Kovara BÎR – Hejmâr 11

B Î R KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ ARAŞTIRMA - İNCELEME DERGİSİ B Î R --- Page Break --- Berpirsyariya her nivîsê yê nivîskar bi xwe ye. Mesuliyetiya her nûşteyî ê nuştoxî bi xo ya Şertên abonetîyê Bo nêva welat salek 30 YTL Bo derveyê welat salek 80 $ Çapxane/Matbaa: Berdan Matbaası Davutpaşa cad. Güven Sanayi Sitesi C. Blok No: 239 Topkapı/ISTANBUL Tel : (0212) 6131211 Fax : (0212) 6131211 Cîyê Rêvebirinê/Yönetim Yeri: Inönü caddesi Magül İş Merkezi No: 49 Dağkapı /DIYARBAKIR Tel: (0412) 2287828 Ji Sê Mehan Carekê Tête Weşandin Üç Ayda Bir Yayımlanır 5ê Tebaxa 2009 Bûha: 15 tl BÎR Reklamcılık -Yayıncılık Sahibi ve Sorumlu Yazıişleri Müdürü: Mehmet KONUK Redaktor: Seîd VEROJ Tîprêzî-Mîzanpaj: BÎR e-mail: kovarabir@yahoo.com kovarabir@hotmail.com B Î R KOVARA LÊKOLÎN Û LÊGERÎNÊ ARAŞTIRMA - İNCELEME DERGİSİ --- Page Break --- NAVEROK - IÇINDEKILER Pêşgotin .................................................................................................................. 5 Pirsên Ji Bo Dosyeya "Ji Destpêka Sedsala Bîstan(20.) Ber bi Sedsala Bîstûyekan(21.) ve Meseleya Neteweyî Ya Kurdistanê: Rabihûrî, Îro û Dahatû" .............................................................................................................. 17 “20. yüzyıldan 21. Yüzyıla Kurdistan Ulusal Sorunu: Geçmiş, Bugün ve Gelecek Değerlendirmesi" Dosyasının Soruları .............................. 30 Ibrahim GÜÇLÜ Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg Hatibûn Tespîtkirin û Ev Hêzên Civakî yên Kurd ji bo Dewletê Wek Xeterîyên Nêzîk û Dûr Hatibûn Kategorîzekirin I .................................................... 51 Nurettin Elhüseyni Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi Kürt Toplumunda Siyasal Bir Duruşu Sağlayabilecek Kesimleri Tasfiye Etmek ve Bir Bütün Olarak Sindirmek Olmuştur ...........................................................103 Mehmet Emin Aslan Ulusal Kurtuluş Mücadelesi Sürecinde Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi Siyaset, Nesnesi de Kültürel Değerlerdir I ...............................................................................................................................131 Fikret BAŞKAYA Milli Mücadele Bir Veçhesi Itibariyle Bir Türk-Yunan Savaşı, Diğer Veçhesi Itibariyle Bir Iç Savaş ve Nihayet Üçüncü Bir Veçhesi de Diplomasiyi Etkilemeyi Amaçlayan Politik Bir Hareketti ...............161 Hasan YILDIZ Mustafa Barzani Mücadelesi Boyunca Yazılı Hukuka Çok Önem Verirken, Araplar, Kürtlerle Yaptıkları Hiçbir Anlaşmaya Saygı Göstermemişlerdir ..........................................................................................177 --- Page Break --- İsmail BEŞİKÇİ Kürtler, Siyasal Eşitliği Savunmalıdırlar, "Bin Yıldır Beraber Yaşıyoruz" "Bir Milyon Türk ve Kürt Birbirleriyle Evlendi" Anlayışı Yanlıştır ................................................................................................................191 Nezir AKAT PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya Bakûrê Kurdistanê ne............................................................................................................................ 207 Musafa FİSLİ Di encama Kongreya 1975an de me rê li ber xebatek bi rêk û pêk vekir, xûnek nûh da partîyê, rêxistinê ji bingeh û rayên wê de hejand, ji qalikê wê yê teng derxist- I ......................................................253 Şakîr EPOZDEMÎR Di Çarçova Dîrokê da Pirsa Kurd û Kurdistanê ....................................273 Olaylar Kronolojîsî ....................................................................................285 Wergêr: Talat ÎNANC, Tîrmeh, 2009 Do Noy Stand At My Grave And Weep/ Li Ser Gora Min Raneweste w Negirî .................................................... 295 Pîrê KAL Gotinên Bijare ...................................................................................................296 --- Page Break --- Pêşgotin Xwendevanên hêja, kovara BÎRê careke dî bi naverok û dosyayeka nûh digehîje ber destê we. Em dixwazin ji vê hejmar û pêve bi navê “Ji destpêka sedsala bîstan(20.) ber bi sedsala bîstûyekan(21.) ve meseleya neteweyî ya Kurdistanê: Rabihûrî, îro û dahatû”, rêzedosyayeke nûh pêşkêşê we xwende- vanên hêja bikin. Bi amadekirina vê dosyayê, em dixwazin dîroka tekoşîna sîyasî-neteweyî ya sedsala dawî ya Kurdistanê, bi lênêrîn û analîzên lêkolîner, serok û kadroyên sereke yên rêxistinên sîyasî bigehînin nivşên nûhatî. Ku em bigehîjin mexseda xwe, ev rêzedosye, ji alîkî ve jî dê bibe wesîleya muhasebeya 100 salên dawî û zelalkirina projeyên me yên derbarê dahatûyê de. Em hêvî dikin ku hemû kesên peywendîdar, bi cidîyet û mesûlîyetîya dîrokî ya neteweyekî bindest li ser van pirs û pirsgirêkan raweste. Ji bo vê dosyayê, li ser hev 113 pirs hatine amadekirin, bêguman bûyer û guherînên serdemekî yan jî sedsalekî (100), tenê bi van pirsan û bersîvan îzahkirin nemimkun e. Belkû gelek pirsên girîng ên ku divîya bêne pirskirin jibîr bûne, yan jî hinek pirs bi serê xwe mijara lêkolîneka berfireh in. Bi tevî hemû kêmasîyên xwe ve, armanca me, muhasebe û analîza sîyasî ya ev 100 salên dawî ye. Xwendevanên hêja, nemimkun e ku em di vê kurtenivîsa pêşgotinê de behsa mijara hemû pirsan bikin, lêbelê em dixwazin li ser hinek pirsgirêk û mijarên ku îro jî di rojevê de ne, çend gotinan bêjin. Kurd yek ji gelên binecî û qedîm ên cografya Mezopotamya Jorîn û Rojhelata Navîn in. Piştî têkçûna Împeratorîya Medan, her çiqas kurd xwedî dewletek yekgirtî nebûne jî, her dem li ser erdê ku jîyana xwe domandîye di şiklê eşîr, konfederasona eşîran, hikûmdarî, mîrîtî û wd. de jîyana xwe ya rêx- istinî û kolektîv berdewam kirîye û ev yek jî bûye sedemê berdewamîya hebû- na wan ya cûda. Berîya ku tirk werin vê cografyayê, kurd li ser vê erdî cîwar(binecî) bûn û dijîyan. Ew cografya(xaka) ku kurd di kevnare de li ser jîyane û îro jî li ser wê jiyana xwe berdewam dikin, pirranîya nifûsa ev deran kurd bûne. Li ser cografyayekî yekgirtî pirranîbûna nifûsa kurdan, hebûna ziman û kulturekî dîrokî yê dêrîn (kevnare), hem di dema osmanîyan û hem jî di pêvajoya damezrandina Komara Tirkiyê, Iraqa arebî, Surîye û Îranê de bûye sedemê nîşandana îradeyeke sîyasî û neteweyî. Peymana sala 1514, ku bi serokatîya Îdrisê Bedlîsî di navbera konfed- erasyonên eşîretên kurd û Yawuz Sultan Selîm de pêk hatibû, ji alîyê sîyasî ve bûye pîvaneka girîng û stratejîk a sîyasî ya navbera kurd û osmanîyan. Vê pey- manê, di navbera kurd û osmanîyan de pevgirêdanîyeke sîyasî ya sist peyda kir û ji bo kurdan bû bingeha hebûna sîyasî ya dîrokî. Têkilîyên kurd û osmanîyan, hetanî destpêka sedsala 19an li ser vê peymanê dewam kirin. Dema ku Împer- atorîya Osmanî, bi taybetî li herêma Balqanan dest bi wendakirina xaka di bin B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 5 --- Page Break --- desthilatdarîya xwe de kir û peyderpey sînorên wê teng bûn, sîyaseta merkezîbûnê jî hîn bêtir xwe ferz dikir. Bi giştî sedemê herî girîng ê tevgerên kurdî yên sedsala 19an, parastina destkevtîyên peymana 1514 û dijberîya sîyaseta merkezîbûna Împeratorîyê bû. Lewra sîyaseta merkezbûnê, desthilat- darîya mîrîtîyên kurd ji holê radikir. Bîrewerîya neteweyî û rêxistinbûna ji bo vê armancê di nav Împera- torîya Osmanî de, bi taybetî pêşîyê, di nav komeleyên etnîkî yên herêma Balqanan de destpê kir. Berîya ku Şerê Yekemîn ê Cîhanê dest pê bike, piranîya miletên Balqanî û Afrîkayî ji Împeratorîya Osmanî veqetiyabûn. Gelek komelên etnîkî yên din jî di pêvajoya Şerê Yekemîn de veqetiyan û dewletên xwe yên neteweyî damezrandin. Li ser peydabûna bîrewerîya neteweyî û rêxistinbûna ji bo vê armancê, di nav tevgera kurd ê sedsala 20an de, fikrên cûda(ciyawaz) hene. Bêguman bihûriya her gel û miletekî heye, lêbelê ku em netewetîyê tenê wek pêkhatineke dîrokî-kulturî bibînin, em dikarin vê pêvajoyê ji serhildana Kawa, daxwaz û gazindên Ehmedê XANÎ bidine destpêkirin; ku em netewetîyê wek terzeke sîyasata piştî pêkhatina netewe-dewletan qebûl bikin, ev pêvajo bi pêkhatina bûyerên dawîya 1800î û destpêka 1900î dest pê dike. Bêguman di destpêkê de fikra netewetî bi rêya perwerdeyî, rêxistinên civakî, xebata weşan û çapemenîyê belav dibe. Li gor vê yekê, di destpêka sed- sala 20an de weşandina [Kurdistan-1898, rojnameya Teavûn û Teraqî ya Kurd, Rojî Kurd-1913, Jîn-1918, wd.] û rêxistinên [Cemîyeta Azm-î Kavî ya Kurdistanê, Cemîyeta Hêvî ya xwendekarên kurd, Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê û wd.] wekî destpêka xebata neteweyî ya kurd binirxînin. Ji bo bidestxistina mafê neteweyî di çarçoveya armancekî sîyasî de rêx- istinbûna gel, tevgera neteweyî derxistîye meydanê. Dema ku em li gor vê yekê li tevgera kurd a sedsala 20an binêrin, naveroka sîyasî ya ev tevgeran hîn bi asanî tête têgehîştin. Piştî têkçûna tevgera Şêx Ubeydulahê Nehrî, bi wesîteya serkê-şîya olî û terîqeta Nexşî, serokatîya tevgera Kurd derbasê malbata Barzanîyan dibe. Cara pêşî Şêx Evdilselam, bi taybetî eşîret û şexsîyetên cûda yên herêma Behdînan, ji bo armanceke sîyasî, di bin serokatîyekê de tîne ber hev. Di bihara sala 1907an de, bi beşdarbûna hejmarek girîng ê serokeşîrên kurdan, di bin serokatîya Şêx Evdilselam Barzanî de komcivînek tête lidarx- istin. Di vê komci- vînê de biryarên ku têne girtin bi belêkirina/erêkirina hinek şexsîyetên navdar ên kurdan jî, wek daxwazên miletê kurd ji bo rêvebirîya Babê Alî(Dewleta Osmanî) têne pêşkêşkirin: “1-Divê zimanê kurdî di herêma kurdan de wek zimanê fermî bête qebûlkirin. 2- Divê hînkarî û perwerdeyî bi zimanê kurdî bête kirin. 3-Divê qaymeqam, mudirê nehîyê û memurên din ji kesên ku zimanê kurdî baş dizanin bête bijartin…” Ev têlgiraf ku gehîşte ber destê rêvebirên Dewleta Osmanî, daxwazên Şêx Evdilselam û hevalê wî wek cûdaxwazî û serhildaneke li dijî dewletê hate şirovekirin, ji bo vê yekê jî dest bi amadekarîya sefereke eskerî kirin. Di dawîya 6 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- sala 1907an de, di bin serokatîya Ferîk Mehmet Paşa de êrîşekî dijwar birin ser herêmê. Digel ku Barzanîyan li hemberî hêzên osmanîyan berxwedanaekî baş kirin jî, dawîyê mecbur man ku hêzên xwe paşve bikşînin. Piştî ku Şêx Evdilselam ji herêmê dûrket, hêzên dewleta osmanî ketin herêmê û gund şewi- tandin, malê xelkê talan kirin, jin û zarok jî di nav de xelkê siwîl dîl girtin. Di vê bûyerê de Mistefa Barzanî jî wek zarokekî sê salî hatibû dîlgirtin û digel dayika xwe li Mûsilê hatibûn hepiskirin. Sala 1908ê Şêx Evdilselam vedigere herêmê, şerekî dijwar di navbera wî û hêzên eskerî yên Dewleta Osmanî de çêdibe, di encam de mesûlên dewletê mecur dimînin ku bi rêya hevdîtinan meseleyê çareser bikin. Ev rewşa aramîyê hetanî sala 1913 dewam dike. Dema ku Suleyman Nazîf dibe walîyê Mûsilê, zilum û zordarîya li ser xelkê ji ya berê zêdetir û dijwartir dibe û cardin şer dest pê dike. Di encama vî şerî de, Şêx Evdilselam carekî din terka herêmê dike û diçe cem Seyîd Tahayê Nehrî li Urmiyê. Ji vir jî bi tevî Smaîl Axayê Simko derbasê Tilbîsê dibin, ji bo hevdîtin û piştgirîxwestina ji Çarê Rus. Piştî hevdîtinan dema ku ji seferê vedigerin Smaîl Axayê Simko di herêma Salmast da jê vediqete, Şêx Evdilselam rêwîtîya xwe didomîne û tê digîje gundê Gengeçîn. Dema ku ji gund derbas dibin, xwedîyê gund bi îsrar dixwaze wan mêvan bike û Şêx jî daxwaza wî qebûl dike û dibe mêvanê wan. Mixabin di vê mêvanîyê de Şêx Evdilselam bi bêbextî ji alîyê xwedîyê malê ve tête girtin û radestê hikumeta Osmanî dikin. Şêx Evdilselam, di dawîya sala 1914 de li bajarê Mûsilê tête darvekirin. Tevgera kurdên başûrê Kurdistanê di destpêka Şerê Yekemîn de, rêberekî wekî Ş. Evdilselam wenda kirin. Kurd bê rêxistin, bê sîyaset û serokatîyeke hevgirtî, bi hêvîya mudaxe- leya dewletên emperyal ên gewre, çar salên pêvajoya Şerê Yekem ê Cîhanê bihûrandin. Ta ku sala 1918, di bin serokatîya Seyîd Evdilqadir de Komeleya Tealî ya Kurdistanê hata damezirandin û li başûrê Kurdistanê jî sala 1919 bi serokatîya Şêx Mehmûdê Berzencî şerê dijî îngilizan dest pê kir. Şerê Yekem ê Cîhanê[Şerê Umûmî], şerê navbera hêzên emperyal bû û armanca wî jî parvekirina cîhanê bû. Heman demî ev pêvajo, dema belavbûna împeratorîya ye jî. Di pêvajoya Şerê Yekem de, ji bo parvekirina cîhanê û diristkirina sazûmana piştî Şerî, hem peymanên veşartî û hem jî paymanên aşkere yên navneteweyî hatin çêkirin. Li gor vê yekê, di çarçoveya Peymana Sykes-Picotê de başûrê Kurdistanê jî di nav de Iraq, wek herêma nifûsa îngilizan hatibû qebûlkirin. Hêzên eskerî yên îngiliz, 7ê Nîsana 1918an di bin serokatîya General Marshall de bajarên Kerkûk û Silêmaniyeyê dagir kirin û bi vê dagirtinê, Kurdistana Başûr hemû kete bin bandora îngilizan. Ji bo kurdan rewşekî nû pêk hatibû. Ji bo nirixandina vê rewşa nû, serokeşîr û roşinbîr û alimên û wê herêmê bi serokatîya Şêx Mehmûd civînek girêdan. Di encama vê civînê de biryareke hevpar hate girtin û ji bo mesûlê eskerî yê Kerkûkê jî hate verêkirin, ku tê de hatibû daxwazkirin: "Divê Hikumeta Kurdistanê bête damezi- randin û Şêx Mehmûd jî bibe serokê vê hikumetê." Li gor vê biryara hevpar, di B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 7 --- Page Break --- 22yê Gulana 1919 de, Şêx Mehmûd li bajarê Silêmanyeyê damezirandina hikûmeta Kurdistanê û kralîyetîya xwe îlan kir. Lêbelê ji ber nakokîyên navbera Şêx Mehmûd û îngilizan, ji demekî kurt şûnde di navbera herdu alîyan de şerekî dijwar dest pê kir. Ew tevgera neteweyî ya ku bi serokatîya Şêx Evdilselam Barzanî dest pê kiribû, bi serhildana Şêx Mehmûd digehîje qonax- eke nûh. Lêbelê malabata Barzanîyan di dema serokatîya Şêx Ehmed de jî dev ji dozê bernadin, ji herêma Behdînan nêzîkê dused pêşmerge bi serokatîya Mistefa Barzanî ji bo piştgirîya tevgera Şêx Mehmûd berê xwe didin bajarê Silêmanîyê. Heta ku ew digehîjin herêmê, şer xelas dibe û Şêx Mehmûd jî ji alîyê îngilizan ve bi birîndarî tête destgîrkirin. Bi vê awayê jîyana hikumeta yekemîn a Kurdistanê pir dirêj najo. Piştî destgîrkirinê, Şêx Mehmûd ji bo Hindîstanê tête dûrxistin. Li Iraqê di Tebaxa 1921an de, rêvebirîya mandaterî hate damezirandin. Faysal bû qralê Bexdayê. Lêbelê pevçûnên navbera kurd û ereban nesekinîn, her ku diçû zêdetir û dijwartir dibûn. Ji ber vê yekê îngilizan, di Çirîya Pêşîn a sala 1922yan de Şêx Mehmûd Berzencî ji Hindîsatanê vegerandin û di çarçoveya otonomîyeke teng de wî kirin serokê Kurdistanê. Lêbelê di sala 1923ê de dema ku îngilizan xwestin otonomîya Kurdistanê bi navenda Iraqê ve girê bidin, Şêx Mehmûdî vê yekê qebûl nekir û di sala 1924an de cardin şerê kurd û îngilizan destpê kir. Di dawîyê de Kurdistana Başûr, bi biryara cemîyeta Miletên Yekgirtî ji bo mandaterîya îngiliz tête hiştin û paşê îngiliz jî Başûrê Kurdistanê bi rêvebirîya Iraqa ereb ve girê didin. Li hemberê desthilatdarîya ereb û îngilizan, tevgera Şêx Mehmûd hetanî salên 1930 dewam kir. Divê em jibîr nekin ku zeafîyet û kêmanîyên tevgera Şêx Mehmûd jî hebûn. Zeafiyetên herî girîng ên tevgera Şêx Mehmûdê Berzencî, xelet têgehîştina sazûmana nû ya dinyayê û têkilîyên wî yên bi Kemalîstan re bû. Kemalîstan ji bo ku karibin bi îngilizan re bazarîyê bikin, bi alîkarîya kadro û merivên xwe yên di nav tevgera Şêx Mehmûd de wan tacîz dikir. Mijarekî herî girîng a di derbarê vê pêvajoyê de, derewên nûnerên îde- olojîya fermî ya dewleta Tirkîyê ye, hem îro û hem jî di pêvajoya piştî Şerê Yekemîn de, gotina "îngilizan xwestin/dixwazin dewleta Kurdistanê ava bikin", di devê xwe de kirine wekî benîşt. Gelo bi rastî jî di çarçoveya polîtîka Rojhelata Navîn a îngilizan de, damezirandina dewleteke Kurdistanê hebû? Bingeha vê propaganda wan, xwe dispêre gera W. C. Noel a meha Nîsana 1919, ku ji Mûsilê dest pê dike û Hezîranê digîje Diyarbekirê. Belê, W.C. Noel li hinek herêmên Kurdistana Bakûr digere û raportekî ji bo hikumeta Brîtanyayê amde dike, lêbelê di vê raportê de pêşnîyara damezrandina dewleteke Kurdistanê nîn e. Bêşik ev sefera Noel, ji bo zelalkirina polîtîkaya derbarê kurdên Kurdistana Bakûr bû. Di vê gera xwe de bi hinek serokeşîr û şexsîyetên navdar ên kurdan re hevdîtina dike û di encamê de pêşnîyara statuyeke otonom pêşkêşî hikumeta Brîtanyayê dike. W.C. Noelî, tu car xebata damezrandina Kurdistaneke serbixwe pêşnîyar û teşwîq nakirîye. Eger di sîyaseta Brîtanyayê de armanca damezran- 8 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- dina Kurdistaneke serbixwe hebûya, başûrê Kurdistanê di bin desthilatdarîya wan de bû, ji ber çi li wê derê dewleteke Kurdistanê nedan damezrandin. Em dikarin vê jî pirs bikin, ku di hesaba sîyaseta îngiliz de damezrandina dewleta Kurdistanê hebûya, ji ber çi îngiliz û fransizan nehiştin delege û nûnerên Şêx Mehmûd ji nav sînorên Surîyeyê derbas bin û beşdarê Konferansa Parîsê bibin. Ne tenê Noel, herweha di raporta Sîr Percy Coxê nûnerê sîyasî yê Brîtanya li Iraqê de jî, pêşnîyara damezrandina dewleteke Kurdistanê nîn e. Hesabê Brîtanya di Rojhelata Navîn de li ser cografya ereba ye. Her wekî ku V. F. Mînorskî jî dibêje, "di dema Şerê Yekemîn ê Cîhanê de, hedefê dîyarkirî yê dewletên hevpeyman, damezrandina dewletên erebî bû." Hem ji bo pêşîlêgirtina belavbûna Şoreşa Bolşewîk û hem jî ji bo petrola Mûsil û Kerkûkê, nedixwest- in berjewendîyên xwe yên di vê herêmê de bixin xeterîyê û dev jê berdin. Lewra damezradina Kurdistaneke serbixwe, mimkun bû ku hem têkilîyê wan û ereban û hem jî li hemberê Rusyaya Bolşewîk têkilîyên wan û Kemalîstan têxe rewşekî xeter. Eger îngilizan bixwesta tevgera Kemalîst bixin tengasîyê, bi asanî karibûn li başûrê Kurdistanê bi piştgirîdana Şêx Mehmûd dewleteke Kurdistanê bidin avakirin. Ku tiştekî wisa pêk bihata, wê demê çêbûna Kongreya Erzurom û Sêwazê jî diketa xeterîyê. Mistefa Kemal têgehîştibû ku ji ber gelek sedemên jeopolîtîk, îngiliz naxwazin dewleteke serbixwe ya Kurdistanê bête damezrandin. Ji ber vê yekê, jixwe Kurdistana serbixwe ne di bîra wî de bû, wî dixwest pêşî li îhtimala pêkhatina otonomîya Kurdistana Başûr bigre. Ji bo vê, dixwest bi destê subayên xwe yên li başûrê Kurdistanê û merivên xwe yên di nav tevgera Şêx Mehmûd de, tevgera kurd provaqe bike û pêşî li pêkhatina têkilîyên wan ên navneteweyî bigre. Wekî ku ji alîyê îdeolojîya fermî ya dewletê ve tête îddîakirin, di 19yê Gulana 1919 de ji Stenbolê ber bi Samsunê ve çûyina Mistefa Kemal, ne ser- hildana dijî dagirkeran bû û ne jî berxwedana dijî hêzên dewletên emperyal bû. Armanc, di çarçoveya encamên Şerê Yekem de, li gor rewşa nûh, ji nûh ve sazkirina û rêxistinkirina dewletê ye. Ji bo vê yekê pêdivî bû, pêşîyê li hemberî yonanîyan şer bête rêxistinkirin û digel wê jî hinek grubên çeteyî û rêxistinên mîllî yên ku di pêvajoya Şerê Yekem de û piştî Şerî peyda bûbûn, bihatana kon- trolkirin û belavkirin. Padîşah Wahdettîn bi xwe vê wezîfeyê bi unwanê mifetîşîya orduwa 3. dide wî û dibêje "digel vî wezîfeyê, min 30 hezar pareyê xwe yê şexsî jî pêre dan wî." Ew selahiyetên ku Wahdettîn dide Kemal, di tarîxa osmanîyan de, ji bo kêm kesan hatine dayin. Ji xwe dema ku M. Kemal li Samsunê ye, ji bo hinek serokeşîr û şexsîyetên kurd têlgiraf û nameyan dişîne û dibêje, "Ez ji alîyê Sultan ve hatime wezîfedarkirin, di nav demekî kurt de ez ê werim zîyaretîya Kurdistanê. Îngiltere dixwaze Kurdistana serbixwe qurbanê berjewendîyên ermenan bike, lê hun dizanin ku kurd û tirk B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 9 --- Page Break --- birayê hev in, ji bo hebûna me, îhtiyacî bi kurd û tirk û hemû misilmanan heye. Ez bi xwe, bi şertê ku Dewleta Osmanî parçe nebe, dixwazim hemû îmtîyaz û hiquqê ku bibe wesîleyê geşbûn û pêşketina kurdan, bête qebûlkirin."