurucu öznesi olmanın, sömürgeci kuşatmayı zihnen ve fiilen yararak tarihsel sahneye eşit bir millet olarak çıkmanın ön koşuludur.

***

Ramana min hebûna min e 

Destpêk

Serêşiya hebûna mirovî, tenê bi bijîna biyolojîkî sînordar nabe; ew têkoşîneke dîrokî û siyasî ye ku wateyan çêdike û mirov dike bibe mijara xwe ya çarenûsê. Têza René Descartes a “Cogito, ergo sum” (Ez difikirim, lêwma ez he me) ku têkiliya hiş-hebûnê dike navenda felsefeyê, ji bo gelên ku nasnameya wan a kolektîf di asteya sazî de tê înkarkirin, nîqaşeke felsefî ya razber nîne; berevajî, stratejiyeke zindî, lezgîn û hebûnî ya jiyanê ye.Di çarçoveya Kurdistanê Bakur de, ji bo Kurdekî ku ji statuya hiqûqî, qada serweriya siyasî û mekanîzmayên naskirina gerdûnî hatiye mehrûmkirin, manîfestoya “Ramana min hebûna min e”, li hember polîtîkayên epistemîk (di asta zanînê de) û fizîkî yên îmhakirinê yên pergalê, rewşeke kûr û bingehîn a hebûnê ye. Dema ku hebûna neteweyî ya gelêkî dixwazin bi mekanîzmayên dewletê bînin bîra xwe û wê tune bikin; zanîn, hişmendî û hewldana entelektuel, dibe xeta tekane ya rizgariya epistemolojîk ku vê dorpêçê dişkîne.

1. Polîtîkayên Nesnekirinê, “Jiyana Tazî” û Naveroka Nasnameya Neteweyî ya Kurd

Aqilê asîmîlasyonî û kolonyalîst ê dewletê, civakên di bin serweriya xwe de, ji rewşa mijarên dîrokî yên ku dikarin biryarên xwe bidin derdixe û wan dike nesneyên ku tên manîpulekirin, bêdengkirin û bêmemorykirin. Têgeha “jiyana tazî” di felsefeyê de, pratîka hêza serdest e ku mirov ji hemû mafên hiqûqî û siyasî bêpar dihêle û wî dike tenê zindiyekî biyolojîk. Di Tirkiyeyê de forma ontolojîk a ku li Kurdan tê sepandin tam ev e: Kurdê ku ji kûrahiya dîrokî, orîjînaliya zimanî û îdîayên serweriyê hatiye paqijkirin, û bûye nesneyekî folklorî yê bêhêz, asayîkirî û valakirî.Di vê çarçoveyê de “Kurd bûn” û “millet bûn”, ne tenê daneyeke antropolojîk an jî mîraseke genetîkî ya hevpar e. Millet bûn; xwedî bîranîna dîrokî ya hevpar, îradeya kolektîf, cîhana zimanî ya orîjînal û ya herî girîng, xwedî mafê çarenûsa xwe tayînkirinê (qada serweriya siyasî ya xwe) bûn e. Û Kurd xwedî tecrûbeya pir dewlemend in di warê avakirina dewletê û îfadeya sazî ya serweriya dîrokî û siyasî de. Ji dewletên dîrokî bigire heta hanedanên serbixwe, mîrnişînên otonom û hewldanên dewletbûnê yên di serdema modern de, ev mîrasa siyasî delîla îradeya Kurdan a dewletavakirin û xwe birêvebirinê ye.Tiştê ku Kurdîtiyê di asta felsefî û sosyolojîk de watedar dike, ew îradeya parastina yekitiya neteweyî û tecrûbeya dewletbûnê di asta hişî de ye, li hember vê înkara sazî. Taybetmendiya bingehîn a ku mirov ji pisîk an nebatekê vediqetîne, ew e ku ew dikare sînor û mafên hebûna xwe di asteyeke gerdûnî ya muqayeseyî de bibîne. Di cîhaneke ku neteweyên din mafên neteweyî yên wek serwerî û statuyê wekî mafên xwezayî dibînin de, hişmendiya Kurd ku bi vê muqaseyê kêmbûna xwe teşhîs dike, ilûzyona “nesneya qebûlkirî” ya serdest dişkîne û naveroka hebûna neteweyî bi rastiya felsefî dagirt dike.