(Ayşe Hürr, rojnameya Taraf) M. Kemal dema ku ev name û têlgirafan ji şexsîyetên navdar û serokeşîrên kurdan re dişîne, heman demî hazirîya Kongireya Erzuromê(23yê Temmuza 1919) jî dike. Di pêvajoya Kongireya Erzuromê de di nav kurdan de nezelalî û nedîyarîkî heye. Ji ber vê yekê, ji alîkî ve kurd elaqayeke mûhîm nîşanê Kongreyê nadin û ji alîyê din ve jî li benda beyan- nameya kongireyê dimînin. Lewra beşekî kurdan hêvîya xwe bi pêkanîna Prensîbên Wîlsonî ve girêdabûn. Dema ku Prensîbên Wîlsonî têne rojeva Kongreya Erzromê, li ser vê mijarê gengeşî nayê kirin, tenê di beyannameya encama Kongireyê de ji bo hêvîdarkirina kurdan tête gotin, ku "ev mesele dê di civîna Meclîsa Mîllî de bête munaqeşekirin." Xalid Begê Cibrî vexwendîyê Kongireyê bû, ji ber ku di nav xebata rêxistinî de bû beşdar nabe, serokê Cemîyeta Tealîya Kurdistanê Seyîd Evdilqadir jî, ji bo çavdêrîkirina Kongireyê heyetekî şandibû Erzuromê. Piştî ku heyeta çavdêr vedigere û agadarî dide rêvebirîya CTK, Seyîd Evdilqadir dibêje "divê her kes li çareya serê xwe bigere." Sedemê beşdarnebûna Xalid Begî ji bo Kongireya Erzromê, ew û hevalên xwe di nav xebateke rêxistinî de bûn, ji Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê(CTK) cûda, Komîteya Kurd a Erzuromê damezrandibûn. Komîteya Kurd a Erzuromê serxwebûnê diparast, Komîteya Kurd a Stenbolê(Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê) jî otonomîyê diparast. Piştî ku di Kongireya Erzuromê de rewş dîyar bû, êdî kurd beşdarê Kongireya Sêwazê(4ê Eyûla 1919) nebûn. Rojeva esasî ya gengeşîyên Kongireya Sêwazê li ser mandaterîyê bin jî, biryarin civîna Amasya û Kongireya Erzuromê li vira jî têne qebûlkirin û bingeha rêvebirîya Anqerayê jî di vê civînê de bi navê "Heyetê Temsîlîye" tête diristkirin. Padîşah Wahdetîn ji bo pêkhatina vê sazîyê dibêje: "Heyetê Temsîlîye ronahîya taca seltenata min e." Di kongireya Sêwazê de helwesta derbarê meseleya kurd hîn zelal tête dîyarkirin. Di beyannameya Kongireyê de dibêje "sînorê Dewleta Osmanî, erdê ku kurd û tirk bi hev re li ser dijîn digre nav xwe û ne mimkun e ku kurd ji civa- ka osmanî veqetin." Piştî ku di van kongireyan de derbarê meseleya Kurdistanê de, helwesta M. Kemal û hevalên wî dîyar bû, êdî ji xeynî rêxistinkirina xebata ji bo Kurdistanê, li ber kurdan rê nemabû. Komîteya Kurd a Erzuromê, hem li Kurdistanê xebata xwe dikir û hem jî dixebitiya ku bi Komîteya Stenbolê re yekîtîyekê pêk bînin. Li gor konsolosê Rusî Pavlovskî, "Komîteya Kurd a Stenbolê û Komîteya Kurd a Erzuromê di Nîsana 1922yê de yekîtîya xwe pêkanîne." Piştî yekbûna herdu gruban, navê rêxistina nûh dibe "Komîteya Navendîya Kurdistanê". Ji yekîtîya ev herdu gruban şûnde, xebata yekîtîyê hîn bi firehî hate berdewamkirin, di encamê de 10 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- hinek grubên din jî tevî vê yekîtîyê bûn û navê rêxistnê kirin Komîteya Îstiqlala Kurdistanê yan jî Komîteya Azadîya Kurdistanê (AZADÎ). Bi çêkirina Kongreyên Erzurom û Sêwazê, ji alîkî ve M. Kemal bandora xwe ya nav tevgerê jî xurttir kiribû û wek serokê tevgera "Mûcadeleya Mîllî" tevdigerîya û êdî giranîya xwe dida ser xebatên li Anqerayê. Piştî Kongireya Sêwazê M. Kemal, bi Elîşan Begê kurê Mistefa Paşayê Qoçgirî re jî hevdîtin dike, jê daxwaz dike ku wek mebûsê herêma Sêwazê tevî xebatên Meclîsa Anqerayê bibe. Ji ber ku di vê hevdîtinê de li ser mesela kurdan lihev nakin, Elîşan Beg hem ev daxwaza Kemal red dike û hem jî kurdên ku mebusî qebûl kirine bi tundrewî wan rexne dike. Demekî şûnde jî bi navê eşîretên wê herêmê, li ser mesela kurd, di roja 25 Çirîya Paşîn a 1920an de muxtirayekê didin hikumeta Anqerayê. Lêbelê hikumeta Anqerayê bersîva wan nade. Piştê wî, bi navê Eşîretên Dêrsimê, di 25 Kanûna 1920an de muxtirayekî din ji bo hikumeta Anqerayê tête rêkirin ku têde weha hatibû nivîsandin: "Ji bo serokatîya Meclîsa Mîllî ya Anqerê; Li gorî Peymana Sevrê divê li wîlayetên Dîyarbekir, Elezîz, Wan û Bedlîsê Kurdistaneke serbixwe bête avakirin, ku ev yek pêk neye, em ji nûha ve beyan dikin ku mecburî em dê vê heqê xwe bi hikuma çekê bigrin." Piştî vî xebatê, Heyder Begê birayê Elîşan Beg, ji bo hevdîtina bi Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê re diçe Stenbolê. Her çiqas ku em bi temamî nizanibin rola CTK di tevgera Qoçgirîyê de çi ye jî, lê em baş dizanin ku hinek serokên tevgera Qoçgirî endamên CTKê bûn. Dema ku kurd bi ev serdan û hewldanên xwe encamekî nagrin, li qezeya Qangalê civînek tête girêdan û di vê civînê de biryara "em dê Kurdistanê hetanî dawî biparêzin" tête girtin. Di çarçoveya vê biryarê de bi serokatîya Elîşan, Elîşêr û Nûrî Dêrsimî xebat û propaganda neteweparêzên kurd berdewam dike. Çekdarên tevgera kurd pey- derpey berê xwe didin qeraqol û baregayên dewletê. Di destpêkê de avêtin ser Zarayê û paşê jî qezeya Refahiyeyê bidest xistin û li ber qonaxa hikumetê ala Kurdistanê daçikandin. Hikumeta Anqerayê bêyî ku fersenda berfirehbûnê bide tevgera kurd, bi piştgirîya Bolşewîkan jî di Adara 1921ê de di bin serokatîya Seqallî Nûreddîn Paşa de 14yê Adara 1921an Orduya Merkezî êrîşekî dijwar dibe ser Qoçgirîyê. Nûreddîn Paşa ew gotina xwe ya meşhûr wê demê dibêje "ew ên ku digotin "Zo"(ermen) hatin pakişkirin. Ez jî dê qira ên ku dibêjin "Lo"(kurd) bînim." Tevgera Qoçgirî nekarî xwe li ber hêza ev herdu dewletan bigre, serokên tevgerê mecbur man ku bi tevî xelkê siwîl û çekdaran derbasê herêma Dêrsimê bibin. Mistefa Kemal hîn di serî de li hemberê dewletên rojava, potansîyela tehdîta Şoreşa Bolşewîk dibîne û vê konjoktorê jî bikartîne. Û berîya hemûyan jî destek û alîkarîya Rusya Bolşewîk digre. Di 16yê Adara 1921an de, di navbera rêvebirên Yekîtîya Sovyet û Brîtanyayê de peymanek tête îmzekirin. Pişt re jî, roja 20ê Çirîya Pêşîn a 1921an, di navbera Fransa û Kemalîstan de jî Peymana Anqerayê hate îmzekirin. Di Sibata 1921an de ji alîyê dewletên hevpeyman ve vexwendina hikumeta Anqerayê ji bo Konferansa Londrayê, bû B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 11 --- Page Break --- gava pêşîn a naskirina hikumeta Anqera û destpêka têkilîyên dîplomatîk ên bi dewletên rojava re. Pêkhatina rûdan û çêbûna van peymanan pêşîya tevgera Kemalîst û paşayên osmanîyan vekir. Piştî îmzekirina ev peymanan, êdî qed- era kurdan jî dîyar bibû. Têkilîyên Rusya Bolşewîk û Kemalîstan/Îtîhadcîyan, ne tenê li ser kon- trolkirina sînorên başûr ên dewleta Sovyetê û dijîtîya dewletên hevpeyman bû, Bolşewîkan dixwestin bi destê paşayên osmanîyan miletên Qafkazyayê jî ter- bîye bikin û wan tevî sîstema Sovyetîk bikin. Ji bo vê yekê jî, divîya pêşî li avaki- rina dewleteke serbixwe ya Gurcistan, Azerbaycan û Ermenîstanê bihata girtin. Di çarçoveya vê sîyasetê de Azerbaycan, Gurcistan û Ermenîstan bi destê Kemalîstan/Îtîhadcîyan hatin terbîyekirin û di van welatan de desthilatdarî kete destê hevalbendên Bolşewîkan. Rêvebirîya Rusya Bolşewîk bi îmzekirina ev peymanan, armanc û prensîbên Enternasyonala Kominîst, bi pêdivî û esasên polîtîka derveyî ya dewleta Yekîtîya Sovyetê ve girêdan. Ji ber vê yekê, Bolşewîkan bêşert û bêsînor piştgirîya Kemalîstan kirin. Xaleka din jî, meseleya "otonomî"ya ku ji alîyê Mistefa Kemal ve ji bo kurdan hatîye wehdkirin e. Çavkanîya hemû gengeşîyên li ser vê mijarê têlgiraf û sohbeteke digel rojnamevana ye. Talîmatnameya ku li BMMyê hatiye xwendin û di dîroka 22yê Temmuza 1922 de ji bo Kumandarîya Cepheya Elcezîreyê (Iraqê) hatiye şandin dibêje: "1- Qonax bi qonax li her derê welat, li ser esasê rasterast beşdarbûna hemû qatên xelkê pêkanîna rêvebirîyên herêmî, pêdivîyê sîyaseta me ya navxweyî ye. Herêmên ku kurd lê dijîn jî, qonax bi qonax pêkanîna rêve- birîyên herêmî, pêdivîyê sîyaseta me ya navxweyî û derveyî ye. 2- Mafê çarenûsîya milletan, wek prensîbekî li hemû dinyayê hatîye qebûlkirin. Me jî vê prensîbê qebûl kirîye. Li gor texmîna me divê kurdan heta nûka teşkîlatên xwe yên herêmî çêkiribûna, serokên wan hatibûna hilbijartin û selahîyetên wan ji alîyê me ve hatibûna dîyarkirin. Wê demê jixwe dê bi destê xwe qedera xwe tayîn bikin, dîyar bikin ku dixwazin di bin îradeya Meclîsa Mîllî ya Tirkiyê de bijîn. Li gor vê armaca sîyasî, rêvebi- rina hemû xebata li Kurdistanê wezîfeya Kumandarîya Elcezîreyê ye." (Zabitên Veşartî yên TBMM) Çavkanîyeka dî ya meseleya "otonomî"yê, xwe disipêre sohbeta M. Kemal û rojnamevanên Stenbolê ku di 16-17yê Kanûna Paşîn 1923ê de li bajarê Îzmîtê pêk hatibû. Di vê hevdîtinê de, pirsa li ser meseleya kurd a ser- nivîsarê rojnameya Vakît Ahmet Emîn Yalaman, M. Kemal bi kurtayî dibêje: "divê em meseleyeke kurdîtî ya cûda nefikirin, li gorî Kanuna Teşkîlatê Esasîye jixwe dê cûrekî herêmên otonom çêbin. Wê demê xelkê kîjan wîlayetan kurd bin, dê xwe bi awayekî otonom îdare bikin." Wehdên "otonomî"ya M. Kemal, tenê ne ji bo kurdên Bakûr e, herweha ji bo Şêx Mehmûdê Berzencî jî wehd û 12 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- nameyên ji bo "otonomî"yê hatine dayîn. Di belgeyên arşîva Rusya Federal de, naveroka peymana Şêx Mehmûdê Berzencî û M. Kemal wisa hatîye aşk- erekirin: "1-Dewleta Tirk soza serxwebûnê dide, bi şertê ku ligel welatên din pey- wendîya wan çê nebe. 2-Dewleta Tirk, Şêx Mehmûdê Berzencî wekî hikumdarê Kurdistana Başûr nas dike û ji bo bajarê Silêmaniyê mafê damezirandina Meclîsê dide. 3-Sînorên Kurdistana Başûr: ji alîyê bakur ve hetanî qeza Şemzînan, ji alî başûr ve çiyayên Hemrîn, ji aliyê rojhelat ve Îran û ji aliyê rojava ve jî digîje Dîjleyê. 4-Dewleta Kurdistana Başûr xwediyê mafê damezirandina artêşa (orduya) xwe ye. 5-Tirkiye bikeve şerî, Kurdistana Başûr mecbure ku piştgirî bide wê. 6-Mafê Tirkîyeyê heye ku leşkerên xwe ji Kurdistana Başûr derbasê cîyekê dî bike, bi şertê erêkirina Hikumeta Kurdistanê. 7-Dewleta Tirkîyeyê dikare piştgirîya maddî û manewî bide Kurdistana Başûr. 8-Hikumeta Kurdistana Başûr, ji bo parastina xwe dikare biryara bicîkirina leşkeran di sînorên xwe de bide."(S. Veroj, Kovara BÎR, hejmar:9, r. 18) Wisa dîyar e ku M. Kemal teqtîkên balkêş bikaranîne. Dema ku di Kongireya Erzuromê de ji bo kurdan tetbîqkirina Prensîbên Wîlsonî ji wî têne pirsîn dibêje "ev mesele dê di civîna Meclîsa Mîllî de bête munaqeşekirin." Tetbîqkirina "otonomî"ya herêmî jî, hewaleyê Kanuna Teşkîlatê Esasîye dike. Peymana navbera wî û Şêx Mehmûdî jî, hetanî destpêka êrîşkirina hêzên îngîlîz ji bo bajarê Silêmanîyê(15/05/1923) berdewam kir. Di hevdîtinê Lozanê de Îsmet Înonî jî gotibû "Kurd û tirk du unsurên wekî goşt û neynûk in, ji hev nayin veqetandin." Dema ku em çêbûna bûyerên wê demê û biryarin hatine girtin raberî hev bikin, wisa dîyar e ku Kemalîstan ji bo du sedeman meseleya "otonomî"yê anîye rojevê: yekem, li hemberî îngilizan teşwîqkirina serhildana Şêx Mehmûdî ye; ya duyem jî, di derbarê Peymana Lozanê de nermkirin û bêdengkirina muxalefeta navxweyî û derveyî ye. Lewra, di civîna veşartî ya Meclîsê Mebusan de 63 mebusên kurd li dijî îmzekirina Peymana Lozanê bûn, ji ber ku di nav sînorên nûh de wîlayeta Mûsilê tunebû. Piştî îmzekirina Peymana Lozanê(24ê Temmûza 1923), carekî dî gotina "otonomî" nehate bilêvkirin. Nexwe M. Kemalî "otonomî" da, kurdan bi xwe qebûl nekirin? Her çiqas ji alîyê Kemalîstan ve şerletanîya Meseleya Mûsilê bête kirin jî, li ser vê meseleyê di rûniştina veşartî ya meclîsê de M. Kemal dibêje: "ev herêm di dema osmanîyan de jî bi problem bû." M. Kemal li hember muxalefe- ta navxweyî û parlementerên kurd, rasterast nebêje me dev ji Mûsilê berdaye jî, wateya gotara wî jêvebûn e. Digel vê yekê, sedemê derengxistina lihevkirina bi îngilizan re: îqnakirin û bihûrandina astenga muxalefeta navxweyî; û dîyarbûna rewş û statuya kurdên Başûr di nav Qanuna Esasî ya nû ya Iraqê de bû. Hikumeta Anqerayê, polîtîkayên derbarê meseleya Mûsil û Destûra nûh ya B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 13 --- Page Break --- Iraqê, di paralelê hev de dibirin. M. Kemal zanîbû ku di sîyaseta îngîlîz de damezrandina dewleteka kurd nîn e, lêbelê wî dixwest kurdên başûr negihîjin statuyekî sîyasî, welew ku ew statu otonomî be jî. Piştî ku di sala 1925an de Destûra Iraqê hate qebûlkirin û têde ji bo kurdan tu heq û statuyekî nehate dîyarkirin, lihevhatina li ser Mûsilê(Hezîran 1926) di nav demekî kurt de pêk hat. Di vê navberê de, ji bo ku gavekî zûtir meseleya Mûsilê bête belêkirin û muhalefeta navxweyî jî bête bêdengkirin, tevgera kurd a sala 1925an jî, wek tevdan û hewldaneke îngiliz hate nîşandan. Tevgera sala 1925an ku bi navê tevgera Şêx Seîd tête nasîn, ji alîyê Komîteya Îstiqlala Kurdistanê(Azadî) ve hatibû rêxistinkirin. Hikumeta Anqera, ancax bi piştgirîya Rusya Bolşewîk, Fransa û Îngiltere tevgera kurd a 1925an jî pûç kir. Tiştê balkêş ew e, ku rêvebirên Komîteya Îstiqlala Kurdistanê(Azadî) û serokê tevgera başûrê Kurdistanê Şêx Mehmûd Berzencî, ji bo ku rêvebirên Yekîtîya Sovyetê piştgirî bide tevgera kurd, bîzatîhî ji Lenîn re nameyan bi rê dikin û di nameyên xwe de dibêjin "Em amade ne ku qedera gelê kurd bi qedera gelê Sovyetê ve girê bidin." Lê mixabin rêvebirên Sovyetê, tenê qîma xwe bi piştgirî nedana tevgera kurd nayînin, berevajî daxwaza vî gelê bindest, piştgirî didin dewletên dagirker. Û tevgera neteweyî ya kurd, "Bi hevkarîya dewletên emperyal tête tawanbarkirin û wek tevgereke dijî-şoreşî ya Sovyet û Tirkiyeyê tête îlankirin." Bi giştî di derheqê têkoşîna rizgarî ya miletên bindest û bi taybetî jî der- heqê meseleya neteweyî ya kurd de helwesta sîyasî-pratîk a Rusya Bolşewîk, di çarçoveya berjewendîyên Dewleta Yekîtîya Sovyetê de bûye. Piştî ku hikumeta Anqerê bi piştgirîya Îngiltere, Fransa û Rusya Bolşewîk tevgera kurd a 1925an jî pûç kir, nijadperestî û şovenîzma rejîma Kemalîst xwe hîn aşkere dîyar kir. Di sala 1926an de, êdî dema ku M. Kemal behsa unsûrên damezrêner ên Komarê dike dibêje, "unsûrê esasî yê Komara me, gelê(etnîsîteya) tirk e."(Tekin Alp, Türkleştirme, say. 8, Resimli Ay matbaası, Istanbul-1928) Ji daxwuyanîyên wek vê dîyar dibe, ku damezirandina Dewleta Komarê, li ser bingeha turkkiri- na milletên di nav herêma "Mîsaqê Mîllî" de pêk hatîye. Ji bûyer û têkilîyên ku heta nûha hatin dîyarkirin, der tê holê ku rejîma Kemalîst bi piştgirîya emperyalîst û Bolşewîkan biser ketîye, ne ku dijberîya wan kirîye. Her wekî ku ji alîyê berdevkên îdeolojîya fermî ya dewletê ve tête îddîakirin, ku tevgera Kemalîst yan jî "Mûcadeleyê Mîllî", ne encama serkevti- na şerê "dijî-emperyalî" bû. Berevajî wê, bi erêkirina hêzên emperyal ên serdest, bi destê paşayên osmanîyan li ser baqîyeya Împeratorîya Osmanî, di şiklê "dewlet-netewe" de damezirandina komareke "otokratîk û dîktatorel" e. Lewra rejîma Kemalîst, ne li ser bengehê îdeolojîyeke xwerû û berxwedanê, li ser "radestîyeke pragmatîst û otokratîk" hatiye avakirin. "Mûcadeleyê Mîllî", li hemberî gelên Anatolya û Mezopotamya Jorîn, têkoşîna serdestkirina nas- nameya etnîkî ya tirk e. Di vê çarçoveyê de heman demê "şerekî navxweyî" ye. Tevgera Kemalîst, berdewamê tevgera Jon-Tirk û Îttîhad-Teraqî ye. Çavkanîya 14 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- ku tevgera Kemalîst jê peyda bûye, ne tenê dîktatoryel û cuntaparêz e, herwe- ha nijadperestên tûranî ne jî. Ev qerekterê wî, di kirin û pratîkên wî de xuya dibe. Hem di pêvajoya Şerê Yekem de, hem di Qoçgirî û tevgera 1925an de û hem jî di dema Tevgera Agirî û Dêrsimê de rêbaz û polîtîkayên dijwar ên nijadperestî, înkarkirin û tunekirinê hatin tetbîqkirin. Bi wesîleya Tevgera Agirîyê, li hemberî xwestinên demokratîk û neteweyî yên kurdan, helwesta Dewleta Komarê di rojnameya Komarê (Cumhurîyetê) ya roja 16yê Temmûza 1930yî de wiha tête aşkerekirin: "Teyareyên me di serê girên Agirîyê de bi awayekî tundrew evan 1500 eşqiyayên ku di kûn û şikeftan de man e, bombebaran dikin. Çîyayê Agirî her gav di nav agir û înfilaqê de dinale. Şûna eşqiya û asêyan ji alîyê hey- loyê hesinî yên tirkan ve tête pakkirin. Ew gundên ku xwe sipartine eşqiyayan bi temamî têne şewitandin. Ew ên ku di Tevgera Zîlanê de hatine tunekirin hejmara wan nêzîkê 15.000an ne. Gelîyê Zîlanê heta ber dev bi cendek û cesedan tije bûye." Û di pey wê re di hejmara roja 31ê Tebaxa 1930 yê rojnameya Mîllet de, bi giştî li hemberî grubên etnîkî yên din û bi taybetî jî li hemberî xwestinên neteweyî yên kurdan polîtîka Dewleta Komarê wisa tête aşkirakirin: "Di vî welatî de tenê neteweya tirk dikare mafên etnîkî û qewmî bixwaze, ji xeynî wê, mafê tu kesekî nîne." Mînakekî balkêş a hevkarîya Bolşewîk û Kemalîstan jî, helwesta di der- barê Tevgera Agirîyê de ye. Ji bo dorpêçkirin û pûçkirina Tevgera Agirî, bi tesîr û giranîya Yekîtîya Sovyetê, şiklê dawî yê sînorê Îran û Tirkîyeyê, di sala 1932 de cardin ji nûh ve tête dîyarkirin. Beşekî deşta Bazidê didin Îranê û çiyayê Agirî bi giştî digrin nav sînorên Komara Tirkîyeyê. Bi taybetî jî di derbarê meseleya neteweyî ya kurd de, divê li ser têkilîyên Bolşewîk/Yekîtîya Sovyetê û Kemalîstan lêgerîn û lêkolînên berfireh bêne kirin. Dema ku em li têkilîyên Yekîtîya Sovyetê û M. Kemal binêrin, ne dûrê aqila ye ku meriv bêje ji ber serhildana Agirî, li ser daxwaza Tirkiyê, herêma otonom a Kurdistan Sor, sala 1928an ji alîyê rêvebirîya Sovyetê ve ji holê hate rakirin û belavkirin. Baş e, ji bo çi Kurdistana Sor hate avakirin û ji bo çi hate belavkirin? Gelo rêvebirîya Yekîtîya Sovyetê ji bo ku di ser kurdan de derîyekî ji têketina Rojhelata Navînê re vekin, Kurdistan Sor avakirin? Yan jî avakirina Kurdistana Sor, li hemberê Îngilîz û tevgera Kemalîst, wekî unsûrekî tehdîdî hate bikaranîn? Divê li ser vê meseleyê lêgerîn û lêkolînên berfireh bêne kirin. Di encama tetbîqkirina ev rêbaz û polîtîkayên hêzên emperyal û dagirk- er de, Kurdistan hatiye parçekirin, kadro û serokên tevgera kurd hatine belavkirin, bêtesîrkirin û dûrxistin. Di pey vê re, tevgera kurd a piştî salên 1925an, bê mejî û serokatî maye. Di encamê de, damezrênerên Komarê, xwestin hemû civakên neteweyî B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 15 --- Page Break --- yên dema osmanîyan, bi navê nasnameya tirkîtîyê di nav çarçoveya Komarê de bipişkivînin û asîmîle bikin. Her çiqas wekî ermen û ruman hinek civakên neteweyî yên xaçperest, di çarçoveya Peymana Lozanê de hinek mafê wan ê olî û kulturî ji alîyê dewletên Awrupayî ve hatibin parastin jî, van miletan bi rênîşandan û polîtîkayên dewleta Komarê ji alîyê civakê ve hatin tecrîtkirin û çarçoveya meşrûyeta hebûna wan pirr hate tengkirin. Eynî polîtîka û pratîk, ji bo kurdan jî hatin tetbîqkirin, lêbelê dewleta Komarê ji roja damezrandinê bigre hetanî îro di polîtîka xwe ya derbarê meseleya neteweyî ya kurd de, bi ser neket. Armanca sîyasî ya damezrênerên dewleta Komarê: li ser esasê etnîsîteya tirkîtî, tirkkirina milletên misilman û misilmankirin û koçberkirina hemû mil- letên xeyrîmûslim û xaçperestên li ser cografya Anatolya û Mezopotamya Jorîn bû. Her çiqas dewleta Komarê di mesela misilmankirina cografya Anatolyayê de bi ser ketibe jî, digel hemû rê û rêbazên nehiquqî û nemirovî, meseleya tirkkir- inê neçû serî. Di vê pêvajoyê de kurdan her carê xwe ji nû ve afirandin, hemû polîtîkayên nijadperest û dagirker ên dewleta Komarê pûç kirin. Bêguman ev helwesta kurdan, tenê bi şervanî û mêrxasî û eşîrtîyê nayê îzahkirin, divê hinek sedemên dîrokî û komelayetî yên esasî hebin. Eger ku em bi kurtayî behsa hinek ji wan sedeman bikin: Yek jê, ku di formata fikra neteweyî de nebe jî, di nav civata kurd de bîrewerîya nasnameya kolektîf gelek xurt e. Ya dî, karîna xwe ji nû ve afirandinê ye; di nav civata kurd de ji alîkî ve hesasîyeta ji bo berdewamkirina têkilîyên kevneşopî yên wekî rêxistina eşîrî, tarîqat, medrese û wd. hatine parastin. Her weha ji alîyê din ve jî aheng û mûtabeqata bi pêşkevtinên modernîzmê re pêk hatîye. Sedemekî herî girîng jî, enerjîya pozîtîv a parçebûnê ye; parçebûna Kurdistanê trajedîyeka dîrokî be jî, di encamê de tesîrên pozîtîf jî peyda kirîye. Dema ku hereketa kurdî li parçekî Kurdistanê lawaz bûye yan jî têkçûye, tesîra hereketên parçeyên din ji wan re bûye çavkanîya moralê û wan li ser pîyan girtine. Mînak: Damezrandina Komara Kurd a Mahabadê, Tevgera Barzanî û Peymana 11yê Adara 1971ê, tevkûjîya Halepçeyê û koçberîya bi mîlyonan kurdên Başûr, li başûrê Kurdistanê serhildana Adara 1991ê û damezirandina Hikumeta Federal a Kurdistanê û wd. Xwendevanên hêja, ji ber naveroka dosyeya vê hejmarê, em mecbur man ku pêşgotina vê hejmarê hinek dirêj bikin. Em cardin dibêjin bi hêvîya hevdîtina hejmareke nûh ya BÎRê, di nav xêr û xweşîyê de bimînin. BÎR 16 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- Berêz: Em bi navê kovara BÎRê, dixwazin ji hejmara yanzdehan(11.) pêve bi navê "Ji Destpêka Sedsala Bîstan(20.) Ber bi Sedsala Bîstûyekan(21.) ve Mese- leya Netewî Ya Kurdistanê: Rabihûrî, Îro û Dahatû" rêzedosyekê amade bikin. BÎR, ji sê mehan carekê tête weşandin û kovareke lêkolîn û lêgerînê ye. Zimanê nivisîna kovarê bi kurdî-tirkî ye û ciyê weşandina wê jî Diyarbekir e. Derbarê zimanê nivîsînê de tercîha me kurdî ye, lê belê nivîskar bi çi zimanî karibe xwe îfade bike, dikare wî bi kar bîne. Dema ku em dibêjin rêzedosya "Ji Destpêka Sedsala Bîstan (20.) Ber bi Sedsala Bîstûyekan (21.) ve Meseleya Neteweyî Ya Kurdistanê: Rabi- hûrî, Îro û Dahatû", armanc ew e ku em nirxandin û analîzên we yên li ser sed- sala rabihûrî, lênêrînên we yên der- barê îro û projeyên we yên derbarê dahatûyê(paşerojê) de bigehînin xwen- devanan, raya giştî ya kurd û dinyayê. Bi gotineka din, em dixwazin dîroka tekoşîna sîyasî-netewî ya sedsala dawî ya Kurdistanê, bi lênêrîn û analîzên lêkolîner, serok û kadroyên sereke yên rêxistinên siyasî bigehînin nivşên nûhatî. Rêbaza me ya ji bo amadekirina vê dosyayê: Di şiklê pirs-bersîvê de ye. Her çi qas me pirsên lijêr diyarkirî amade kirine jî, bêguman bi tenê ev pirs, têrî analîzkirina bûyer û pêşket- inên sedsalekî ne bes in. Armanca amadekirina van pirsan, balkişandina li ser hinek xal û bûyeran, dîyarkirina çarçova vê dosyayê ye. Ji bo dewle- mendkirin û bêkêmaniya vê dosyayê, hûn çi qas pirsan ji xwe bikin û bersî- va wan di nivîsa xwe de dîyar bikin, ev dosye dê ew qas bigîje armanca xwe. 1- Berêz hûn dikarin bi kurtayî behsa jîyana xwe ya bihûrî bikin? Pirsên Ji Bo Dosyeya "Ji Destpêka Sedsala Bîstan(20.) Ber bi Sedsala Bîstûyekan(21.) ve Meseleya Neteweyî Ya Kurdistanê: Rabihûrî, Îro û Dahatû" B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 17 --- Page Break --- 2- Tirkên Oxuz di sedsala 11. de hatin Anatolyayê. Gelo dema ku oxuzan, turkmenan derbasê Anatolyayê bûn çend kes bûn? Berîya ku tirk werin vê cografyayê, kurd li vê derê cîwar(binecî) bûn. Digel vî qasî, tirkan li ser cografya Anatolya û Mezopotamyayê dewlet û împe- ratorî damezirandin. Gelo kurd çima bi ser neketin yan jî nekarîn vê yekê pêk bînin? Hûn dikarin bi kurtayî sedemên bingehîn ên vê yekê ji me re îzah bikin? 3- Gelo naveroka Dewleta Osmanî û mantîqa Împeratorîyetîyê û ew pê- vajo û şertên ku bûn sedema têk- çûna wê çi bûn? Û her wekî ku bi fermî tête îddîa kirin, ji împerato- ryetê veqetandin, “ji nû ve vejîna” tirkîtîyê ye? 4- Bîrewerîya neteweyî û rêxistinbûna ji bo vê armancê di nav Împera- torîya Osmanî de, bi taybetî pêşîyê, di nav komeleyên etnîkî yên herê- ma Balkanan de dest pê kir û jê veqetiyan. Li ser peydabûna bîre- werîya neteweyî û rêxistinbûna ji bo vê armancê di nav kurdan de, fikrên cûda(ciyawaz) hene: Ew ên ku meseleyê wek meseleke dîrokî- kulturî dibînin, vê pêvajoyê ji ser- hildana Kawa didine destpêkirin; hinek ji Mem û Zîna Ehmedê XANÎ didin destpêkirin; û hinek jî vê pêvajoyê bi bûyerên dawîya 1800î û destpêka 1900î didine dest- pêkirin. Ku em netewetî wekî terzeke sîyasetê bifikrin, di nav kurdan de fikra netewetî û netewe- parêzî kengê peyda bûye? 5- Di bihara sala 1907an de bi beşdar- bûna beşeke girîng ên serokeşîrên kurdan di bin serokatîya Şêx Evdilselam Barzanî de komcivînek tête lidarxistin. Di vê komcivînê de biryarên ku têne girtin bi belêkiri- na/ erêkirina hinek şexsîyetên nav- dar ên kurdan jî, wek daxwazên miletê kurd ji bo rêvebirîya Babê Alî têne pêşkêşkirin: "1-Divê zimanê kurdî di herêma kurdan de wek zimanê fermî bête qebûlkirin. 2- Divê hînkarî û perwerdeyî bi zimanê kurdî bête kirin. 3- Divê qaymeqam, mudirê nehîyê û memurên din ji kesên ku zimanê kurdî baş dizanin bête bijartin." Dema ku em van daxwazan û bû- yerên di pey wan re derketine holê bînin ber çavên xwe, gelo em dikarin bêjin ev daxwaz bûne dest- pêka peydabûna tevgera neteweyî ya kurd a serê sedsala 20.? 6- Berîya ku Şerê Yekemîn ê Cîhanê dest pê bike, piranîya miletên Balqanî û Afrîkayî ji Împeratorîya Osmanî veqetiyabûn. Gelek komel- ên etnîkî yên din jî di pêvajoya Şerê Yekemîn de veqetiyan û dewletên xwe yên neteweyî damezrandin. Di vê pêvajoyê(ŞerêYekemêCîhanê) de, ji ber çi kurdan jî nekarîn wekî komelên etnîkî yên din dewleta xwe damezrînin? 7- Divê em armanc û faalîyeta weşana (Kurdistan-1898, rojnameya Teavûn û Terakkî ya Kurd, Rojî Kurd-1913, Jîn-1918, wd.) û rêx- istinên (Cemîyeta Azm-î Kavî ya Kurdistanê, Cemîyeta Hêvî ya 18 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Pirsên Kurdî --- Page Break --- Xwendekarên Kurd, CemîyetaTealîya Kurdistanê û wd.) kurdî yên ku di destpêka sedsala 20. de hatine damezirandin di kîjan çarçovê de binirxînin? 8- Serokê Deweletên Yekîtîya Amerîkayê (DYA) Wîlsonî, 8ê Kanûna 1918 çardeh(14) prensîb derbarê sazû- mana nû ya piştî Şerê Yekemîn ê Cîhanê de pêşkêşî Kongreya DYAyê kir: "Bend 5- Divê dekolonî- zasyon were pêkanîn û di welatê kolonîkirî de mafê dîyarkirina çarenû- sîya neteweyan bête qebûlkirin. Bend 12: Li ser xaka Împeratorîya Osmanî, herêmên ku piranîya wan tirk in divê mafê serwerîyê(hakîmyetê) ji bo wan bête dayin, lê belê xelkê ku ne tirk e divê ji bo wan jî mafê serxwebûnê bête dayin…" Digel ku kurd jî yek ji xelkên di nav Împeratorîya Osmanî de bûn, di çarçova Prensîbên Wîlsonî de nikarîn deweleta xwe damezrînin, yan jî ew xelkê ku ji bo vê yekê jê re piştgirî nehate dayin tenê kurd bûn. Ji bo çi yan jî ji ber çi, pren- sîbên Wîlsonî ji bo kurdan nehatin tetbîqkirin? 9- Di 30ê Çirîya Pêşîn a 1918an de Peymana Mondrosê hate îmzekirin û di 17ê Berfenbara 1918an de bi serokatîya Seyîd Evdilqadir Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê hate damezirandin. Dema ku em li armanca dameziran- dina KTK (KTC) û li qerektera civakî û çînî ya kadroyên wê binêrin, em dikarin bêjin ev rêx- istin yekemîn rêxstina modern a kurd e? Nexwe rêxistineke rewşen- bîrî ya ku xwestinên wê nedîyar û ji xelkê dûr e? 10- Hêzên eskerî yên îngilizan 7ê Nîsana 1918an di bin serokatîya General Marshall de bajarên Kerkûk û Silêmaniyeyê dagîr kirin û bi vî dagirtinê Kurdistana Başûr hemû kete bin bandora îngilizan. Ji bo nirixandina/helsengandina vê rewşa nû, roşinbîr û alim û serok- eşîrên wê herêmê bi serokatîya Şêx Mehmûd civînek girêdan. Di enca- ma vê civînê de biryareke hevpar hate girtin û ji bo mesûlê eskerî yê Kerkûkê jî hate verêkirin, ku tê de hatibû daxwazkirin: "Divê Hikumeta Kurdistanê bête damezi- randin û Şêx Mehmûd jî bibe serokê vê hikumetê." Îngiliz bersîveke erênî didine kurdan, di destpêka sala 1919an de yekemîn Hikumeta Kurd tête damezirandin û Şêx Mehmûd jî wekî Kralê (melîkê) Kurdistanê tête ragehandin. Lê belê ji ber nakokîyên di navbera Şêx Mehmûd û îngilizan de, jîyana yekemîn Hikumeta Kurdistanê jî pir kurt dibe. Di encama şerê di navbera Hikumeta Kurdistan û hêzên îngiliz de, Şêx Mehmûd di roja 19/06/1919an de ji alîyê hêzên eskerî yên îngiliz ve bi birîn- darî tête girtin. Ji vê pêve, geh baş û geh xerab, peywendiyên/têkilîyên îngiliz û kurdan berdewam bikin jî qet li hev nayin. Di dawîyê de Kurdistana Başûr, bi biryara Cemîyeta Miletan ku tê de tête gotin "Divê zimanê kurdî bibe zimanê fermî, rêvebirên dadgeh û dibis- tanan, kurd bin û helwesta li hem- B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 19 Pirsên Kurdî --- Page Break --- ber kurdan baş be." Iraq, ji bo man- daterîya îngiliz tête hiştin û paşê îngiliz jî Başûrê Kurdistanê bi rêve- birîya Iraqa Ereb ve girê didin. Lê belê çawa ku biryara Cemîyeta Miletan nehate tetbîqkirin, xera- bûna têkilîyên îngiliz û kurdan jî bi piranî bi mutaasibîya Şêx Mehmûd ve tête girêdan û herweha tête gotin, kurd qasê ku karibin dewlet- ekî damezrînin pêşketî nebûn. Dema ku em seyra rewş û bûyerên wê demê bikin, ma erebên ku bi desteka îngilizan bûn dewlet ji kur- dan pêşkevtîtir bûn, ferqa/ ciyawazîya kurd û ereban çi bû? Di Rojhelata Navîn de pêwistîyên bingehîn ên sîyaseta îngiliz çi bûn û li gor vê sîyasetê, damezirandina dewletekî kurd di rojevê de bû? 11- Konferansa Aştî ya Parîsê, ji bo amadekirina peymanên bi dawîanî- na Şerê Yekemîn ê Dinyayê, ji alîyê dewletên Îtilaf ve hatibû amade- kirin. Şerîf Paşa jî, ji bo temsîlkirina kurdan tevî vê konferansê bûbû. Ev konferans, yekemîn konferansa navneteweyî bû, ku tê de kurd jî ji alîyê Şerîf Paşa ve hatibûn temsîl- kirin. Di vê Konferansê de ji bo ça- reserîya nakokîyên navbera miletê kurd û ermenan, peymanek di navbera nûnerên her du alîyan tête îmzekirin. Piştî ku M. Kemal bi çêbûna vê peymanê dihese, ji bo ku Şerîf Paşa ji konferansê bête azilki- rin, ji alîkî ve bi wesîteya hinek serokeşîrên kurd bi navê kurdan têlgirafan dişîne rêvebirîya konfe- ransê da ku Şerîf Paşa wan temsîl nake, ji alîyê din ve jî dest bi hewl- danan dike ku dewletên sazker ên konferansê rê nedin ku Şerîf Paşa tevlî konferansê bibe. Konferansa Aştî ya Parîsê, ji bo çareserîya mesela kurd zemîneke çawa bû û di encama kîjan têkilîyan û tawîzan de kurd ji konferansê hatin dûr-xistin? 12-Li hemberî Hikumeta Komara Tirkiyê tevgerên wekî Qoçgirî (1919), Şêx Seîd(1925), Agirî (1930), Dêrsim(1937-38) pêk hat- in. Digel ku berdêleke giran hate dayin jî, lê belê ev tevgerên ha bi ser neketin. Sedemên navxweyî û der- veyî yên têkçûna van tevgeran çi bûn? Ger di pêvajoya Şerê Yekemîn de û ger jî di pey wî re, di hizra wan dewletên ku wan di- xwest herêmê ji nû ve saz bikin de statuyeke nû ji bo kurdan hebû gelo? 13- Rêvebirên Komîteya Îstiqlal a Kurdistanê(Azadî) û serokê tevgera başûrê Kurdistanê Şêx Mehmûd Berzencî, ji bo ku Dewleta Sovyetê piştgirî bide tevgera kurd, bîzatîhî ji Lenîn re nameyan bi rê dikin û di nameya xwe de dibêjin "Em amade ne ku qedera gelê kurd bi qedera gelê Sovyetê ve girê bidin." Lê mixabin rêvebirên Sovyetê, tenê qîma xwe bi piştgirî nedana tevgera kurd nayînin, berevajî daxwaza vî gelê bindest, piştgirî didin dewletên dagirker. Û tevgera neteweyî ya kurd, "Bi hevkarîya dewletên emperyal tête tawan- barkirin û wek tevgereke dijî- şoreşî ya Sovyet û Tirkiyeyê tête îlankirin." "Mafê Çarenûsîya Netewan" di teorîya sosyalîzm- kominîzmê de wek pren- sîbeke esasî hatîye qebûlkirin û di 20 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Pirsên Kurdî --- Page Break --- Kongireya Xelkên Rojhelat (Kongireya Bakû)ê de jî, di derheqê meseleya miletên bindest de bir- yarên girîng hatibûn girtin. Di rastîyê de jî helwesta sîyasî û pratîk a Bolşevîkan û Sovyetê, derbarê tê- koşîna rizgarî ya miletên bindest de li ber çavan e. Nirxandina we ya der- barê vê helwesta Sovyetê de çi ye? 14- Piştî Şerê Yekemîn, di navbera Dewletên Îtîlaf û Osmanîyan de 10ê Tebaxa 1920î Peymana Sevrê hate îmzekirin. Di Peymana Sevrê de hatibû dîyarkirin ku: "*Demekê ji tetbîqkirna Peymanê şûn de ku kurd bi- xwazin li rojhelata Anatolê de sazîyeke serbixwe ava bikin û ev xwestina wan ji alîyê "Cemîyetê Akwam" ve bête qebûl- kirin û ji bo Osmanîyan jî bête pêşnîyar- kirin, divê ev pêşnîyar ji alîyê Osmanîyan ve tête bicîanîn. *Di herêma wîlayetên Wan, Erzirom, Bedlîs û Trabzonê de dewleteke Ermenîstanê tête damezirandin. Sînorên vê dewletê, dê ji alîyê serokê Dewletên Yekgirtî yê Amerîkayê ve bête dest- nîşankirin." Li gor van her du bendên di Peymana Sevrê de, di bin hîmayeya DYAyê de îhtîmala da- mezrandina dewleteke Ermenîstan û Kurdistanê dertê holê. Bi rastî jî ku em rewş û senga sîyasî ya wê demê bînin ber çavê xwe, ji bo miletê kurd wateya/mana Peymana Sevrê çi ye û çima nehat tetbîqkirin? Digel vê yekê kîjan bûyer û pêşkevtinên sîyasî bûn sedemên peydabûna Peymana Lozanê (24ê Temmûza 1923), ku DYA vî peymanê erê nekir? 15-Ew milleta ku bibe hedefê parveki- rin û parçekirinê, kêmanî û zeafên wê hene, ev kêmanî û zeaf çi ne? 16- Di 22yê Kanûna 1946an de damez- randina Komara Kurd a Mahabadê hate îlankirin û hebûna xwe nêzîkê salekê domand. Damezirandina Komara Mahabadê, ji bo dewletbû- na miletê kurd, îrade û pêngava herî girîng a dîroka nêzîk a kurd e. Wek destkevtî û tecrubeyeke dîroka nêzîk a miletê kurd, dînamîkên navxweyî û derveyî yên damezran- dina Komara Mahabadê çi bûn û di çarçova sîyaseta navneteweyî de divê çawa bête nirixandin? 