2. Hêza Hebûnî ya Zanîn, Hişmendî û Hewldana Entelektuel

Di hawîrdora înkarê de ku tu garantiyên hiqûqî û mekanîzmayên siyasî tune ne, awayê herî xeternak ê zordariyê di qada hişî de pêk tê. Wekî ku fikirvanên dijî-kolonyalîzmê jî gotine, rizgariya kes û civaka di bin zordariyê de, berî her tiştî bi azadkirina hişê xwe ji qalibên serdest pêkan e. Li vir zanîn, hişmendî û hewldana entelektuel dibe xama bingehîn a hebûna kolektîf:

• Zanîn (Episteme): Amûra hilberîna rastiyeke objektîf û alternatîf e li hember vegotinên dîrokî yên çewisandî yên îdeolojiya fermî, zexta zimanê serdest û bêbîrankirina erdnîgarîyê. Dema ku serî li epistemiya Kurdîtiyê tê dayîn, dewlemendiya çandî, dîrokî û edebî ya pêwîst pir zêde heye. Ji kûrahiya felsefî ya Ehmedê Xanî ya ku hişmendiya netewa modern mûjde dike, heta dehaya edebî ya Melayê Cizîrî û Feqiyê Teyran; ji vegotinên dîrokî yên Şerefxan heta arşîva devkî ya mezin a kevneşopiya dengbêjiyê, ev epistemî zemînek kûr peyda dike ku înkara kolonyalîst betal bike.

• Hişmendî: Navenda şiyarbûnê ye ku bêdengiya ontolojîk a ku civak tê de hatiye avêtin û rehetiya tenê bijîna biyolojîkî red dike, mirov dihejîne û wî bi rewşa gelên din ên cîhanê re rû bi rû dihêle.

• Hewldana Entelektuel: Pireya ku ramana teorîk vediguhezîne kiryarê û tespîta felsefî vediguhezîne bîraniya civakî ye. Berhemanîna entelektuel a gelê bêstatu; bi xebitandina vê mîrasa çand, dîrok, edebiyat û serweriya siyasî di asteyeke kalîteyî de, vegotina înkarker a serdest betal dike û hebûna neteweyî bi felsefî xurt dike.

3. “Azadî Berpirsiyarî ye”

Ji bo mijara Kurd ku rewşa xwe nas dike û wê ji sîyara entelektuel derbas dike, azadî, wekî gotina Jean-Paul Sartre, berpirsiyariyeke neçar û giran e.Encam: Ji Nesneya Biyolojîk ber bi Mijara Dîrokî

Bi kurtasî; ji bo Kurdekî ku hemû mafên wî yên sazî, hiqûqî, siyasî û neteweyî hatine rawestandin û qada serweriya wî hatiye dizîn, şerta tekane ya domandina hebûna xwe ya felsefî û mirovî ew e ku ramana xwe wekî awayê herî radîkal ê çalakiyê bigire. Berevajî unsurekî xwezayî yê ku tu gotina wî li ser çarenûsa xwe tune ye an jî tenê zindiyekî biyolojîk, mirovê ku asîmetriya muqayeseyî ya cîhanê dibîne, bêdadîya ontolojîk a ku pê re rû bi rû maye teşhîs dike û berpirsiyariya dîrokî ya azadiyê li ser milên xwe digire, ji nesneyê asayî yê pergalê derdikeve. Ramanên ku bi zanînê tên xwarin, bi hişmendiyê tên hevûdu û bi hewldana entelektuel tên cemawerkirin, pêşşerta bûna mijara bingehîn a hebûna Kurdistanî ne, pêşşerta derbaskirina dorpêça kolonyalîst bi hiş û bi kiryar, û derketina wekî miletekî wekhev li ser sehnêya dîrokê ne. (Wergera ji bo Kurmancî: Şahîn Velî)