17- Di 27 Temmûza 1958an de li Iraqê bi serokatîya General Abdulkerîm Qasim, derbayeke eskerî çê bû û monarşî hate hilweşandin. Mistefa Barzanî ku wê demê li Sovyetîstan penaber bû, di 6ê Çirîya Pêşîn a sala 1958an de vegeriya Kurdistanê û Qanûna Esasî ya nû hate amade- kirin. Di bendê 3yê Qanuna Esasî de hatibû nivîsandin ku "Ereb û kurd li ser xaka dayika niştiman wekhev in û mafê wan ên neteweyî, di çarçova Iraqê de tête nasîn." Lê belê ji demekî kurt şûn de, rejîma nû ya Iraqê, pêngavên hatine avêtin û gotinên ku hatibûn kirin jibîr kirin û êrîşên xwe yên li ser gelê kurd zêdetir kirin. Li ser vê yekê, sala 1961ê di bin serokatîya Barzanî de Tevgera Rizgarîya NeteweyîyaKurd"Şoreşa Eylûlê" da destpêkirin. Li gor vê, ew şert û dînamîkên ku Darbeya Eskerî ya 1958an peyda kir çi bûn? Û destpêkirina Şoreşa B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 21 Pirsên Kurdî --- Page Break --- Eylûlê, di serî de li ser komela kur- dên başûr û pê re jî li ser parçe- yên din (Turkîye, Îran û Suryeyê) tesîrek çawa kir? 18-Bi wesîleya Tevgera Agirîyê, li hemberî xwestinên demokratîk û netewî yên kurdan, helwesta Dewleta Komarê di rojnameya Komarê (Cumhurîyetê) ya roja 16yê Temmûza 1930yî de wiha tête aşkirekirin: "Di serê girên Agirîyê de 1500 eşqiyayên ku di kûn û şikef- tan de man e, teyareyên me bi awayekî tundrew ev eşqiyayan bombebaran dikin. Çîyayê Agirî her gav di nav agir û înfilaqê de dinale. Şûna eşqiya û asêyan ji alîyê heyloyê hesinî yên tirkan ve tête pak-kirin. Ew gundên ku xwe sipartine eşqiyayan bi temamî têne şewi- tandin. Ew ên ku di Tevgera Zîlanê de hatine îmhakirin hejmara wan nêzîkê 15.000an ne. Gelîyê Zîlanê heta ber dev bi cesedan tije bûye." Û di pey wê re di hejmara roja 31ê Tebaxa 1930 yê rojnameya Mîllet de, bi giştî li hemberî grubên etnîkî yên din û bi taybetî jî li hemberî xwestinên neteweyî yên kurdan polîtîka Dewleta Komarê wisa tête aşkirakirin: "Di vî welatî de tenê nete- weya tirk dikare mafên etnîkî û qewmî bixwaze, ji xeynî wê mafê tu kesekî nîne." Wekî daxuyanîyên li jorê, di pêva- joya Serhildana Dêrsimê de û pey wê re jî hatine aşkerekirin. Ev da- xuyanîyên ku ji devê kesên di dere- ca yekemîn de hatine aşkerekirin, li hemberî xwestinên neteweyî yên gelê kurd polîtîkaya asîmlasyon, înkarkirin, tunekirin û qetilkirina hikumetên Komarê bi awayekî pir aşkera dide nîşandan. Kurdan bi daxwaza lêkolîna van bûyeran, çen- dek carî serdana Neteweyên Yekgirtî û sazîyên hiquqî û sîyasî yên navneteweyî kir, lê belê daxwa- za wan nehatîye qebûlkirin û neke- tîye rojeva gengeşîyan. Gelo em dikarin di çaçoveyeke çawa de tarî- fa van qetlîam û tevkujîyên li ser gelê kurd bikin? Gelo ji ber çi ji alîyê van sazîyên navneteweyî ve daxwazên kurdan nehatine qebûl- kirin û mudaxale ji bo dewletên tawanbar nehatiye kirin? 19-Piştî têkbirina Tevgera Dêrsimê, li bakurê Kurdistanê, nêzîkî bîst salî, bêdengîyekê hikum kir. "Doza 49"an û bûyerê di pey wê re vî bêdengîyê xera kirin. Gelo kîjan bûyer û qewimandinên navxweyî û derveyî bûn sedemê van pêşkevti- nan? 20-Li Turkiyeyê Darbeya Leşkerî ya 27ê Gulana 1960an, ji alîyê pira- nîya çepgirên turk ve, wek muda- xaleyeke pêşverû tête dîtin. Lê belê Sazîya Ewlekarîya Neteweyî, damezi- randina Mahkemeya Bilind a Eskerî, maddeyên neguhêr ên Qanûna Esasî, rêxistinên dewleta kûr û wd. pêkanîna tiştên nedemokratîk bi vê çêbûn. Her weha bi guman û tawanbarîya neteweparêzîya kurd, 485 şexsîyetên kurd hatin dûrxistin ji bo bajarê Sêwazê. Heman demê, ji alîyê darbecîyan ve Gruba Rojhelatê hate damezirandin û ji bo çareserîya meseleya kurd ji alîyê wan ve raportek hate amadekirin, di vê raportê de ji bo asîmîlekirina 22 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Pirsên Kurdî --- Page Break --- kurdan, pêşnîyarên wisan hatin kirin ku rasterast wekî kopîyekî "Pîlana Îsleheta Şarqê" yê sala 1925an bû. Dema ku em di vê çarçovê de lê binêrin, şertên ku dar- beya eskerî ya 1960an peyda kir çi bûn û armanca darbeyê çi bû? 21-Di navbera salên 1965-1970yê de Tevgera Neteweyî ya Kurdên li Bakûrê Kurdistanê, dikeve pêva- joyeke nû; ku di vê pêvajoyê de li ser tevgera neteweyî ya kurd, fikir û îdeolojîya çepgir bi bandor e. Rêxistin û grubên çepgir ên kurd di çarçova îdeolojîya çepgirî de xwe dijî-emperyalî, dijî-kapîtalî, dijî- feodalî, dijî-eşîrî, … didan nasan- din û tarîfkirin. Ev termên/mef- hûmên li jorê, di çareserîya mese- leya neteweyeke bindest de çi îfade dikin? Ew rêxistinên ku dibêjin em ji bo rizgarî û azadîya miletekî ku xaka/erdê wê dagirtî û hebûna wê tête înkarkirin tevdigerin, di têkilî- yên/peywendîyên neteweyî û nav- neteweyî de xwe bi van "dijî"tîyan tarîf bikin, ev yek çawa tête têge- hîştin? 22-Li pey sikûnet û bêdengiyekî dûr- ûdirêj, di sala 1965an de Partîya Demokrat a Kurdtistana Tirkiyê (PDKT) tête damezrandin. Weke pêngaveke yekemîn a piştî demeke dûr û dirêj a bêdengîya kurdên ba- kûr, gelo çi tesîra wê li ser civaka kurd û rewşenbîran çêbû? 23-Piştî damezirandina PDKT, bi pişt- giriya kadroyên vê partî û kadroyên kurd ên di nava TÎPê de Mitîngên Rojhelatê hatin sazkirin. Gelo van çalakiyan çi tesîr li ser hiş- yarbûna neteweyî-sîyasî ya civaka kurd kir? 24-Bo çi kurd di nav TÎPê de rêxistin bûn û derbarê pirsgirêka neteweyî ya kurd de lênêrîna TÎPê çi bû û TÎPê çi bandor li ser tevgera nete- weyî ya kurd kir? 25-DDKO bûn çavkanîya/dayika gelek rêxistinên çepgir ên ku piştî salên 1970ê hatine avakirin. Ew şertên sîyasî yên ku DDKOyan peyda kirin çi bûn û armanca damezirandina DDKOyan çi bû? 26-Di destpêka salên 1900î de û di pey wê re jî gelek rêxistin bi navê kurd û Kurdistanê hatin damezirandin. Di sala 1965ê de jî PDKT hate da- mezrandin. Digel vê qasê bi tevî damezrandina DDKOyan, hem di nav çepgirên tirk de û hem jî di nav çepgirên kurd de minaqeşekirina "mafê rêxistinbûna cûda", ji nû ve dest pê kir. Di rastiyê de jî bi tevî ku kurdan di şêst salên bihorî de hem ji alîyê rêxistinî ve û hem jî di pratîkê de rêxistinên cûda pêk anî- bûn, di salên 1970yan de armanca ji nû ve minaqeşekirina vê mijarê/ babetê çi bû? 27-Li Kurdistana Başûr, di 11ê Adara 1970yê de di navbera desthilatîya BAAS û Barzanî de peymana Xûdmuxtarî hate îmzekirin. Li Turkîyeyê jî di 12ê Adara 1971ê de Darbeya Eskerî ya duyemîn çêbû. Bi tevî pêkhatina Darbeyê, operas- yonên li hember rêxistinên legal û îlegal ên kurdan jî dest pê kirin. Di vê pêvajoyê de gelek kurdên rew- B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 23 Pirsên Kurdî --- Page Break --- şenbîr û sîyasetmedar ên serbixwe û yên di nav TKDP, DDKO û TÎPê de hatin girtin û hepiskirin. Di pêva- joya hepisxaneyê de gelek gengeşî li ser mijara "Em parastina sîyasî bikin yan na?" hatin kirin. Ew gengeşî û parastinan bi giranî li ser kîjan babetan bûn? Bûyerên vê pê- vajoyê tesîreke çawa li ser kurdên bakûr û tevgera neteweyî ya kurd kir? 28-Têgehîştina hevpar û alîyê wekhev ên Cuntaparêz-Kemalîzma çepgir- ên tirk, Baassîzm û Nasir çi ye? Û çi tesîra wan li ser tevgera rizgarî û azadîya neteweyî ya kurd çê bûye? 29-Di berîya salên 1980 û piştî wê de, di encama jihevbûna tevgera nete- weyî ya kurd de grubên sîyasî yên cûda derketin holê. Eger ku em îro vegerin û seyra pêvajoya wê demê bikin, cûdahiya sîyasî û îdeolojîk a grubên wê demê binêrin, ciyawazî- yeke wisa, mîsoger bû gelo? Û hûn dikarin bi kurtî behsa bingeha wekhevî û cûdayî ya wan bikin? 30-Di dîroka Komara Tirkîyê de her çiqas ku kurdan mafê xwe yên netewî-demokratîk anîne ziman, ji bo vê yekê dest bi rêxistin û têko- şînê kirine, her carê ev xwestinên wan bi mefhûmên wekî "paşvema- yîn", "feodalîzm", "dijberîya modernîz mê/dijberîyamedenîbûnê","eşqîyatî" û wd. hatine îzahkirin û ji alîyê dest- helatî û hikumetên wê demê ve bi tûnderewî hatine serkûtkirin. Hemû tetbîq û qetlîyamên wan ên di pêvajoya serkûtkirinê de bi mefhûmên wekî "tehcîr", "tenkîl", "mubadele", "îslehat" û wd. hatine îzahkirin. Naveroka van mefhûm- an, ji wê rojê û vir ve, hinek îstîsna ne têde, ji alîyê pirranîya roşinbîr, akademîsyen û sîyasetmedarên tirk ve erênî û "pêşverû" hatine wesi- fandin/nîşandan. Bi vê têgehîştinê înkar, asîmlasyon, jenosîd û qetlî- amên ku li hemberî netewe û komên etnîkî yên din hatine kirin, di nik/cem civakê de hatin meşrû- kirin. Li gor we, sedemên bingehîn ên ku bûne çavkanîya têgehîştin û fehmekî wisa çi ne? Û ew Komara ku bi pêşengîya van kadroyan hatî- ye damezirandin, divê çawa bête nirxandin? 31-Dema ku em li bûyerên qewimî û pêvajoya ber bi Darbeyên Eskerî yên 27ê Gulana 1960an, 12yê Adara 1971ê û 12yê Îlona 1980yê binêr- in û wan bi têkilî û bûyerên bi Ergenekonê ve girêdayî muqayese bikin, wêneyekî çawa derdikeve pêşîya me? 32-Eger ku em ji alîyê sosyo-polîtîk ve Dewleta Osmanî û Komara Tirkîyê rûberî hev bikin, ji alîyê kurdan ve çi guherîye? 33-Kurd digel ereb, faris û tirkan di cografya Mezopotamya û Rojhelata Navîn de, bi nifûsa xwe grubek etnîkî ya herî qelebalix e. Ev mil- letên ku me navê wan anî ziman, di cemîyeta Miletên Yekgirtî de bi dewletek an jî çend dewletan têne temsîlkirin. Digel ku gelekî wan bi nifûsa xwe ji kurdan kêmtir in jî, bi raya xwe di cemîyeta MY de tesîr li qedera miletê kurd dikin. Dîyar e 24 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Pirsên Kurdî --- Page Break --- ku cemîyeta Miletên Yekgirtî mafê temsîlkirinê nade miletê kurd. Ma ev cemîyet, cemîyeta milletan e yan a dewletan e? Bi vî awayê cemî- yeta Miletên Yekgirtî, parastina mafê miletê kurd dewrê kê dike? Rewşeke wisa, tesîreke çawa li ser meşrûîyet û bêterafîya sazîyên nav- neteweyî wekî Miletên Yekgritî dike. 34-Hûn têkilîyên navneteweyî yên Hikumeta Federal a Kurdistanê çawa dinirxînin? 35-Li başûrê Kurdistanê damezrandi- na Hikumeta Federal a Kurdistanê, dê bandoreke çawa li ser têza "kolonîya navnetewî Kurdistan" bike? Û rewşa başûrê Kurdistanê, dê tesîreke çawa li ser kurdên Tirkîye, Îran û Sûryeyê bike? 36-Derbarê çareserîya meseleya kurd de, di çarçova mefhûmên/têgehên wekî daxwazên neteweyî û daxwaz- ên kulturî, mafê mirovî û daxwaz- ên kulturî, mafê federalî û dewleta neteweyî ya serbixwe; her weha bi referansên Kemalîzmê di nav dew- leta unîter de ji "civakaekolojîk" bigre heta "hemwelatîya makezagonî", "konfederalîzma demokratîk", "komara demokratîk" û wd. tête gengeşîkirin. Bi dîtina we, ev têge- hên ha, di îzahkirin û çareserîya meseleya neteweyî ya kurd de çi îfade dikin? Meseleya kurd çi ye û kurd çi dixwazin? 37-Rojgara ku PKK derketîye, ji bo ku rêxistinên kurd û serokên herêmî yê civaka kurd bigre bin bandora xwe, wê, bikaranîna şîddeta sîyasî, wek rêbazeke bingehîn qebûl kirî- ye. Bi vî awayî, di encama ew şîdde- ta/dijwarîya ku hem li hemberê xelkê siwîl û muxalefeta/ oposyona nava rêxistina xwe, hem jî li hem- ber grub û rêxistinê din bi kar anî, tahrîbatên/xusarên mezin di civa- ka kurd de peyda kirin. Ji xeynî vê, hemû rêxistin û grubên dervayê xwe jî bi xayîntî û hevkarîya dijmin sûcdar kirin. Di vê çarçoveyê de, divê çêbûn-karkirin- têkilîyên rêx- istinî yên PKKê, nedîyarî û neze- lalîya daxwazên wê yên sîyasî çawa bêne nirixandin? 38-Li gor dîtina we rêxistinên sîyasî yên dervayê PKKê, ji ber çi nekarîn wek subjekteke/kirdeyeke sîyasî, wezîfeya xwe bînin cî. Kêmanî û qisûrê wan ên rêxistinî, sîyasî û îdeolojîkî çi bûn? 39- Hûn yek ji wan kesan in ku pev- çûna di navbera PDK û YNK ya herêma Hekarîyê baş dizanin. Vê pevçûnê çawa dest pê kir, mesulîyetîya hinek grub û şexsî- yetên Kurdistan Bakûr di pevçûnê de çi bû? Ger ku em ji îro ve seyra wan rojan bikin, hûn bûyerên pêkhatî çawa şirove dikin? 40-Gelo em dikarin bibêjin ku piranî- ya roşinbîr û sîyasetmedarên kurd ji alîyê ramanî/fikrî, îdeolojîk û dînî ve, rasterast yan jî nerasterast di bin tesîr û rênîşandana fikra dewletên serdest de dimînin? 41-Bêguman bi taybetî miletekî bin- dest ku ji bo rizgarî û bidestxistina B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 25 Pirsên Kurdî --- Page Break --- mafên neteweyî têkoşîn bike, ji bo wan piştgirîya hêz û rêxistinên demokratîk ên navneteweyî, pirr girîng e. Lê belê dema ku têkoşîn û daxwazên neteweyî yên kurdan tête rojevê, bi giştî ne "çepgir"an û ne jî "îslamî"yan xweragirtin û hel- westeka pêdivî nîşan nedane. "Çep- gir"an daxwazên neteweyî yên kur- dan bi navê "birayetîya gelan yan jî birayetîya çînan"; yên "îslamî"yan jî bi navê "ûmmet û birayetîya îslamî", bûne alîkarê berdewamîya statuko- ya dewletên dagirker û serdest. Ku em îro ji alîyê tekoşîna neteweyî-demokratîk a gelê kurd ve li rewşa berçav a herêm û navneteweyî binê- rin, divê em "meseleya mûtefîkî"yê çawa binirxînin? 42-Piranîya çepgir, demokrat, lîberal û îslamîyên tirk û ereb û farisan di vê cografya ku em li ser dijîn de, bi taybetî mafê dewletbûna gelê Filîstînê diparêzin, lê belê maf û daxwaza dewletbûna gelê kurd jî, ji ber gelek sedemên bêbinyat û teorî- yên reng bi reng red dikin. Gelo meriv bi çi awayî dikare tarîfa vê nakokî û vê durûtîyê bike? 43-Bi tevî ku kurd û ereban di mad- deya 140. a Makezagona (Destûra Bingehîn) a Iraqa Federal de, pêk- anîna referandomek ji bo çare- serîya mesela Kerkûkê, wek rêbazeke bin- gehîn qebûl kiriye jî, her çi hîkmet e ku referandom pêk nayê û meseleya Kerkûkê jî heta vê gavê çareser nebûye. Wisa tête dîtin ku meseleya Kerkûkê ne tenê meseleya ereb û kurdan e, heman demê meseleyeke herêmî û navnetewî ye jî. Dema ku meseleya girêdana Kerkûkê bi Hikumete Federal a Kurdistanê re tête rojevê, li Tirkîyê qismek hene ku dibêjin: "Me Musil jibîr nekirîye", "Eger ku Tirkîye Musilê negre, dê mecbur bimîne ku di nêzîk de Dîyarbekirê jî bide, divê yan em mezin/gewre bibin, yan jî piçûk-teng bibin!" Di salên 1920î de, îngiliz li Iraqê des- thelat bûn û ji bo wan kontrola li ser cografya ereban girîngtir bû. Îro jî li vî herêmê DYA desthelat e û helwesta xwe derbarê meseleya Kerkûkê dîyar nake. Ji alî- yekê din ve jî di meseleya Kerkûkê de mudaxîlbûyina Neteweyên Yekgirtî(NY) di rojevê de ye. Di vê rewşa hanê de; dema ku em ji alîkî ve polîtîkayên dagirkerî yên dew- letên herêmî, ji alîyê din ve jî bi awakî rasterast yan jî ne rasterast mudaxaleya hêzên navneteweyî bifikrin, dê meseleya Kerkûkê çawa çareser bibe? Û em dizanin ku kurd wek miletekî ne endamê rêxistina Neteweyên Yekgirtî ye, ji ber vê yekê derbarê meseleya Kerkûkê de mudaxeleya NY tête çi wateyê û dê çi encam derxîne holê? 44-Dema ku daxwazên neteweyî yên kurdan têne rojevê, ji alîyê roşinbîr, sîyasetmedar û akademîsyenên neteweyên serdest ve xisûsiyeta "ew ê din kirin" a paradîgma netewetîyê tête pêşxistin, netewetîya miletên serdest û bind- est wekhev tête nîşandan. Wekî miletekî bindest, ji bo kurdan wateya netewetî çi ye? Û bi rastî jî naveroka netewetîya turk, ereb û 26 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Pirsên Kurdî --- Page Break --- farisan û netewetîya kurdan wek hev e gelo? 45-Ji bê ku em, yê din bişibînin xwe, di navbera partî û rêxistin û raman û bawerîyên cûda de, li ser bingeha dîyalog û rêzgirtinê, pêkanîna "konsepteke neteweyî û demokratîk" mimkun e? Û li gor we divê prensîbên bingehîn ên "kon- septeke neteweyî û demokratîk" a ku daxwazên asgarî yên neteweya kurd bîne ziman çi ne? 46-Bi tevî ku kurd xwedî nifûsek gewre û xakek fireh in, ji ber çi nebûne xwedî statuyekî sîyasî? 47-Îro, di konjoktûra heyî ya herêmî û dinyayê de, mesela kurd (ji alîyê dîrokî, sîyasî, aborî, civakî, kulturî û sîyasî ve) çi ye? Pêşnîyar/proje- yên we yên ji bo çareserîyê çi ne? 48-Dema ku em di çarçova pêkhatina hinek bûyerên sîyasî yên di Rojhelata Navîn û Dinayayê de; Projeya Gewre ya Rojhelata Navîn, Şerê Giravê, Mudaxaleya Afxanîstan û Iraqê û wd. bifikrin, di statukoya sîstema dagirker û kolonyalîst a navnetewî de, ji alîyê kurdan de ji çar lingên sîstema dagirkerî, yek jê, li parçeyê Başûr bi qismî şikestîye. Lê belê Kurdistana Bakûr, bi tevî ku ji alîyê potansîyela sîyasî, pêş- kevtina civakî, dînamîk, nifûs û cografya xwe ve ji parçeyên din gelek pêşkevtîtir e jî, nezelalî û nedîyarîyek heye. Divê kurd di vê pêvajoyê de pêkhatina bûyerên herêmî û dinyayê çawa têbigîjin û çi bikin? 49- Cenabê we yek ji pêşengên pêvajo- ya Rizgarî ye. Rizgarî tenê navê kovarekî bû yan jî grubeke sîyasî- îdeolojîk jî îfade dikir? Hûn dikarin behsa pêvajoya peydabûna Rizgarî û armanca wê bikin? Û ji bo vê armacê bi navê Rizgarî çi hate kirin? 50-Eger ku Rizgarî, wek pêvajo pêkha- tina grubekî sîyasî bête nirixandin, fikra wê ya derheqê meseleya nete- weyî ya kurd, fehma wê ya rêxis- tinbûnê, modêla wê ya rêxistinbûn û rêbaza xebata wê çi bû? 51-Dema kovara Rizgarî hate weşan- din, bi rastî jî hinek mijarên girîng anîn rojevê û belav kirin. Mijara ew her dosyeyekî û rojeva wan, li gora kîjan esasan dihate destnîşan- kirin? Eger Rizgarî di şertên îro de bihata weşandin, we dê cardin pêdivîya gengeşîkirina van mijaran pêwîst bidîta? 52- Bingeha îdeolojîk-maddî ya jihev bûna Rizgarî-Ala Rizgarî û jihev bûnên di pey wê re çi bûn? 53-Cenabê we di damezirandin û rêve- birina grubên Rizgarî-Ala Rizgarî de cî girtîye, çêbûna ev herdu gruban di tekoşîna rizgarîya nete- weyî ya Kurdistanê de çi tesîr û zêdeyî kirîye? 54-Ji bo amadekarîya şerê çekdarî, hûn berîya Darbeya Eskerî ya Îlona 1980ê digel grubek hevalên xwe derbasê Binê Xetê bûn û paşê jî hûn di wextên cîyawaz de derbasên B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 27 Pirsên Kurdî --- Page Break --- parçeyên din ên Kurdistanê bûn. Wexta ku hûn li Binê Xetê bûn, bi tevî ku mîsyona sîyasî û rêxistinîya PKKê dihate gengeşîkirin, we li ser navê Ala Rizgarî bi PKKê re pey- manekî îmze kirin. Muhteva pey- mana we û PKKê û aqîbeta wê çi bû? Paşê hûn ji Sûryeyê derketin û bi tevî grubeke hevalên xwe der- basê rojhelat û başûrê Kurdistanê bûn û dawîyê we dev ji tekoşîna çekdarî berda. Di encama kîjan şert û çêbûnan de we biryara devjêber- dana şerê çekdarî girt? Dema ku di navbera çar parçeyên Kurdistanê de çûn û hatina we hebû, çi pirsgi- rêk derdiketin pêşîya we, hûn dikarin hinek behsa wê pêvajoyê bikin?(Ý. G.) 55-Hûn yek ji wan kesan in, ku pev- çûna di navbera PDK û YNK ya herêma Hekarîyê baş dizanin. Vê pevçûnê çawa dest pê kir, mesulî- yetîya hinek grub û şexsîyetên Kurdistan Bakûr di pevçûnê de çi bû? Ger ku em ji îro ve seyra wan rojan bikin, hûn bûyerên pêkhatî çawa şirove dikin?(Ý. G.) 56-Kawa li ser kîjan prensîbên binge- hîn û kengî hate damezirandin, ji alîyê fikra neteweyî, sîyasî û felsefî ve cudayîya di navbera Kawa û rêx- istinên kurd ên din de çi bû? 57-Kawa, di bihara 1978an de jihev bû; alîkî navê xwe danîn Dengê Kawa û alîyê din bû Kawa Red. Sedemên sîyasî û fikrî yên jihev- bûnê çi bûn? 58-Piştî kuştina Ferîd UZUN, bi ser- nivîsa "Siwêrek: Destpêka Kîjan Dawîyê ye?" belavokekî hate belav kirin. Di vê belavokê de bi giştî bûy- erên di Kurdistanê de û bi taybetî jî bûyerên Siwêrekê têne analîzkirin, di encama provakasyonên têne kirin de çarçoveya rewşa aloz a paşerojê tête dîyarkirin, lêbelê der- barê qetilkirina Ferîd UZUN de agadarîyek zelal nayê dayin. Ferîd UZUN ji ber çi hate qetilkirin û li paş vê kuştinê de kî hebû/hebûn? 59-Meseleya serxebûna Kosovayê bi mudaxaleyeke navneteweyî hate çareserkirin. Derbarê "Mafê Çare- nûsîya Neteweyan" de, em dikarin vê yekê weke şiroveyeke nû qebûl bikin? Şiklê çareserîya meseleya Kosovayê, di polîtîka "Mafê Çarenû- sîya Neteweyan" de konsepteke nû têne rojevê? Ji bo çareserîya mese- leya kurd, mimkun e ku mudaxale- yeke navnetewî ya wekî Kosova, Qeredax û Yugoslawyayê çê bibe? 60-Di malpera Serwextê de bi navê "netewe û lêkolîna çareserîyê", li ser tecrubeya Îskandînavya û welatên bakûr, rêzenivîseke we, derbarê ça- reserîya meseleyên zimanê netewe- yî, kêmnetewetî, pirs- girêkên ziman û pêvajoya netewe- bûnê hate belav- kirin. Ku em ji alîkî ve nakokîyên herêmî, ziman- lehce û dînî yên nav kurdan binêrin û ji alîyê din ve li nakokîyên wan ên bi dewletên dagirker re binêrin, di navbera çareserîya meseleya neteweyî ya kurd û modêl-pratîka Îskandînavya û welat- ên bakûr de nêzîkayî û têkilîyeke çawa em karin weke mînak nîşan bidin? Û ji bo 28 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Pirsên Kurdî --- Page Break --- çareserîya meseleya neteweyî, em ji vê tecrubeyê dika- rin çawa îstî- fade bikin?(N. A) 61-KUK, bi giştî wekî rêxistina ciwan- ên PDKT tête zanîn. Di navbera KUK û PDKT de têkilîyeke çawa hebû û KUK çi wext bû rêxistineke serbixwe? 62-Alîyê PDKT, ji ber nakokîyên Kongreya 1977an û encamên der- ketine holê, alîyê KUKê bi dar- becîtiyê tawanbar dikin. Hûn Kongreya 1977an û tawanbarkiri- na bi "darbecîtîyê" çawa dinirxînin? 63- Piştî jihevbûna PDKT û KUKê, têk- ilîyên we yên digel PDKIê baş bûn. Gruba we di pevçûnên herêma Hekarya yê sala 1978an ku di navbera PDKI û YKN de çê bûn, wek terafdarekî PDKI beşdar bû. Bûyerên herêma Hekaryayê çawa qewimîn û ku îro em li wan bûyer- an vegerin, hûn bûyerên 1978an çawa dinirxînin? 64- Di pevçûna navbera KUK û PKKê de bi sedan meriv hatin kuştin. Armanc û sedemên li paş vê pev- çûnê çi bûn? Pevçûnê çawa dest pê kir û li kîjan herêman belav bûn? 65-KUKê tekoşîna çekdarîyê bingeh qebûl dikir û şerê pêşmergatîyê diparast û rêxistina xwe jî li gor vê çêkiribû. Gelo KUKê ji ber çi teko- şîna çekdarî neda destpêkirin? 66-PDKTyê xeta netewî ya kevneşopî temsîl dikir, KUK ku ji PDKT veqetya ji alîyê îdeolojî ve xeta çep- girî pesend kir. Digel ku KUK ji xetekî neteweyî û kevneşopî hatiye, ji ber çi xeta çepgirîyê tercîh kir? 67-Wekî KDP(PDK), KUK, KUK- Yekîtîya Sosyalîst, KUK-Meyla Sosyalîst, KUK- Merkez û wd. ew xêza sîyasî ya ku hûn jê hatin, bingeha îdeolojîk-sîyasî û maddî ya jihevbûna wan çi bûn? 68-Piştî Konferansa sala 1982 KUK jî parçe bû. Bingeh û sedemên sîyasî- îdeolojîk ên parçebûna KUKê çi bûn? Ku em ji îro ve seyra pêvajoya bihûrî bikin, KUKê li ser tekoşîna rizgarî ya neteweyî çi zêde kirîye? Û hûn dikarin tecrube û encamên pratîka KUKê bi me re parve bikin? 69-Berêz BURKAY, di hejmara 28an a kovara Rêya Azadî ya Eylûla 1977an de ku ji aliyê gruba we ve dihate weşandin, bi awayekî tûn- drew rexnekarîya nameya Barzanî ya ku di dîroka 9ê Sibata 1977 de ji bo Serok Carter hatibû şandin û herweha nameya ku wek bersîv ji alîyê Wezîrê Derve yê DYA H. Kissinger ve di 22yê Sibatê de ji bo Barzanî hatibû verêkirin, bi ser- nivîsa “Belgeyên Îxanetekî: Nameyên Barzanî ji bo Carter û yê Kissincerî ji bo Barzanî” di rûpelên kovara we de hatin belavkirin. Ger hûn îro ji nû ve wê pêvajo û bûyeran bînin ber çavan, hûn dê wê demê çawan binirxînin? Herweha hûn îro tê- kilîyên DYA û Tevgera Neteweyî ya Kurdistana Başûr çawa dinirxînin? B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 29 Pirsên Kurdî --- Page Break --- 70-Em wisa dizanin ku têgehîştina sosyalîzma Partîya Sosyalîst a Kurdistanê(PSK) nêzîkê ekola sov- yetîk e. Cenabê we 29 salan sekre- terê giştî yê PSKê bû, partîya we hîn jî îdeolojîya sosyalîzmê diparêze û herweha dixwaze di çarçova prog- rameke sosyalîst de “meseleya nete- weyî ya kurd” çareser bike. Sala 2002an di nav weşanên Deng de bi navê “Belge û Bîranîn, Cild-1” pirtûkeka we hate belavkirin. Cena- bê we di pirtûka navbihûrî de, hil- weşîna sîstema Sovyetîk a di sala 1992 de wisa şirove dike: “Digel hinek faktorên (kartêkerên) din, sedemê sernekevtina vê ceribandina gewre ya sosyalîst, li gorî guherîna şertan xwe nûjen nekirin, demok- ratîze nebûyin; berevajî wê di nav pêdeçûnê de dejenerebûyina dîkta- torîya yek partîtî û dûrketina ji girseyên xelkê ve” ye. Berêz dema ku hûn sedemên ser- nekevtina ceribandina Yekîtîya Sovyetê şirove dikin dibêjin “digel faktorên din, li gor guherîna şertan xwe nûjen nekirin”, gelo hûn bi gotina “digel faktorên din û şertên guherî” dixwazin çi bêjin? Û her- weha cenabê we sedemê “demok- ratîze nebûyina” sîstema Sovyetîk, “di nav pêdaçûnê de bi dejenere- bûyina dîktatorîya yek partîtî û dûrketina ji xelkê ve” girê dide. Gelo fehm û têgehîştina “dîktatorîya yek partîtî”yê bi xwe antîdemokratîk nîn e?(K.B) 71-13yê Kanûna 1980ê hêzên ewlekarî yên Dewleta Tirkîyeyê avêtin li ser gundê Cirnik a qeza Qamîşlo ya Kurdistan Suryeyê, di vê operasyonê de bi tevî hemû rûnişt- vanên malê û şeş(6) jê endamên Kawa-Red, li ser hev 15 kes hatin kûştin. Piştî jihev- bûna Kawayê, rewş û çalakîya wê demê ya Dengê- Kawayê, operasyo- nekî wisa îcab dikir? Heke na, ar- manca sîyasî ya vê operasyonê çi bû? 72-Tekoşîna neteweyî û civakî, dem- eke dûr û dirêj e ku berdewam dike, di nav pêvajoyê de geh pêl bilind dibin û geh jî dadikevin, her weha mimkun e ku ev tekoşîn neslek yan çend neslan jî berde- wam bike. Hûn qet bêhêvî bûn di pêvajoya tekoşînê de? 73- Em ji bo vê hevpeyvînê gelek sipas dikin. Di dawîyê de, bi kurtayî hûn dixwazin mesajeke/peyameke çawa bigehînin xwendevanên xwe. 30 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Pirsên Kurdî --- Page Break --- Sayın: BÎR dergisi olarak onbirinci(11.) sayı- dan itibaren "20. yüzyıldan 21. yüzyıla Kürdistan Ulusal Sorunu: Geçmiş, Bugün ve Gelecek Değerlendirmesi" başlığı altında yeni bir dosya açıyoruz. BÎR, Kürtçe-Türkçe olarak yayınlanan, üç aylık inceleme- araştırma dergisi olup merkezi Diyarbakır'dadır. Yazı dili tercihimiz Kürtçedir, ancak yazar fikirlerini hangi dilde kolay anlatabiliyorsa, o dili kullanabilir. "20. yüzyıldan 21. yüzyıla Kürdistan Ulusal Sorunu: Geçmiş, Bugün ve Gelecek Değerlendirmesi" derken ama- cımız:Kürt liderleri, siyasi kadroları ve Kürt ulusal hareketiyle ilgili araştıma-incele yapan akademisyen ve yazarların geçmiş yüzyılla ilgili tespit ve değer- lendirmelerini, bugünkü durumla ilgili düşüncelerini ve gelecekle ilgili öngörülerini, pratik deneyimlerini, özelde yeni nesil Kürt gençlerine ve genelde de ilgili okurlara aktarmaktır. Bu dosyayı hazırlarken, sorduğumuz sorularla dosyanın çerçevesini belirle- me ve bazı önemli olay ve noktalara dikkat çekme yöntemini izledik ancak gerekli gördüğünüz her yerde kendi- niz de sorular ekleyip yazınızın çerçevesini genişletip derinleştire- bilirsiniz. Şimdiye kadar soruların günderildiği veya dosyayla ilgili olarak telefonla bilgilendirilen şahsiyetler: Ahmet ZEKI OKÇUOĞLU Azad ASLAN(arş.) Chris KUTSHERA(arş.) Faruk ARAS Fikret BAŞKAYA(arş.) Fuad ÖNEN Hamid KILIÇARSLAN Hasan YILDIZ(arş.) Hatice YAŞAR Ibrahim GÜÇLÜ Ibrahim Küreken Ismail BEŞIKÇI(arş.) Kemal BURKAY M. Emin ASLAN Mustafa FISLI Murat CIWAN Mümtaz KOTAN Nezir AKAD Nurettin ELHUSEYNI Eyup ALACABEY Ömer ÇETIN Recep MARAŞLI “20. yüzyıldan 21. Yüzyıla Kurdistan Ulusal Sorunu: Geçmiş, Bugün ve Gelecek Değerlendirmesi" Dosyasının SORULARI B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 31 --- Page Break --- Rojhat AMEDI Ruşen ARSLAN Said AYDOĞMUŞ Sinan ÇIFTYÜREK Şakir EPÖZDEMIR Şerafettin ELÇI Vildan TANRIKULU 1- Kısaca kendinizden bahsedebilir misiniz? 2- Oğuz Türkleri 11. yüzyılda Anadolu'ya geldiler. Acaba Oğuzlar, Türkmenler Anadolu'ya geçerken kaç kişiydiler? Türkler bu coğraf- yaya Kürtlerden çok sonra gelip yerleşmelerine rağmen, Türkler Mezopotamya'yı da içine alan Anadolu'da Imparatorluk ve devlet kurdukları halde Kürtler bunu neden yapamadılar veya başara- ma- dılar? Başlıca nedenleri ile kısaca izah edebilir misiniz? 3- Osmanlı Devleti'nin niteliği ve Imparatorluk mantığı neydi? Imparatorluğu'nun dağılmasını ha- zırlayan süreç ve koşullar nelerdi? Ve resmi söylemin iddia ettiği gibi Imparatorluktan kopuş ve Türklüğün "yeniden doğuşu" muydu? 4- Osmanlı Imparatorluğu bünyesin- deki ulusal toplulukların çoğu ve özellikle de Balkan'lardaki ulusal topluluklarda ulus bilinci ve bu amaç doğrultusundaki örgütlen- me- ler daha erken dönemde oluştu ve bir kopuş süreci başladı. Kürtlerde ulus bilinci ve buna paralel örgüt- lenmelerin oluşu- muyla ilgili farklı düşünceler vardır: bazıları sorunu tarihsel- kültürel bir sorun olarak tanım- layıp bu süreci Kawa'nın başkaldırısına; bazıları Ahmedê XANî'nin Mem û Zin'ine; bazı görüşler de bu süreci 1800'lerin sonu ve 1900'lerin başındaki geliş- melere dayandırmaktadır. Milliyet- çilik, bir siyaset tarzı olarak düşü- nüldüğünde, Kürtlerde millet bi- linci ve milliyetçiliğin oluşması hangi zamana denk geliyor? 5- Şeyh Abduselam Barzani öncülü- ğünde 1907 yılı baharında önemli bir kısım Kürt aşiret liderlerinin katılımıyla ve önde gelen bazı Kürt şahsiyetlerinin de onayıyla Babıali yönetimine aşağıdaki istekleri içe- ren bir telgraf gönderilmiştir: "1- Kürt bölgelerinde Kürtçe'nin resmi dil olarak kabul edilmesi. 2- Eğitimin Kürtçe yapılması. 3- Kaymakamların, nahiye müdür- lerinin ve diğer memur- ların Kürtçe'yi iyi derecede bilenlerden tayin edilmeleri. …" Yukarıda belirtilen talepler ve daha sonraki gelişmeler dikkate alındı- ğında, bu talepler 20. yy. başındaki Kürt milliyetçi hareketinin oluşu- munun başlangıcı olarak değer- lendirilebilir mi? 6- I. Dünya Savaşı başlamadan önce, Afrika ve Balkanlardaki birçok millet Osmanlı Imparatorluğundan kopmuştu, diğer etnik toplulukla- rın birçoğu da I. Dünya Savaşı sürecinde ayrılıp kendi ulusal dev- letini kurdu. Bu süreçte(1. Dünya Şavaşı), Kürtler de Osmanlı bünye- 32 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Türkçe Sorular --- Page Break --- sindeki diğer etnik topluluklar gibi neden kendi devletini kuramadı? 7- 20. yy. ilk çeyreğinde yayımlanan dergi ve gazeteler (Kurdistan- 1898, Kürd Teavün ve Terakki Gazetesi, Rojî Kurd-1913, Jîn-1918, vb.) ve kurulan Kürt örgütlerinin (Kurdistan Azm-i Kavi Cemiyeti, Cemiyeti, Kürt Talebe Hêvî Cemiyeti, Kurdistan Teali Cemiyeti vb.) amaç ve faaliyetlerini hangi çerçe- vede değerlendirmek gerekir? 8- ABD başkanı Wilson, I. Dünya Savaşı’ndan sonra kurulmasını iste- diği dünya düzenine ilişkin ABD Kongresi'nin 8 Ocak 1918 tarihin- deki oturumunda açıkladığı 14 ilkenin 5.ve12. ilkesinde: "5. Deko- lonizasyon sağlanmalı ve sömürge top- raklarında uluslara kendi kaderini belirleme hakkı verilme- lidir. 12. Osmanlı Imparatorluğu'nun Türk olan kısımlarına egemenlik hakkı tanın- malı, fakat Türk olmayan halklara bağımsızlık verilmelidir…." denilmektedir. Osmanlı Imparatorluğu bünyesin- deki halklardan biri olduğu halde, Wilson'un ilkeleri uyarınca ulus- devletini kuramayan, ya da buna destek verilmeyen tek halk Kürt halkıydı. Neden Wilson ilkeleri (prensipleri) Kürt halkı için uygu- lanamadı/uygulanmadı? 9- Paris Barış Konferansı, Itilaf Devletleri tarafından hazırlanan ve I. Dünya Savaşı'nı sona erdiren antlaşmaların hazırlandığı uluslar- arası bir konferans olup, Kürtlerin de Şerif Paşa tarafından temsil edildiği uluslar arası tek toplan- tıdır. Bu konferans sürecin- de Kürt ve Ermeni temsilcilerinin iki millet arasındaki çelişkileri çözüme bağladıkları bir antlaşma da yaptıklarını öğrenen M. Kemal, başta Kürt aşiretlerine telgraflar çektire- rek Şerif Paşanın kendi- lerini temsil etmediğini, konferan- sı düzenle- yen Itilaf Devletleri nezdinde çeşitli girişimlerde bulunur ve Şerif Paşa'nın konfer- anstan çekil- mesini sağlar. Paris Barış Konferansı, Kürt meselesinin çözümü için nasıl bir zemindi, hangi ilişkiler ve vaatler sonucun- da Kürtler konferanstan dışlandı? 10-30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi imzalandı ve 17 Aralık 1918'de de Seyid Abdulkadir başkanlığında Kürdistan Teali Cemiyeti kuruldu. Kürdistan Teali Cemiyeti'nin ku- ruluş amacına kadrolarının sınıfsal kökenine ve toplumsal bileşenleri-ne bak- tığımızda, bu örgütün modern anlamda milliyetçi ilk Kürt örgütü olduğunu söyleyebilirmi-yiz? Yoksa ne istediklerine henüz karar verememiş, tabandan kopuk bir aydın hareketi niteliğinde midir? 11-Ingiliz askeri güçleri General Marshall komutasında 7 Nisan 1918'de Kerkük ve Süleymaniye'ye şehirlerine de gir- erek Güney Kurdistan'ın tümünü denetim altına aldılar. Yeni durum B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 33 Türkçe Sorular --- Page Break --- değerlen- dirmesi yapmak özere, bölgenin ileri gelen aşiret reisleri, din adam- ları ve aydınları Şeyh Mahmut Berzenci'nin öncülüğünde toplandılar. Bu toplantıda alınan ortak karar gereğince, Kerkük'te bulunan Ingiliz askeri yetkilisine, "Kürdistan hükümetinin kurulması ve bu hükü- metin başına da Şeyh Mahmud'un getirilmesi" talebinde bulunulur. Kürtlerin bu talebi olumlu karşı-lanır ve Şeyh Mahmud 1919 yılı başında ilk Kürt hükümetini oluşturarak kendini Kürdistan kralı olarak ilan eder. Ancak Ingilizlerle var olan çelişkil- er nedeniyle Şeyh Mahmud'un bir- inci hükümetinin ömrü çok kısa olur. Ingiliz kuvvetleriyle Kürtler arasında başlayan sa- vaş, 19/06/1919'da Şeyh Mahmud’un Ingilizler tarafından yaralı olarak yakalanmasıyla son bulur. Inişli- çıkışlı da olsa, bundan sonra Kürtlerle Ingilizlerin yıldızı hiç barışmadı. Sonuç olarak Güney Kürdistan, Milletler Cemiyeti "Kürtlere iyi davranılması, mahkeme ve okullarda yönetici- lerin Kürtlerden olması ve Kürtçe'nin resmi dil kabul edilme- si" kararıyla Ingiliz mandasına bırakılır ve Ingilizler de bölgeyi Irak-Arap yönetimine bağlar. Ancak Milletler Cemiyeti tarafından Kürtlerle ilgili alınan kararlar uygulanmadığı gibi, Kürt-Ingiliz ilişkisinin bozulması, genel olarak Şeyh Mahmud'un mutaasıplığına bağlanarak, Kürtlerin bir devlet kurmaya yeterli olmadıkları dile getirilir. Bu çerçevede baktığımız- da; Ingilizler tarafından devletleş- mesi desteklenen Arapların Kürtlerden farkı ne idi? Ingilizlerin Ortadoğu politikasının öncelikleri nelerdi ve bu politikada Kürtlerin de devletleşmesi gündemde miydi? 12-Cumhuriyet Hükümetine karşı gerçekleşen Koçgiri(1919), 1925 Hareketi(Şeyh Said Hareketi), Ağrı (1930) ve Dersim(1937-38) hare- ketlerine baktığımızda, büyük bir bedel ödenmesine rağmen başarıya ulaşılamamış. Bu hareketlerin yenilgiyle sonuçlan- malarının iç ve dış nedenleri nedir? Birinci Dünya Savaşı sürecinde ve sonrasındaki dönemde, bölgeyi yeniden düzen- leyen devletlerin programlarında Kürtlerin bir statüye kavuşturul- ması var mıydı? 13-Kurdistan Istiklal Komitesi yöneti- cileri ve Şeyh Mahmut Berzenci bizathi Lenin'e gönderdikleri iki mektupta 'Kürt halkının kendi kaderini Sovyet halkının kaderiyle birleştirmeye hazır olduğunu' bil- direrek Sovyetler Birliği'nden yar- dım talebinde bulunurlar. Ancak beklenilen karşılığı bulamadıkları gibi, tam tersine karşıt bir duruş sergilenerek işgalci güçler destek- lenir. Kürt ulusal mücadelesinin "Emperyalist devletlerin ajanları tarafın- dan idare edilen ve yalnız Türkiye'ye değil, SSCB'ye de karşı yönelmiş anti-devrimci bir mahiyette" olduğu belirtilmekte- dir. Sosyalist-Komünist teoride 34 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Türkçe Sorular --- Page Break --- "Ulusların Kendi Kaderini Tayin Hakkı" olmazsa olmaz bir temel ilke olarak kabul edilmesine rağ- men ve aynı zamanda DoğuHalkları Kongresi'nde (Bakû Kongresi) ezilen uluslarla ilgili alınan kararlara rağ- men, Bolşeviklerin ve Sovyetlerin ulusal kurtuluş müca- deleleriyle ilgili siyaseti ve pratiği nasıl değer- lendirilebilir? 14-Birinci Dünya Savaşı sonucunda Itilaf devletleri ile Osmanlı Devleti arasında 10 Ağustos 1920'de Sevr Antlaşması imzalandı. Sevr Antlaşması'nda yer alan:"*Antlaşmanın uygulanmaya başlamasından bir süre sonra Kürtler, Doğu Anadolu''da bağımsız bir kuruluş meydana getirmek isterlerse ve onların bu istekleri "Cemiyet-iAkvam"tarafın- dan kabul edilip, Osmanlılara tavsiye edilirse Osmanlılar, bu tavsiyeyi yerine getireceklerdir. * Van, Erzurum, Bitlis ve Trabzon Illerinin bulunduğu alanda, bir Ermenistan Devleti kurulacak, sınırlarının tayini Amerika Birleşik Devletleri Başkanı''nın hakem- liğine bırakılacak." iki maddeye dayanıla- rak ABD'nin himayesi altında, Ermenistan ve Kürdistan devletlerinin kurulması ihtimali ortaya çıkar. Gerçekten o dönemin siyasal den- gelerini göz önünde bulundur- duğumuzda, Sevr Kürtler için ne ifade ediyordu ve neden uygula- namadı? Ve bunun yanısıra hangi siyasi gelişmeler ve dengeler ABD'nin içinde yer almadığı Lozan Antlaşması'nı(24 Temmuz 1923) ortaya çıkardı? 15-Cumhuriyet Devleti'nin, Ağrı Dağı Hareketi vesilesiyle Kürt ulusal demokratik taleplerine yönelik tu- tumu, 16 Temmuz 1930 tarihli Cumhuriyet gazetesinde şöyle ifade edilmektedir: "Ağrı Dağı tepelerinde kovuklara iltica eden 1500 kadar şaki kalmıştır. Tayyarelerimiz şakiler üzerine çok şiddetli bombardıman ediyorlar. Ağrı Dağı daimi olarak infilak ve ateş içinde inlemektedir. Türkün demir kartalları asilerin hesabını temizlemektedir. Eşkıyaya iltica eden köyler tamamen yakılmak- tadır. Zilan harekatında imha edilenlerin sayısı 15.000 kadardır. Zilan Deresi ağzına kadar ceset dol- muştur." Ve akabinde Milliyet gaze- tesinin 31 Ağustos 1930 tarihli sayısında da Ismet Inönü'nün ağzından genel olarak diğer etnik grupların ve özel olarak da Kürt ulusal taleplerine yönelik Cumhuriyet Devleti'nin politikası şöyle özetlenmektedir: "Bu ülkede sadece Türk ulusu etnik ve ırksal haklar talep etme hakkına sahiptir. Başka hiç kimsenin böyle bir hakkı yoktur" Yukarıdaki açıklamaların benzeri Koçgiri, 1925 Şeyh Said ve Dersim Hareketi sürecinde ve sonrasında da yapılmıştır. Birinci ağızdan yapı- lan bu açıklamalar, Cumhuriyet hükümetlerinin Kürtlerin ulusal taleplerine yönelik izlenen asimilasyon, inkar, imha, katliam ve jenosid politikalarını B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 35 Türkçe Sorular --- Page Break --- açık bir şekil- de ortaya koymak- tadır. Kürtlere yönelik yapılan bu soykırım ve katliamlar nasıl bir çerçevede tarif edilebilir? Bu olay- ların incelenme- si talebiyle Kürtler çeşitli dönemlerde Birleşmiş Milletler vb. uluslar arası siyasi ve hukuki kurumlara başvurmalarına rağmen, neden Kürtlerin talepleri kabul edilip gündeme alınmamış ve bu kurumlar tarafından ilgili devletlere gerek- li müdahalede bulunulmamıştır? 16-Bölünmenin, parçalanmanın ve paylaşılmanın hedefi olan ulus zaaf içinde olan, zaaf yaşayan bir ulus- tur, bu zaaflar nelerdir? 17-22 Ocak 1946'da kuruluşu ilan edilen ve yaklaşık olarak bir yıl yaşayan Mahabad Kürt Cumhuriyeti, Kürtlerin devletleşme yönündeki iradelerini ortaya koyan yakın dönem Kürt tarihinin en önemli olaylarından biridir. Yakın dönem Kürt ulusal hareketinin en önemli tecrube ve kazanımlarından biri olan Mahabad Kürt Cumhuriyeti' nin kuruluş ve yıkılışının iç dina- miklerini, o dönemin büyük güç- lerinin bölge ve dünya politikaları çerçevesinde nasıl değerlendirile- bilir? 18-Dersim Hareketinin bastırılmasın- dan sonra, Kuzey Kürdistan'da yaklaşık 20 yıllık bir sessizlik dönemi hüküm sördü.… Barzani'nin 1958'de Sovyetler Birliği'nden dö- nüşü ve oluşturu- lan yeni Irak Anayasası'nda Kürt halkının var- lığının kabul görme- si, kuzey Kürt- lerini nasıl etkiledi? "49'lar Davası" ve sonrasındaki gelişmelerde bu- nun etkisi neydi? 19-Irak'ta 27 Temmuz 1958'de General Kasım liderliğinde gerçek- leşen askeri darbeyle monarşi yönetimi- ne son verildi, Sovyetler Birliği'nde sürgünde olan Mustafa Barzani 6 Ekim 1958'de geri döndü ve oluşturulan yeni Anayasa'nın 3. maddesinde, "Araplarla Kürtler anavatanda eşit- tirler ve Onların ulusal hakları Irak çerçevesinde tanınır" deniyordu. Ancak yeni Irak rejimi kısa bir süre sonra attığı adımları ve verdiği sözleri unuttu ve bunun yanı sıra Kürt halkına karşı saldırılarını da artırdı. Bu gelişmel- er üzerine, Kürt ulusal kurtuluş ve özgürlük hareketi, Barzani'nin lid- erliğinde 1961'de "Şoreşa Eylûlê- Eylül Devrimi"ni başlatı. General Kasım liderliğindeki 1958 Askeri Darbesi'ni oluşturan iç ve dış dinamikler ve Şoreş'in başlaması başta Güney Kürt toplumu olmak üzere diğer paçalardaki(Türkiye, Iran, Süriye) Kürtler üzerine nasıl bir etki yaptı? 20-Türkiye'deki 27 Mayıs 1960 Askeri Darbesi, sol kesim tarafından genel olarak ilerici bir müdahale olarak değerlendirilir. Oysa Milli Güvenlik Kurulu, Askeri Yargı, Anayasanın değiştirilemez mad- deleri, derin devlet yapılanması vb. antidemok- ratik uygulamalar bu darbeyle birlikte oluşturuldu. 36 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Türkçe Sorular --- Page Break --- Ayrıca Kürt milliyetçisi şüphesiyle 485 Kürt şahsiyetinin Sivas'da sürgün kampında tutulması ve dar- becilerin Kürt meselesini çözmek için oluşturdukları Doğu Grubu'nun gizli raporundaki asim- ilasyon önerileri âdeta 1925 tarihli "Şark Islahat Planı"ndaki öneri- lerin kopyasıydı. Bu çerçevede baktığımızda, 1960 Askeri Darbesi'ni oluşturan koşul- lar ve Darbe'nin amacı neydi? 21-1965-70'lerden sonra Kuzeyde Kürt ulusal hareketi yeni bir döne- me girer; bu dönem, sol düşünce- nin ve ideolojinin ağırlıkta ve ege- men olduğu bir dönemdir. Sol düşünceyi savunan Kürt grupları kendini ideolojik olarak anti- emperyalist, anti-kapitalist, anti- feodal, anti-faşist, anti aşiretçi, …. olarak tanımladılar. Ezilen bir ulus sorununun çözümünde bu kav- ramlar neyi ifade eder? Varlığı inkar edilen ve toprakları işgal edilmiş bir ulusun kurtuluş müca- delesini verdiğini söyleyen hare- ketlerin, kendilerini ulusal ve ulus- lararası düzlemde bu "anti"lerle tanımlamaları nasıl açıklanabilir? 22-Kuzey Kurdistan'da uzun bir sükû- net ve durgunluktan sonra 1965 yılında Türkiye Kurdistan Demokrat Partisi(TKDP) illegal olarak kuru- lur. Uzun bir sessizlik dönemin- den sonra böyle bir adım Kürt toplumu ve aydınları üzerinde nasıl bir etki yaptı? 23-TKDP'nin kuruluşu, TIP içerisin- de örgütlenen Kürtlerin ve TKDP kadrolarının da desteğiyle düzenle- nen Doğu Mitingleri, Kürt toplu- munda ulusal-siyasal bilincin geliş- mesini nasıl etkiledi? 24-Kürtlerin TIP'e yönelmesinin ne- deni ve TIP'in Kürt Ulusal soru- nuna bakışı neydi? Ve TIP Kürt ulusal hareketine nasıl bir etki yaptı? TIP, geleneksel Kürt siyasi hareketine Kemalizm ile hesaplaş- mayan "sol" argümanlı bir müda- hale miydi? 25-1970'lerin ikinci yarısından itiba- ren ortaya çıkan sol eğilimli siyasal Kürt gruplarının çoğunun anası DDKO'lar dır. DDKO'lar hangi siyasi gelişmeler sonucunda ortaya çıktı, kuruluş amacı neydi? 26-1970'lerdeki Komando operas- yonları neyi amaçlıyordu ve DDKO'nun komando operasyonları ile ilgili ne tür faaliyet ve çalış- maları oldu? 27-1900'lerin ilk çeyreğinden başlayıp cumhuriyet sonrasında da devem eden, Kürt ve Kürdistan kimliğiyle çok sayıda örgüt kurul- du. 1965 yılında da TKDP kuruldu, buna rağmen DDKO'ların kurul- masıyla birlikte Kürtlerin "ayrı örgütlenme hakkı", hem Türk solu çevrelerin- de ve hem de sol eğil- imli Kürtler içerisinde yeniden tartışılmaya başlandı. Aslında alt- mış yıllık bir süreç boyunca Kürtler teorik ve pratik olarak ayrı örgütlenmiş olduğu halde, 1970'li B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 37 Türkçe Sorular --- Page Break --- yıllarda böyle bir tartışma nasıl ve neden gündeme getirildi? Böyle bir konuyu yeni- den gündeme getir- menin amacı neydi? 28-11 Mart 1970'de GüneyKurdistan'da Baas iktidarıyla Barzani arasında Otonomi antlaşması imzalandı. Türkiye'de de 12 Mart 1971'de ikinci Askeri Darbe oldu. 12 Mart Askeri Darbesiyle birlikte, legal ve ilegal Kürt örgütlerine karşı operasyonlar da başladı. Bu süreçte başta TKDP, DDKO ve TIP içeri- sinde çalışan kadrolar olmak üzere, çok sayıda Kürt siyasetçisi ve aydını tutuklandı. Cezaevinde Kürt kadroları arasında siyasi savunma yapıp-yapmamakla ilgili yoğun bir tartışma süreci yaşandı. Bu tartışmalar ve savunma süreci esas olarak hangi temel konular üzerinde yoğunlaşmıştı? Bu süreç kuzey Kürt toplumunu ve Kürt ulusal mücadelesini nasıl etkiledi? 29-Nasır, Baas çizgisi ve Türkiye'deki cuntacı-Kemalist sol çizginin kav- rayışı nedir? Ve Türk solunun kendine esas aldığı "Milli Demokratrik Devrim" ile "Sosyalist Devrim" tezleri, düşünsel ve pratik olarak Kürt ulusal hareketi nasıl etkiledi? 30-1980 öncesi ve sonrası yaşanan ay- rışmalar sonucu, farklı Kürt siyasal gurupları ortaya çıktı. Bugün dönüp geriye baktığımızda, bu guruplar arasındaki siyasi ve ideolojik-felsefi farklılık, bu tür bir ayrışmayı zorunlu kılıyor muydu? Ve kısaca bu gurupların temel ayrılık ve ortak noktalarını özetle- yebilir misiniz? 31-1975'te DDKO'ların devamı ve çizgisi doğrultusunda DDKD'ler kuruldu. Ancak DDKD'ler süreci fazla sürmedi, yaşanan ayrışmalar ve gruplaşmalar sonucu, DDKD' ler birer çizgi örgütüne dönüştü. DDKD'ler neden DDKO'ların misy- onunu sürdüremedi? 32-1970-1980 yılları arasında Kuzey Kurdistan'da çok sayıda siyasal gruplar ortaya çıktı, ancak 1970'lerin sonunda bu grupların çoğu bir ayrışma sürecini yaşadı. Bu ayrışmalar siyasal ve ideolojik olarak gerçekten kaçınılmaz mıydı? Yoksa bu ayrışmaları teşvik eden ve Kürt kamuoyunun bilmediği yeni bir proje mi vardı? 33-27 Mayıs 1960, 12 Mart 1971 ve 12 Eylül 1980 Askeri Darbelerine doğru giden süreci ve o dönem- lerde gerçekleşen önemli olaylara baktığımızda ve bugün Ergenekon bağlamında ortaya çıkan ilişkilerle karşılaştırdığımızda, nalsı bir tablo ortaya çıkar? 34-Ulusal demokratik hakların müca- delesini veren Kürt örgütleri gerek kendi kadrolarına ve gerek halka karşı bir demokrasi geleneği oluş- turabildi mi? 35-Cumhuriyet tarihi boyunca Kürtler ne zamanki ulusal-demokratik hak taleplerini dile getirmiş ve bunun 38 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Türkçe Sorular --- Page Break --- için örgütlenip mücadele etmişse, bu talepler her seferinde "geri kalmışlık", "feodalizim", "mede- nileşme karşıtlığı", "eşkıyalık" vb. kavramlarla tanımlanarak döne- min iktidarı ve hükümetleri tarafından en şiddetli bir şekilde bastırılmıştır. Bu bastırma sürecin- deki bütün uygulamalar ve katliamlar "tehcîr", "tenkil", "mübadele", "islahat" vb. kavram- larla izah edilmiş. Bu kav- ramların içeriği, bazı istisnalar hariç, o zaman da bugün de Türk aydınları ve siyasetçilerinin büyük çoğun- luğu tarafından olumlu ve "ilerici" olarak nitelendiriliyor. Bu kavrayış diğer ulusal ve etnik top- luluklara karşı yapılan asimilasyo- nu, inkarı ve katliamları toplum nezdinde meşrulaştırdı. Böyle bir düşünce ve kavrayışa kaynaklık eden parametreler nedir? Ve bu kadroların öncü kurucusu olduğu Cumhuriyeti nasıl değerlendirmek gerekir? 36-Eğer sosyo-politik açıdan Osmanlı Devleti ve Cumhuriyet Türkiye'si arasında kısaca bir karşılaştırma yaparsak, Kürtler açısında ne değişmiştir? 37-Gerek kendi örgüt arkadaşların ve gerekse diğer gruplarla olan ilişk- ilerle ilgili olarak dönüp geçmişe baktığınızda, "keşke bu olmasay- dı", "keşke bunu yapmasaydık" yada "bunu yanlış yaptık" dediğiniz olmuş mu? Olmuşsa bun- lardan bazılarını bizimle paylaşır mısınız? 38-Kürtler, Ortadoğu ve Mezopotamya coğrafyasında yaşayan Araplar, Türkler ve Perslerle birlikte böl- genin en kalabalık nüfuslu etnik topluluklarından biridir. Saydığı- mız bu milletlerin tümü Birleşmiş Milletler'de(BM) bir yada daha fazla devletle temsil edilmektedir ve bu devletlerin birçoğu Kürtlerden çok daha az nüfusa sahip olduğu halde, BM kullandığı oylarıyla Kürt milletinin kaderini etkilemektedir. Bu durumda Kürt milletine temsil hakkını tanımayan Birleşmiş Milletler örgütü, sadece devleti olan milletleri mi temsil ediyor? BM'ler Ortadoğu'daki en büyük devletsiz milletlerden biri olan Kürtlerin haklarını savunmayı kime havale etmiş oluyor? Ve bu durum BM'ler gibi uluslararası kurumların meşruiyetini ve taraf- sızlık ilkesini zedelemez mi? 39-Kürt Federe Hükümeti'nin ulus- lararası ilişkilerini nasıl değerlen- diriyorsunuz? 40-Güney Kürdistan'da kurulmuş olan Kürt Federe Hükümeti, "ulus- lararası sömürge Kürdistan" tezini nasıl etkile- yecektir? Ve Güney Kürdistan'daki bu yapı Türkiye, Iran ve Suriye Kürtlerini nasıl etk- iler? 41-Kürt meselesinin çözümüyle ilgili milliyetçi taleplerle kültürel tale- pler, kültürel taleplerle insan hak- ları, federal haklar ve federal hak- lardan esnetilmiş üniter devlet, B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 39 Türkçe Sorular --- Page Break --- üniter devletten Kemalizm'i refer- ans alan "ekolojik toplum", "anaya- sal vatandaşlık", "demokratik cum- huriyet" yada "demokratik konfed- eralizm" ve bundan "bağımsız ulus-devlete" kadar giden kav- ramlarla tartışılmakta. Kürt ulusal meselesinin tanımlanmasında ve çözümünde bu kavramlar neyi ifade eder? Size göre Kürt meselesi nedir ve Kürtler ne istiyor? 42-Ekseriyeten Kürt siyasetçileri ve müneverlerinin siyasi, ideolojik ve dini fikir alanında egemen devlet- lerin direk yada dolaylı fikir yön- lendirmesinin etkisinde kaldığını söyleyebilir miyiz? 43-Kürt siyasetçi ve münevverlerinin siyasi, ideolojik ve dini fikirler konusunda ekseriyetle egemen devletlerin direk ya da dolaylı yön- lendirmesinin etkisinde kaldığını söyleyebilir miyiz? 44-Şüphesiz ki ulusal kurtuluş müca- delesini veren bir ulus için bölgesel ve uluslar arası demokratik örgüt- ler ve güçlerle dayanışma çok önemlidir. Ancak Kürtlerin ulusal talepleri ve mücadelesi sözkonusu olunca, genel olarak pratikte ne "sol" ne de "islami" kesim olması gereken bir duruşu ve tavrı sergile- yememiştir. Sol, Kürt ulusal taleplerini "halklarınkardeşliği veya sınıf kardeşliği" adına; Islami kesim de "ümmetveislamkardeşliği" adına işgalci-egemen devletlerin mevcut statükosunun devamına katkı sağ- lamış. Bugün Kürt ulusal-demok- ratik mücadelesi açısında yaşadığı- mız uluslararası ve bölgesel pratiği göz önünde bulundurduğumuzda, "mütefikler sorunu"nu nasıl değer- lendirmemiz gerekiyor? 45-Türk, Arap ve Fars solcuları, demokratları, liberalleri ve Islami kesimin büyük çoğunluğu özel- likle yaşadığımız bu coğrafyada Filistin halkının devletleşmesini savunurken, aynı kesimler Kürtlerin devlet olma taleplerine ise binbir teorik kılıf uydurarak karşı çıkıyor. Bu çelişki ve çifte standart nasıl açıklanabilir? 46-Federal Irak Anayasasının 140. maddesi gereğince, yapılacak refe- randumla Kerkük'ün kaderinin belirlenmesi konusunda Kürtler ve Araplar anlaştığı halde, bir türlü referandum yapılamıyor ve dolayı- sıyla Kerkük meselesi de çözüle- miyor. Kerkük meselesi öyle görü- nüyor ki yalnız Kürt-Arap meselesi değil, aynı zamanda bölgesel ve uluslar arası bir meseleye dönüş- müş. Kerkük'ün Kurdistan Federal Hükümetine bağlanması gündeme gelince, Türkiye'de bazı kesimler "Musul'u unutmadık", "Türkiye Musul'u alamaz ise yakında Diyarbakır'ı vermek zorunda kala- cak, ya büyüyeceğiz, ya küçülmek zorunda kalacağız!" diyerek yayıl- macı hayallerini ifşa etmiş oldular. 1920'lerde Ingilizler Irakta ege- men iken, onlar için öncelik Arap coğrafyasıydı. Bugün de bölgede ABD egemen ve Kerkük mese- 40 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Türkçe Sorular --- Page Break --- lesinde tavrını net olarak belirt- miyor. Diğer yandan da BM'in Kerkük sorununa müdahil olma durumu sözkonusu. Bu durumda; bir yandan bölgesel devletlerin Kerkük'e yönelik yayılmacı emel- leri, diğer yandan da uluslar arası güçlerin Kerkük mese- lesine direk ya da dolaylı müdahaleleri düşünüldüğünde Kerkük meselesi nasıl çözülebilir? Ve Kürtlerin bir millet olarak temsil edilmediği Birleşmiş Miletler örgütünün Kerkük'e müdahalesi ne anlama gelir ve nasıl bir sonuç doğura- bilir? 47-Kürtlerin ulusal talepleri sözkonu- su olunca, ezen ulusların aydınları, siyasetçileri ve akademisyenleri tarafından milliyetçi paradigmanın "ötekileştirici" özelliği öne çıkartı- larak, ezen ve ezilen ulus milli- yetçiliği aynı kefeye konulmak- tadır. Ezilen bir ulus olarak Kürtler açısında "milliyetçilik" ne anlama geliyor? Ve gerçekten de Türk mil- liyetçiliği, Arap milliyetçiliği ve Fars milliyetçiliğiyle Kürt mil- liyetçiliği aynı şey mi? 48-PKK, çıkışından itibaren kendi dış- ındaki Kürt örgütlerini ve yerel toplumsal liderleri sindirip kendi egemenliği altına almak için, siya- sal şiddetti, temel ve vazgeçilmez bir yöntem olarak kabul ederek, gerek örgüt içi muhalefete ve gerekse diğer gruplara karşı uygu- ladığı şiddetle Kürt toplumunda ve ulusal kurtuluş mücadelesinde büyük tahribatlar yaratı. Ayrıca kendi dışındaki bütün Kürt grup- larını işbirlikçilik ve hainlikle suç- ladı. Çıkışından bugüne PKK'nin örgütsel yapısı-işleyişi ve siyasal taleplerindeki belirsizliği nasıl değerlendirmek gerekir? 49-Sizce PKK dışındaki diğer Kürt örgütlerinin siyasal bir özne olarak rolünü oynayamamasının nedeni olan örgütsel, siyasal ve ide- olojik kusurları neydi kısaca açık- lar mısınız? 50-Farklı düşünce, inanç, parti ve gru- plar arasında ötekini kendimize benzetmeye zorlamadan işbirliği, diyalog ve saygı temelinde "ulusal demokratik bir konsept" oluştur- mak mümkün müdür? Ve size göre Kürt ulusal istemlerini içeren "ulusal demokratik bir konsept" oluşturmanın asgari temel ilkeleri neler olmalıdır? 51-Dünya ve Ortadoğu'daki siyasal gelişmeleri; Büyük Ortadoğu Projesi, Körfez Savaşı, Irak ve Afganistan müdahale vb. gelişmel- er çerçeve- sinde düşündüğümüzde, Kürtler açısın- da uluslararası sömürgeci-işgalci sistemin statükosunda bir kırılma görülmektedir; işgalci sistemin dört ayağında biri kısmi kırılmıştır. Ancak siyasal potansiyeli, sosyal gelişim, dinamik, nüfus ve coğrafyasıyla diğer parça- lardan daha gelişkin olan Kuzey Kurdistan'da büyük bir belirsizlik yaşanmaktadır. Bugün Kürtler dünya ve bölgedeki gelişmeleri nasıl okumalı ve ne yapmalı? B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 41 Türkçe Sorular --- Page Break --- 52-Kürtler büyük bir nüfusa sahip olmalarına, geniş bir toprağa sahip olmalarına rağmen neden bir siya- sal statüye sahip olamamışlardır? 53-Kosova meselesinin uluslar arası bir müdahale ile çözülerek bağım- sızlığına kavuşması, "Ulusların Kaderlerini Tayin Hakkı" ilkesinin yeni bir yorumu şeklinde değer- lendirilebilir mi? Kosova ulusal meselesinin çözüm şekli, BM'lerin UKKTH ilkesindeki politikasında bir konsept değişimini mi gün- deme getiriyor? Kürt meselesinin çözümüne yönelik Kosova, Karadağ, Yugoslavya vb. yerlerde olduğu gibi uluslararası bir müdahale ola- bilir mi? 54-Yakın Kürt tarihinde "49'larDavası" olarak bilinen operasyonda tutuk- lularından biri olarak, bu süreci nasıl değerlendiriyorsunuz? Resmi makamların bu operasyon ve tutuklamalarla ilgili iddialarına ve o dönemdeki çıkan haberlere bakıldığında, "49'lar Davası" çok büyük bir olay gibi yansıtılmak- tadır. Bugünden geriya doğru bak- tığımızda, bu operasyon, iç poli- tikaya dönük bir manevra mıydı yoksa Kürtleri korkutmaya ve sin- dirmeye dönük bir operasyon muydu?(Ş. E) 55-Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş dönemindeki biçimlenişi ve Kemalist rejimin niteliğiyle ilgili farklı tanımlamalar yapılmaktadır. Siz de Kemalizm'i "orijinal bir Bonapartizm" olarak değerlendiri- yorsunuz. Tarihsel koşulların fark- lılığını ve özgünlüğünü dikkate aldığımızda, Kemalist rejim hangi noktalarda Bonapartist bir nitelik taşımakta, başlıca özellikleri nel- erdir ve Türkiye Cumhuriyeti'ne damgasını vuran Bonapartizm'in ayırdedici yönleri nelerdir?( F. B) 56-Sayın Başkaya, "Paradigmanın Iflası" dediniz ve 20 ay hapis yatınız. Hangi Paradigma ve neden iflas etti? 57-"Paradigmanın Iflası" adlı kitabınızda, Türk "sosyalistlerini", genel olarak bürokratik, devletçi, halka yukarıdan bakan ve bağnaz birer Stalinist olarak değer- lendirirken, bu tespitlerinizi neye dayandırı-yorsunuz? 58-Osmanlıdan Cumhuriyete geçiş süreci ve olayları, emperyalizme karşı verilmiş bir "Milli Mücadele" olarak tanımlanır. Gerçekten de "Milli Mücadele", anti-emperyalist bir hareket miydi? "Milli Mücadele" ya da "Kurtuluş Savaşı" sürecinde Ermenilere, Kürtlere, Lazlara vd. milletlere karşı geliştirilen tutum ve pratiğe bakıldığında, bu bir ulusal kurtuluş hareketi niteliği taşıyor muydu? 59-Kominter(III. Enternasyonal)'de alınan kararlara baktığımızda, Kominter'in genel olarak Milli Meseleye bakışı, özel olarak da "Milli Mücadle"ye destek vermesi ve "Milli Mücadele"nin anti- 42 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Türkçe Sorular --- Page Break --- emperyalistliği sorununa yak- laşımı nasıl değerlendirilmelidir? 60-Osmanlı Devletinin niteliği ve Imparatorluk mantığı neydi? Ve resmi söylemin iddia ettiği gibi, 1923, Imparatorluktan kopuş ve Türklüğün "yeniden doğuşu" muydu? 61- Sayın BURKAY, 1980 öncesinde grubunuz tarafından çıkarılan Özgürlük Yolu dergisinin Eylül 1977 tarihli 28. sayısında, döne- min ABD Dışişleri Bakanı H. Kissinger'in, Barzani'nin 22 Şubat 1975 tarihli mektubuna verdiği cevap ve aynı zamanda Barzani'nin Başkan Carter'e yazdığı 9 Şubat 1977 tarihli mek- tupları şiddetli bir şekilde eleştir- erek "Bir Ihanetin Belgeleri: Barzanin'nin Carter'e ve Kissincer'in Barzani'ye yazdığı Mektuplar" başlığı altında yayınla- dınız. Bugün geriye dönüp o zamanki gelişmeleri ve süreci yeniden gözden geçirirseniz, o zamanki değerlendirmeniz için ne diyebilirsiniz? Aynı zamanda bu- günkü ABD ve Güney Kurdistan ulusal hareketinin ilişkilerini nasıl değerlendiriyorsunuz? 62-Kurdistan Sosyalist Partisi'nin sosyalizm anlayışı, sovyetik ekole yakınlığıyla bilinir. 29 yıl PSK'nin genel sekreterliğini yaptınız, par- tiniz halen sosyalist ideolojiyi savunmakta ve "Kürt ulusal mese- lesi"ne sosyalist bir program çer- çevesinde yaklaşmaktadır. 2002 yıllında Deng yayınlarında çıkan "Anılar Belgeler, Cilt-1" adlı kitabınızda, 1992'de Sovyet sis- teminin çöküşüyle ilgili olarak "bu büyük sosyalist deneyimin başarı- sızlığının nedeni, diğer etkenlerin yanısıra, değişen koşullara uyum sağlayamaması, demokratikleşe- memesi; tersine tek parti diktatör- lüğünün giderek yozlaşması, kitlel- erden kopmasıdır." şeklinde değerlendiriyorsunuz. Bolşeviklerin Sovyet deneyiminin başarıya ulaşmamasını "diğer etkenlerin yanı sıra, değişen koşullara uyum sağlayamaması" olarak değerlendirirken, "diğer etkenler ve değişen koşullar"la neyi anlatmak istiyorsunuz? Ve ayrıca Sovyet sisteminin "demokratikleş- ememesi"nin nedenini, "tek parti diktatör- lüğünün giderek yozlaşması, kitlel- erden kopması" olarak değer- lendirirken, "tek parti diktatör- lüğü" anlayışının kendisi anti demokratik değil midir?(K. B) 63- Özgürlük Yolu, KIP ve KUK olarak 1978'in sonlarında UDG'yi (Ulusal Demokratik Güçbirliği) oluştur- dunuz. 1987 yılında sekiz Kürt örgütünün bir araya gelmesiyle TEVGER adındaki birlik oluştu ve bu birlik üç yıl sürebildi. Ulusal bir cephe ya da güçbirliği için daha sonraları da çeşitli girişimler oldu ve başarılı olmadı. En son olarak farklı gruplar ve şahsi- yetlerin gir- işimiyle, Mayıs 2007'de TEVKURD kuruldu. UDG, TEVGER, Avrupa Kürt Platformu, TEVKURD vb. bir- lik örgütlenmeleri hangi temel B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 43 Türkçe Sorular --- Page Break --- ilkeler üzerinde oluşturuldu, amac neydi ve neden bir kurumsal süreklilik sağlayıp başarıya ulaş- madı/ ulaşamıyor? 64-PKK 1984 yılında silahlı mücade- leyi başlattı ve yaklaşık 25 yıldır silahlı mücadele devam etmekte- dir. Bu sürenin 15 yıllı Suriye'de devlet güvencesi altında geçirildi, Suriye Kürtleri tarafından da örgü- te büyük destek verildi ve çok sayı- da katılım oldu. Kendi Kürtlerine vatandaşlık ve hüviyet hakkını dahi vermeyi reva görmeyen Suriye devleti, neden PKK'ye bu desteği verdi ve Suriye Kürtleri bu ilişkile- rin sonucunda ne kazandılar, hangi demokratik ve ulusal haklarını elde ettiler? 65-PKK "önderliği", diğer lider kadro- ları ve örgüte yakın legal kuru- luşların yöneticilerinin yayınladık- ları deklarasyon ve yaptıkları açık- lamalarla ne istediğini belirtmese de, ne istemediğini açık bir şekilde belirtmektedir: "bağımsız Kürt devleti"ni asla istemediğini, Misak- ı Milli sınırlarına saygılı olduğunu, bayrağa saygılı olduğunu, toprak talebinin olmadığını, otonomi ve federasyon gibi siyasal bir talebinin olmadığını her vesileyle açıklamaktadır. Aynı zamanda silahlı mücadele sürmektedir ve her vesileyle de "Barış" dil- lendirilmektedir. PKK ve ona yakın legal-ilegal kuruluşların tale- pleri ortadayken, sürdürülen silahlı mücadele nasıl açıklanabilir? "Muhatapsız Savaş ve Muhatapsız Barış" nereye kadar? (H. Y.) 66-Iran, IKDP'nin dünyaca saygın lid- eri Kasemlo'yu ve örgütün diğer üst düzey yöneticilerine karşı ulus- lararası yasaları ve oluşabilecek tepkileri hiçe sayarak, Avrupa kentlerinde suikastlar düzen- lerken, neden Doğu Kurdistan kay- naklı olmayan PJAK'ın kendi siyasal egemenliği altındaki bölgede örgüt- lenmesine göz yum- makta ya da yol vermektedir? 67-Abdullah ÖCALAN, "Ismail Beşikçi Kürtlerin Ziya Gökalp'idir. Ziya Gökalp Türkler için neyse Ismail Beşikçi de Kürtler için öyle- dir. Beşikçi Durkheim sosyolojisinden, Marksizmin en katı halinden ve Ziya Gökalp'ten etki- lenmiştir. Kendisi katı bir pozitivisttir." diy- erek sizi eleştirdi. Öcalan'ın bu eleştirilerini nasıl değerlendiriyor- sunuz?(I. B.) 68-Hocam, Yaklaşık yarım asırdır Kürtlerle ilgili çalışmalar yapmak- tasınız. Bugüne kadar yaptığınız araştırmalardan ve yazdığınız yazı- lardan dolayı 18 yıl cezaevinde yat- tınız. Kürdistan'ın dört parçasında- ki Kürtler nazarında çok değerli- siniz; her zaman saygıyla anılıyor- sunuz. Sizin de çok iyi bildiğiniz üzere, toplumsal ve ulusal müca- deleler uzun soluklu mücadeleler olup; bir nesil ya da birkaç nesil de devam edebilen inişli-çıkışlı bir süreci kapsar. Hocam, bu mücade- le sürecinde umutsuz olduğunuz dönemler oldu mu?"(I. B.) 44 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Türkçe Sorular --- Page Break --- 69-TKDP'nin kuruluşundan kısa bir süre sonra Genel Başkanı Faik Bucak'ın öldürülmesiyle ilgili farklı düşünceler vardır. Faik Bucak'ın öldürülmesi, ailesel bir iç çelişki miydi yoksa bir suikast mıydı? 70-Genel olarak TKDP'nin Kürt aydın ve gençlik kesimini örgütle- yemediğine dair yaygın bir düşün- ce vardır. TKDP, en çok Kürt toplumunun hangi kesimi içerisin- de örgütlenmişti, neden Kürt top- lumunun en dinamik ve bilinçli kesimini örgütleyemedi? 71-Kuzey Kurdistan'da uzun bir sükû- net ve durgunluktan sonra, 11 Temmuz 1965 yılında Türkiye Kurdistan Demokrat Partisi (TKDP), Diyarbakır'da illegal olarak kuru- lur. TKDP'nin kuruluş amacı, örgütlenme ve mücadele tarzı neydi? Uzun bir sessizlik döne- minden sonra böyle bir adım Kürt toplumu ve aydınları üzerinde nasıl bir etki yaptı? 72-Sayın ELÇI, 12 Mart Askeri Darbesi'nden sonra sizde TKDP davasından tutuklandınız. Bize biraz TKDP operasyonu ve mah- keme sürecindeki gelişmelerden bahsedebilir misiniz? 73-Sayın ELÇI, 1977 yılında AP'den milletvekili seçildiniz ve kısa bir süre sonra istifa ederek CHP'ye geçtiniz. 5 Ocak 1978'de kurulan Ecevit hükümetinde Bayındırlık Bakanı olarak kabinede yer aldınız. Bakanlığınız döneminde "Türkiye'de Kürtler var, ben de Kürdüm" şeklinde bir açıklama yaptınız. 12 Eylül Askeri Darbesi'yle birlikte tutuk- landınız ve hakkınızda açılan davadan dola- yı 2 yıl 3 ay cezaya mahkum edildiniz.Bakanlığınız döneminde neden böyle bir açıkla- ma yapma ihtiyacı duydunuz, bu açıklamanız gerek kabinede ve gerekse Türkiye'deki siyaset sah- nesinde nasıl bir etki yaptı? 74-Sayın ELÇI, siyasal yaşamınızdan da anlaşılmaktadır ki legal örgüt- lenme ve mücadele tarzını esas almaktasınız. Bu doğrultuda Kürt Demokratik Platformu (1994), Demokratik Kitle Partisi (DKP- 1997), Katılımcı Demokrasi Partisi (KADEP-2006)'nin oluşumunda ve kuruluş çalışmalarında aktif olarak yer aldınız ve aynı zamanda da bu örgütlere başkanlık yaptınız. Yaşadığınız pratik tecrübe itibariy- le, legal mücadelenin pozitif ve negatifleri nedir? Kürt ulusal mese- lesi, sadece legal mücadele tarzıyla bir çözüme ulaşabilir mi? Ve halen genel başkanlığını yapmış olduğu- nuz KADEP'in programın- da, Kürt ulusal meselesinin ancak "Federasyon"la çözülebileceğini söylemektesiniz. Dünyada birçok farklı Federal modeller var, sizin öngördüğünüz federal modelin temel ilkeleri nedir? 75-Türkiye'deki yakın dönem Kürt siyasi hareketi tarihinde, TKDP'nin yeri ve önemi nedir?(Ş.E.) B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 45 Türkçe Sorular --- Page Break --- 76-KUK, genel olarak TKDP'nin genç- lik kolu olarak bilinir. KUK ile TKDP arasında nasıl bir ilişki vardı ve KUK ne zaman bağımsız bir örgüte dönüştü? 77-TKDP tarafı, KUK ve TKDP ayrış- masının olduğu 1977 Kongresi' ndeki gelişmelerden dolayı, KUK tarafını darbecilikle suçlamaktadır. Siz 1977 Kongresini ve "darbeci- lik" suçlamasını nasıl değer- lendiriyorsunuz? 78-TKDP ve KUK ayrışmasından sonra da, IKDP'le ilişkilerinizin oldukça iyi olduğu bilinmektedir. 1978 yılında IKDP ile YNK arasında Hakari bölgesinde yaşanan çatış- malarda IKDP'den yana tavır koyarak bir taraf olarak yer aldınız. Hakari'deki olaylarının gelişimi nasıl oldu ve bugün baktığınızda olayları nasıl değerlendiriyor- sunuz? 79-KUK ve PKK çatışmasında, iki taraftan da yüzlerce insan öldü. Bu çatışmalara kaynaklık eden sorun- lar ne idi? Bu çatışmalar nasıl gelişti ve hangi bölgelerde yoğun- laştı? 80-KUK silahlı mücadeleyi esas alıp pêşmerge savaşını savunduğu ve yapılanmasının da buna uygun ol- duğu halde neden silahlı müca- deleyi başlatmadı? 81-TKDP geleneksel ulusalcı bir çizgiyi temsil ederken, TKDP'den ayrılan KUK ideolojik olarak sol düşünceyi benimsedi. Aslında gele- neksel ulusalcı bir çizgiden gelen KUK, neden sol çizgiyi tercih etti? 82-Içerisinden geldiğiniz siyasi çizgi- nin KDP, KUK, KUK-Sosyalist Birlik, KUK Sosyalist Eğilim, KUK- Merkez vb. ayrışmalar ile daha sonraki ayrışmaların maddi temeli neydi? 83-1982 yılında yapılan konferans ve sonrasında, KUK'da meydana gelen bölünmelerin ideolojik-siyasal bir temeli var mıydı? Bugünden geriye doğru baktığı- mızda, KUK'un kürt ulusal mücadelesine katkısı ve bu tecru- beden çıkartığınız sonuçları bizimle paylaşırmısınız? 84-Serwext sitesinde "ulus ve çözüm araştırması" başlığı altında, Iskandinavya ve kuzey ülkelerinde ulusal dil, ulusal azınlık sorunları ve çözümü, dil sorunları ve ulusal- laşma süreçleri üzerinde bir dizi yazınız çıktı. Bugün Kürdlerin hem kendi içindeki bölgesel, dil-lehçe ve dinsel çelişkileri ile Kürdistanı işgal eden devletlerle olan çelişki- leri karşılaştırıldığında, Iskandinav ve Kuzey ülkeleri modeli ve pratiği, Kürt ulusal sorununun çözümü konusunda bir benzerlik var mıdır ve bize nasıl bir tecrube sağlayabilir?(N. A.) 85-Rızgarî sadece bir dergi adı mıydı, yoksa aynı zamanda siyasal-ideolo- jik bir grubu da mı ifade ediyordu? Rızgarî'nin çıkış amacı ve oluşum sürecinden bahs edebilir misiniz? Ve bu amaçlar doğrultusunda neler 46 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Türkçe Sorular --- Page Break --- yapıldı? 86-Rızgarî süreci aynı zamanda bir siyasal grup yapılanması olarak değerlendirildiğinde, Kürt ulusal sorunu tanımı, örgüt anlayışı, yön- temi, sorunu çözme yaklaşım/ model ve önerileri nelerdi? 87-Rızgarî dergisi çıkarken gerçekten dosya şeklinde önemli konuları tartışmaya açtı, dosya konuları bu şekilde gündemleştirilirken, gün- demi belirleyen esas neydi? Eger Rızgari dergisi bugünkü şartlarda çıkmış olsaydı, tekrar bu konuları tartışmaya açma gereğini duyar- mıydınız? 88-Rızgari-Ala Rızgari ve daha son- raki ayrışmaların maddi temeli neydi? 89-Kuruluşunda yer aldığınız ve yöneticisi olduğunuz Rizgarî'nin Kürdistan ulusal mücadelesine nasıl bir katkı sağlamıştır, olumlu veya olumsuzluklarıyla özetleye- bilir misiniz? 90-1966 yazında Malatya'da yapılan TIP Kongresinin en genç delege- siydiniz. Bu Kongre, TIP içerisin- deki siyasal eğilimlerin saflaştığı ve hesaplaşma sürecine girdiği bir kongre oldu. Bu Kongre'de Milli Demokratik Devrim ve Sosyalist Devrim çizgileri ile Doğulular Grubu'nun(yani Kürtler) ayrış- ması nasıl gerçekleşti ve tarafların dayan- dığı temel tezler neydi?(R. A) 91-Diyarbakır Sıkıyönetim Mahkemeleri’ nde hem sanık konumunda yargı- landınız, hem de bir grup avukat olarak birçok Kürt siyasi tutuklu- nun davasını takip edip savun- masını yaptınız. Biraz o dönemin Diyarbakır Sıkıyönetim Mahkemeleri, girmiş olduğunuz davalardan ilginç anektotlar ve siyasi tutuklu Kürtlerin durumundan bahsede- bilir misiniz?(R. A) 92-1978'de Hakari bölgesinde yaşanan PDK ve YNK çatışmasını yakından bilenlerden birisiniz. Bu çatışmalar nasıl gelişti ve Kuzey Kürdistan'daki bazı grupların ve şahsiyetlerin bu çatışmadaki sorumluluğu ne idi? bugünden baktığınızda olanları nasıl yorum- luyorsunuz? 93-1980 Askeri Darbesi'nden önce silahlı mücadele hazırlığını yap- mak üzere bir grupa arkadaşınızla Sürye'ye geçtiniz ve daha sonra da farklı zaman dilimlerinde Kürdistanın diğer parçalarında da bulundunuz. Sürye'de iken, PKK'nin örgütsel ve siyasal misy- onu tartışıldığı halde, Ala Rızgari adına PKK ile bir anlaşma imzala- yan gruplardan birisiniz. O zaman PKK ile imzalamış olduğunuz anlaşmanın muhtevası neydi ve akibeti ne oldu? Ayrıca Sürye Kürdistanı'ndan ayrılarak farklı dönemlerde bir grup peşmerge arkadaşlarınla birlikte doğu ve güney Kürdistan'da bulundunuz ve sonunda silahlı mücadeleden vaz B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 47 Türkçe Sorular --- Page Break --- geçtiniz. Hangi şartlar ve geliş- meler sonucunda silahlı mücadele- den vaz geçme kararı aldınız? Ve Kürdistanın dört parçası arasında mekik dokurken karşılaştığınız sorunlar nelerdî, biraz o süreçten bahsedbilirmisiniz? (I. G.) 94-PŞK(Partiya Şoreşa Kurdistan- 1976), daha sonra KIP(Kurdistan Işçi Partisi-1978) olarak bilinen ve 1982'de de PPKK(Partiya Pêşeng a Karkerên Kurdistanê-1982) adını alan siyasal-örgütsel çizgi, Dr. Şıvan'nın ya da Türkiye'de Kurdistan Demokrat Partisi'nin mirasçısı olarak bilinir. Şıvan son- rası, bu yeni örgütlemenin siyasal- ideolojik, programatik ve yöntem olarak T-KDP'den farkı neydi? Ve neden böyle kısa zaman dilimi içinde sürekli ad(isim) değiştirme gereğini duydu? 95-PŞK-KIP çizgisine yakınlığıyla bili- nen DDKD'ler, legal olarak büyük bir Kürt kitlesini örgütlemeyi başardılar, ancak bu potansiyel değerlendirilemedi. Geriye dönük bir muhasebe yapılırsa, neden bu potansiyel değerlendirilemedi? 96-Başta rahmetli NejmettinBüyükkaya ve arkadaşları olmak üzere, 1980 öncesi KIP'deki ayrışmaların siya- sal ve örgütsel nedenleri neydi? Ve Necmettin'in Hakkari olaylarında- ki rolü neydi? 97-12 Eylül Askeri Darbesi'yle birlik- te bütün Kürt siyasi gruplarında olduğu gibi, sizin grubunuzun da kadrolarının büyük çoğunluğu yurtdışına çıkmak zorunda kaldı ve siz yurtdışına çıkmayıp ülkede kaldınız ve yakalanıp hapsedildi- niz. Bize biraz yakalanma süreci- nizden bahsedebilir misiniz? Ayrı- ca 1982'de Suriye'de yapılan Kongrede, yaşanan örgütsel sorunlar ve farklı siyasal-ideolojik eği-limler nedeniyle örgütle organik bağınızın koptuğu söylen- mektedir. Gerçekten böyle bir durum var mıydı ve bize bu süreci açıklarmısınız? (Ö. Ç.) 98-1978 yılında Hakkari bölgesinde, IKDP ile YNK arasında yaşanan çatışmalarla ilgili olarak, grubu- nuzun tutumu hakkında farklı yorumlar yapılmaktadır ve YNK tarafından da verdiğiniz sözü ye- rine getirmemekle imtihan edil- mektesiniz. Hakkari'deki olayları- nın gelişimi nasıl oldu? Ve bugün- den geriye doğru baktığınızda olay- ları nasıl değerlendiriyorsunuz? 99-KIP, Özgürlük Yolu ve KUK olarak 1978'in sonlarında UDG'yi(Ulusal Demokratik Güçbirliği) oluştur- dunuz. UDG, hangi temel ilkeler üzerinde oluşturuldu, amacı neydi ve neden başarıya ulaşmadı? 100-1982 yılında Suriye'de yapılan Kongre ve bu Kongre'de PPKK'nin çıkması, 12 Eylül 1980 Askeri dar- besi'nin getirdiği bir hesaplaşma mıydı? Yoksa örgüt içi bir siyasal- ideolojik hesaplaşma mıydı? 101-Kawa hangi temel ilkeler 48 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Türkçe Sorular --- Page Break --- üzerinde ve ne zaman kuruldu, Kawa'nın ulusal, siyasal ve felsefi düşüncesiyle diğer Kürt grupların- dan farkı neydi? 102-Kawa, 1978 baharında Dengê Kawa ve Kawa-Red olarak ikiye bölündü. Bu bölünmeye kaynaklık eden siya- sal ve düşünsel farklılık neydi? 103-Ferîd UZUN'a yapılan suikasttan sonra, "Siverek: Hangi Sonun Başlangıcı" başlığıyla bir bildiri yayımlanarak, genel olarak Kuzey Kürdistan ve özel olarak da Siverek olayları değerlendirilerek, yapılan provokasyonlarla beklenen kaos ortamının tablosu çizildiği halde, Ferid UZUN'nun katliyle ilgili net bir bilgi verilmemekteydi. Ferid UZUN neden katledildi ve bu suikastın arkasında kim/kimler vardı? 104-Oluşumu 1970-80'li yılara giden bazı Kürt gruplarının ardılları ya da mirasçıları, geçmişten gelen grupsal mirasa dayanarak yeni bir atılım yapmak üzere girişimlerde bulundular ve halende bulunmak- tadırlar. Siz de, DDKD yöneticil- iğinden ge len ve bu çevreyi yeniden "Devrimci Demokratlar"ın çizgi- sinde toparlamaya çalışan merkezi kadrolardan birsiniz. Bugün ne 1970'lerin dünya şartları mevcut ve ne de Kürt toplumu 1970'lerin toplumudur. Bu çerçevede hem size ve hem de sizin gibi girişimleri olan diğer Kürt grupları için felsefi bir deyimle sormak istiyorum "aynı suda tekrar yıkanmak" müm- kün müdür? Bu yönde şimdiye kadar ne tür çalış- malarınız oldu ve bu süreci aşmak için Kuzey Kürt toplumuna nasıl bir proje sunu-yorsunuz?(V. T.) 105-Türkiye Devleti'nin güvenlik güç- leri tarafından, 13.12.1980 ta- rihinde Suriye Kürdistanı'nın Qamişlo kazasına bağlı Cırnık köyüne yapılan sınırötesi operas- yonda, altısı(6) Kawa-Red üyeleri olmak üzere, ev sakinleriyle birlik- te toplam 15 kişi öldürüldü. Ayrışma sonrasında, Kawa-Red’in o günkü durumu ve pratik faaliyeti böyle bir operasyonu zorunlu kılı- yormuydu? Bu operasyonun siyasi amacı neydi? 106-Diyarbakır Zindanı'nda yaşanan- lar kitaplara, makalelere, filmlere, romanlara, şiirlere ve resimlere konu oldu, adeta bir "Diyarbakır Cezaevi Edebiyatı" doğdu. Siz de Diyarbakır Cezaevi vahşetini yaşa- yanlardan birisiniz ve bu vahşeti protesto etmek için diğer tutuklu- larla birlikte direnişler yaptınız, ölüm orucuna girdiniz ve Rızgari Davası adına siyasi savunma yap- tınız. Bize kısaca Diyarbakır Zindanı'nda yaşananlardan, dire- nişlerden, ölüm oruçlarından ve yapmış olduğunuz siyasi savun- manın amacı ve temel çerçevesin- den bahsedebilir misiniz? (R. M) 107-Diyarbakır Zindanı'nda yaşanan- lar kitaplara, makalelere, filmlere, B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 49 Türkçe Sorular --- Page Break --- romanlara, şiirlere ve resimlere konu oldu, adeta bir "Diyarbakır Cezaevi Edebiyatı" doğdu. Siz de Diyarbakır Cezaevi vahşetini yaşa- yanlardan birisiniz ve bu vahşeti protesto etmek için diğer tutuklu- larla birlikte direnişler yaptınız, ölüm orucuna girdiniz ve Rızgari Davası adına siyasi savunma yap- tınız. Bize kısaca Diyarbakır Zindanı'nda yaşananlardan, dire- nişlerden, ölüm oruçlarından ve yapmış olduğunuz siyasi savun- manın amacı ve temel çerçevesin- den bahsedebilir misiniz? (R. M) 108-1975'te DDKO'ların devamı ve çizgisi doğrultusunda DDKD'ler kuruldu ve sizde bu sürece katılarak Iz-DDKD(Izmir DDKD)'yi kurdunuz. Ancak DDKD'ler süreci fazla sürmedi, yaşanan ayrışmalar ve gruplaşmalar sonucu, bazı şehirlerdeki DDKD'ler birer çizgi örgütüne dönüştü, ancak siz Iz- DDKD olarak çalışmalarınızı sür- dürdünüz. Bize biraz o süreçten bahseder misiniz? Ve DDKD'ler neden DDKO misyonunu sürdü- remedi?(F. Ö.) 109-TKDP geleneksel milliyetçi bir çizgiyi temsil ederken, TKDP'den ayrılan KUK ideolojik olarak sol düşünceyi benimsedi. Aslında geleneksel milliyetçi bir çizgiyi temsil eden TKDP'de de bazı dönemlerde sol eğilim öne çıktı ve sizde bu eğilimi temsil edenlerden birisiniz. Geleneksel milliyetçi bir çizgiyi ve tabana sahip olan bir örgütlemede, sol eğilim olarak gelenekselcilerden farkınız neydi ve sol eğilim adına nasıl bir pers- pektif sunuyordunuz? (O. Ç.) 110-Bugün için Kürt meselesi (tarih- sel, etnik, ekonomik, sosyal, kültü- rel ve siyasal boyutları ile) mevcut bölgesel ve dünya konjonktürü içinde tanımlayarak çözüm öner- inizi/projenizi anlatır mısınız? 111-Gerek kendi örgüt arkadaşların ve gerekse diğer gruplarla olan ilişkilerle ilgili olarak dönüp geçmişe baktığınızda, "keşke bu olmasaydı", "keşke bunu yap- masaydık" yada "bunu yanlış yap- tık" dediğiniz olmuş mu? Olmuşsa bunlardan bazılarını bizimle pay- laşır mısınız? 112-Toplumsal ve ulusal mücadeleler uzun soluklu mücadeleler olup; bir nesil yada birkaç nesilde devam edebilen inişli-çıkışlı bir süreci kapsar. Bu mücadele sürecinde umutsuz olduğunuz dönemler oldu mu? 113-Bu röportajdan dolayı size çok teşekkür ediyoruz. Sonuç itibariyle genel olarak okurlarına ve özel olarak da Kürtlere vermek istedi- ğiniz mesaj nedir? 50 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Türkçe Sorular --- Page Break --- Ez ji berpirsîyarên kovara BÎRê re sipas dikim, ku ji min jî xwestine bersîva pirsên wan yên girîng û dîrokî bidim. Berîya ku berpirsîyarên kovara BÎRê van pirsan amade bikin û di hej- mara pêş de dosyayeke nû vekin, ez agahdar bûm. Derfeta min çêbû ku ez bi kek Seîd Veroj re li ser pirsên ku ji alîyê wî ve hatibûn amadekirin, rawestim. Ev pirsan dê ji alîyê kî/kê ve bêne bersîvandin, me bi hev re tespît kirin. Ez ji bona vê jî bersîvandina pirsên kovara BÎRê wek vatinîyekê dibînim. Min di hejmareke din ya BÎRê de, kurtejîyana xwe pêşkêşî xwende- vanan kiribû. Ez ji bo vê hejmarê kurtejîyana xwe kurtir pêşkêş dikim. Ez kurdekî Anatolîya Navîn a Tirkîyeyê me. Di sala 1949an de li gundekî nêzîkê Anqereyê, li gundê Hecîyan hatim dinyayê. JFJi bona ku li gundê me dibistan tunebû, min dibis- tana destpêkê û ya navîn li qezeya Şereflî Koçhîsarê xwendîye. Di dibistana navîn de girêdayî şertên objektîf û du mamosteyên min yên hêja fikrê kurdîtîyê bi min re çêbû. Ji ber fikrên xwe yên kurdîtîyê, ez nêzikî TÎPê bûm. Min bakelorî (lîse) li Anqereyê xwend û wê demê min xwendevanên kurd ên ku ji Kurdistanê hatibûn nas kirin û bi wan re pêwendîyên min roj bi roj xurt bûn. Di sala 1967an de bi girêdayî van pêwendîyan, ez beşdarî xwepêşan- dana kurd li Anqereyê bûm. Di vê xwepê- şandanê de xwendevan û rewşenbîrên kurd kovara Otûkenê û êrişên nîjadperest ên tirk protesto Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg Hatibûn Tespîtkirin û Ev Hêzên Civakî yên Kurd ji bo Dewletê Wek Xeterîyên Nêzîk û Dûr Hatibûn Kategorîzekirin I İbrahim GÜÇLÜ B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 51 --- Page Break --- kirin. Ez jî cara yekem ji bo kurditî bûm protestokarê nîjadperestîya tirkan. Ez di hemen salê de (1967) bûm xwendavanê Zanîngeha Huquqê ya Anqereyê. Di destpêkê de hevaltîya min û xortên kurd û çepgir- an xurt bû. Ez bûm endamê FKFê (Fikir Kulüpleri Federasyonu) û TÎPê (Türkîye Ýşçi Partisi). Min di van rêxistinan de bi aktîfî kar kir. Di sala 1969an de DDKO (Devrîmcî Dogu Kültür Ocaklari) hate damezi- randin. Ez jî bûm hîmdarê DDKOyê. Di heman demê de jî min ji DDKOya Anqereyê re berpirsîyarî kir. Di dema duyemîn de bûm serokê DDKOyê. Dema ku ez xwendevanên sinifa dawî ya zanîngehê bûm, ji bona ku ez serok û damezrênerê komela DDKOyê bûm, ez û çend hevalên xwe (Mumtaz Kotan, Sebrî Çepîk, Nezîr Şemîkanlî, M. Emîn Bozarslan, Musa Enter, Dr. T. Zîya Ekîncî, Canîp Yildirim) li Anqereyê, di Cotmeha 1970yî de, hatin hepiskirin. Ez û sê hevalên xwe li Anqereyê 8 mehan li hepisê man. Lewra birêz M. Emîn Bozarslan, Musa Enter, Dr. Tarik Zîya Ekîncî û Canîp Yildirim, di destpêkê de bi serîlêdana parêzêran azad bûbûn. Dema ku ez li Anqereyê hepiskirî bûm, di 12 Adara 1971an de darbeya leşkerî çêbû. Piştî darbeya leşkerî, em hemû kurdên bi kurdîtî û cûdaxwa- zîyê dihatin tewambar kirin, li hepsa leşkerî ya Amedê hatin civandin. Doza me wê demê bi navê Doza DDKOyê dihat nas kirin. Di doza DDKO, PDKT û TÎPê de bi sedan rewşenbîr, xwende- van, axa, beg, şêx û gundîyên kurd dihatin dadgehîkirin. Min di encama dadgehkirinê de 16 sal û 8 meh cezeyê hepsê, 5 sal û 8 meh jî cezeyê surginê girt. Di sala 1974an de ji hepsê azad bûm.Piştî hepsê, min dev ji Anqereyê berda, ez li Kurdistanê, bi bajarê Dîyarbekirê ve girêdayî li qeze- ya Erxanîyê cîhwar bûm. Piştî ku ez li Kurdistanê cîhwar bûm, ez bi profesy- onelî bi karê sîyasî û rêxistinî re mijûl bûm. Di vê navbeynê de wek karekî duyemîn min Zanîngeha Hiquqê qedand. Lê min bi profesyonelî parêzgerî (awukatî) nekir. Bes, qasî ji min re derfet bû ez beşdarî dozên sîyasî bûm. Min di weşanxana Komalê û der- xistina weşana Rizgarî de cîh girt. Di destpêka damezirandina DDKDê (Devrimci Demokratik Kültür Dernegi) de bûm alîkarekî dîyar. Piştî ku DDKD ket bin bandora Şivancîyan, min û çend hevalên xwe, projeya Komeleya ASDK- DERê bidarxist. Di sala 1978an de di nav grûba Rizgarî de veqetandin çêbû. Ez jî bûm yek ji hîmdar û berpirsîyarê grûba sîyasî ya Ala Rizgarîyê. Piştî sala 1979an bi beşên din yên Kurdistanê re danûstandinên min yên sîyasî li ser navê Ala Rizgarîyê pêk ha- tin. Sala 1978an di derbarê min de bir- yara hepiskirinê derket. Min ev biryar nepejirand, kar û xebatên xwe yên sîyasî, rêxistinî û entellektûelî bi veşartî meşandin. Ev xebata min, heta rejîma leşkerî ya 12 Îlona 1980yî dom kir. Piştî rejima leşkerî, çend mehan li Kurdistanê mam, min kar û xebatên xwe domandin. Ji pişt re jî 8 salan li Başûrê Rojava û li Rojhilatê Kurdistanê mam. Di sala 1987an de li Swêdê bi cîh bûm. Piştî salekê dîsa vegerîyam Rojhilata Navîn. Piştî salekê ez cardin vegeryam bi tevayî li Swêdê bi cîh bûm. Min jîyana xwe ya sîyasî, kome- 52 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- leyatî û entellektûelî li Awrupayê meşand. Ez li Swêdê bûm endamê Komeleyên Kurdistanê li Swêdê. Min di dawîya sala 1997an de bir- yar da ku vegerim Tirkîyeyê û Bakûrê Kurdistanê. Di 26.04.1998an de vege- rîyam Tirkîyeyê. Berîya ku ez vegerim Tirkîyeyê, min di damezirandina Partîya Kîtlewî ya Demokratîk (DKP) de ne bi fermî lê bi aktîfî cîh girt. Piştî ku DKP ji alîyê Dadgeha Qanuna Esasî de hate girtin, ez bûm damez-rênerê HAK-PARê. Piştî Kongreya 1 emîn a HAK-PARê, min tespît kir ku HAK-PAR nikare û naxwaze projeyên pêwîst pêk bîne, min li Anqereyê û li Dîyarbekirê bi gelek hevalên hêja re Komeleya Kurd (KURD-KOM)bidarxist. Dema ku li derveyî welêt bûm, di gelek kovar û rojnameyên kurdî yên li welêt û li derveyî welêt de nivîsên min hatin weşandin; herweha min ji gelek kovaran re jî berpirsîyarî kir. Ev kovar- an: Yekîtîya Sosyalîst, Rojev, TEVGER, Hevdem, Înîsîyatîf, Rojbaş, Armanc, Berbang, Welatparêz, Rastî û wd bûn. Ez nûha li Amedê dijîm. Ez hem hemwelatîyê Tirkîyeyê û hem jî hem- welatîyê Swêde me. Piştî ku ez vegerîyam Tirkîyeyê û Kurdistanê jî ez çend caran dîsa hepis bûm. Di derbarê min de gelek dozên ku dom dikin hene. Ev doz, Li Anqereyê, Stenbolê, Amedê, Mêrdînê, Wanê, Urfayê dom dikin. Di gelek dozan de jî min ceza girtîye û dozên min li dadge- ha bilind (Yargitayê) in. Di gelek dozan de, ez bi rêya wergeran bi kurdî bîr û rayên xwe ji dadgehê re dîyar dikim û parêznameyên xwe pêşkêşî dadgehê dikim. Min di malpera Roja Kurdistanê, Nefelê, Peyanma Azadîyê, Hemdemê, Haber Dîyarbakirê de, di rojnameya Peyama Kurd, Roja Kurd de nivîs nivîsandin. Ez nûha jî di malpera Rizgarîyê, NET-KURDê, Gelawêjê, Serwextê, Netewe, Medya Îronîyê de dinivîsînim. Ez di 02.08.1974an zewicîm û zarokên min nîn in. Di kar û xebatên min de, rola hevjîyana min Gulferê gelek mezin e. *** Bersîv 2: Ev pirs, pirseke gelek girîng e. Ev pirsa bi deh salan e, ku di nav tevgera Kurdistanê û rewşenbîrên Kurdistanê de tê minaqeşekirin û lêgerandin. Divê bê pejirandin ku bersîvên vê pirsê di nav xwe de gelek spekûlasyonan vedişêrin. Ji alîyê dîrokzan û sosyolo- gan ve jî bi deh salan e ku ev minaqeşe tête kirin, herçiqas gelê kurd ji gelekî kevn de li Rojhilata Navîn cîhwar bûye jî, lê nikarîye dewleteke yekgirtî ava bike. Di dewletnebûna kurdan de li ser sedemên hundirî û derve tê sekinan- din. Gelek dîrokzan û sîyasetvanên kurd jî, sedemê dewletnebûna kurdan bi sedemên derve û konjontûrel ve girêdidin. Li gorî dîtina min jî di deweletbûna kurdan de sedemên derve çiqas girîng bibin, sedemên esasî yên hundirîn bi xwe jî hene. Lewra dema ku dewletnebûna kurdan tenê bi sedemên derve re bêne girê- dan, wê demê dewletbûna neteweyên din nayê îzah kirin. Tê zanîn, ku ji bona her neteweyekî û gelekî dem û konjonktûrên nebaş hatine rojevê, gel û netewe mecbûr bûne ku di şertên B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 53 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- awarte û nexweş de bijîn. Lê dem hatîye ku gel û netewe ji wan şertên awarte û nexweş xelas bûne, ber bi dewletbûnê ve çûne û di encamê de jî dewletên xwe ava kirine. Dema ku ji şert û sedemên hun- dirîn tête behskirin jî, çend sedemên girîng têne bîra mirov û gelek caran jî dîrokzan û sosyolog û sîyasetvanên kurd jî li ser van sedeman sekinîne. Ew sedeman jî ew in: Avayîya feodalî, paşvemayina aborî û kulturî ne. Gorî bawerîya min ev sedeman jî, pirsa dewletbûna kurdan bi serê xwe nikare îzah bike. Lewra hemû miletan di şert- ên feodalî, paşvemayina aborî û civakî û kulturî/çandî de jîyana xwe meşan- dine. Lê hemû gel û netewe dem hatîye ji feodalî xelas bûne û heta bi tevayî ji feodalî jî xelas nebûne, piştî Şoreşa Fransayê ku bû pêngava serekî ya avabûna dewletên neteweyî, ew jî ber bi dewletên neteweyî û milî meşîyane; di encamê de jî dewletên xwe avakiri- ne. Gelek gel û netewe jî her çiqas ji alîyê aborî û kulturî û civakî ve jîyana xwe domandine, heta piranîya wan jî ji alîyê aborî, civakî û çandî de ji gelê kurd û ji Kurdistanê paşvetir bin jî, dîsa wan gel û neteweyan ji bona xwe dewlet avakirine. Ji bona vê di dewletnebûna kurdan de tenê sîstema feodalî, paşvemayina civakî û aborî û çandî vê pirsê îzah nake. Heta gelek lêkolîn û nêrînên dîrokzanan dîyar dikin, ku gelê kurd ji gelek gel û neteweyên ku bûne dewlet pêşvetir bûye. Digel ev sedeman, hinek sedemên din jî hene divê em wan dîyar bikin. Ev sedeman, mimkune ku gelek basîd û sivik bin jî. Lê divê bê zanîn ku jîyana neteweyan hem bûyereke gelek tevlîhev e, hem jî gelek sivik û basîd e. Carna gelek bûyer jî, her çiqas bi sedemên giran tên îzahkirin jî, dema ku tu bikevî nav, wê demê tu bi gelek hêsanî dibînî ku sedemên qewiman- dina vê bûyerê gelek sivik û gelek rojane ye. Ev rastî ji bona jîyana gel û neteweyan jî wisa ye. Sîstema eşîrtî(êlî) Gelê kurd li Kurdistanê di sîstema eşîrtî de dijîye. Dîroka sîstema eşîrtî li Kurdistanê û di jîyana gelê kurd de gelek kevn e. Dema ku li ser pêvajoya dîrokî ya komeleyên kurd û li Kurdistanî lêkolînên hatine kirin bête mêzekirin, an jî wê demê bînin ber çavê xwe, gelek bi hêsanî dikare tespît bike, ku gelê kurd jîyana komînal bi rê û sîstema eşîrtî heta îro anîye û vê merheleyê dom kirîye. Heta dikarim bibêjim ku sîstema feodalî û koletî, ji derve de ji alîyê dagirker û împera- torîyên bîyanî ve li Kurdistanê hatine bicîkirin. Sîstema eşîrtî, sîstemeke îdarî, civakî, çandî, aborî û desthilatdarîyê ye. Wekî ku tête gotin sîstema eşîrtî, li ser bingeha merkezîbûna aborî ava nebûye. Eşîrtî tu wextekê bi berjew- endîya aborî û îktîsadî ve jî negirêdayî ye. Di sîstema eşîretî de sîstemeke aborî ya wekhevî û parvekirinê heye. Serokên eşîran û serokên federasyon û konfederasyonên eşîran tu wextekî nebûne xwedîyê aborîyeke xurt û dest- hilatdar. Di sîstema eşîrîyê de aborî, piştî meserîfên eşîretê yan jî federas-yon û konfederasyona eşîre- tan li ser bingeha wekhevîtîyê tête belavkirin. 54 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- Di sîstema eşîrî de, ji bona ku tu bibî endamê eşîretê hewcedarîya meri- vatîya nêzik an jî pevgirêdanîya xwînî nîne. Kes û malbatên bîyanî jî dikarin bibin endamên eşîretê. Sîstema eşîrî, ji alîyê karbidestî û desthilatdarîya îdarî ve, wek sîstemeke merkezî ya ademî û civakî ye. Li Kurdistanê bi sedan yekîneyên eşîran; federasyon û konfederasyonên eşîran hene. Her eşîrek, di nav federasyon û konfederasyona eşîran de ji alîyê îdarî ve gelek xweser in, li tevayî Kurdistanê hevgirêdanîya eşîran di nav rêvebirî- yeke sist de ne û merkezîyetîyeke gelek xurt di nav wan de tune ye. Ez dikarim bibêjim ku her federasyon û konfederasyonek eşîran, bi xweser desthilatdarîyake îdarî ye û wek dew- leteke serebixwe ye. Bes di merheleya mîrîtî de federasyon û kon- federas-yonên eşîran qerektereke desthilatdarî û firehî qezenç kirin. Lê di navbeyna mîrîtîyên Kurdistanê de jî, hevgirêdaneke fermî ya merkezî tune bû. Her mîrek li ser beşekî Kurdistanê desthilatdar bû û tu wext li tevayî Kurdistanê, bi wateya dewlet- bûnê nikarîne karbidestîyek ava bikin. Dewletbûn, karbidestî û desthilat- darîyeke hevbeş pêwîst dibîne. Lê eşîr, bes li ser beşek axa welêt desthi- latdarî çê dike û pêşîya merkezîbûna pêwen- dîyan digre. Her eşîrek di nav xwe de xwedîyê sîstemeke îdarî ye. Ev sîstema îdarî ya eşîrî, pêşîya sîste- meke îdarî ya hevbeş û merkezî digre. Ji bo dewletbûnê şû'ûreke hevbeş a welatî pêwîst e. Şû'ûra aîdîyeta welêt, dewletbûnê pêk tîne. Lêbelê, di sîstema eşîrî ya xurt de aîdîyeta welatekî hevbeş pêk naye. Ew jî dibe asteng, ku şû'ûra hevwelatîyê çê nebe. Dîsa dewletbûn jîyaneke hevbeş ya civakî dixwaze. Sîstema eşîrî û civakî ya li Kurdistanê bûye sedem ku jîyane- ke hevbeş a tevayî ava nebe. Her eşîret- ek jîyana xwe li ser xaka(axa) xwe dido- mîne û pêwendîyên wan di nav kes û endamên eşîretê de ne. Ev jî dibe sedem ku şû'ûra hevbeş û berje- wendîyeke hevbeş ava nebe. Dema ku di nav gel û civateke neteweyî de berjewendîya hevbeş pêk neyê ew civata nikare karbidestîyeke hevbeş, dewleteke neteweyî ava bike. Lewra li gorî bawerîya min netewe û dewlet- bûn; pêkhatin û avabûna berjewendî- ya hevbeş e. Sîstema eşîrî li Kurdistanê di nav gelê kurd de pêşîya ev berje-wendîya hevbeş girt, eşîran berjewendîyeke hevbeş na, parçebûyî ava kir û vê yekê jî pêşîya dewletbûn û împeratorbûna kurdan girt. Di dewletbûnê de çandeke hevbeş jî pêwîst e. Çand jî bi zimanekî hevbeş, bi jîyanake civakî û aborî ya hevbeş pêk tê. Jîyana eşîrî ya li Kurdistanê bû asteng ku di nav Kurdistanîyan de danûsendin ên hevbeş pêk bên û çan- deke hevbeş ava bibe. Ji bona împeratorîyê û avakirina dewleteke mîlî, jîyaneke hevbeş a aborî jî pêwîst e. Ji bona vê yekê jî afi- randineke hevbeş pêwîste. Sîstema eşîrî, li Kurdistanê li hember sîsteme- ke hevbeş a aborî û afirandineke hev- mişeterek jî astengek bû. Lewra di sîstema eşîrtî de fonksîyon û afirandi- na aborî bi eşîretê ve sînorkirîye. Nete- we jî, li ser sîstemeke hevbeş a kapî- talîst dikare dewletekê ava bike. Ev jî, wekî ku min li rêzên jorîn jî behs kir, li ber pêkhatina berjewendîyeke hev- beş a aborî bû asteng. Ev jîyana eşîretî di heman dem de B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 55 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- bû asteng, ku kurd bi tevayî dîrokeke hevbeş jî bijîn. Em dizanin hinek welatên ku di sîstema eşîretî de dijî- yan, pişt re jî dewletên mîlî û karbi- destîyên hevmişterek ava kirin. Almanya li ser bingeha sîstema eşîrtî ava bû û berîya ku bibe dewleteke mîlî jî, sîstema eşîrtî li ber dewletbûna mîlî astengek bû; her eşîrek almanî jî xweser û otonom bûn. Li Almanyayê Bîsmark stratêjîya ku bi rêya eşîrekê li ser hemû eşîrên din bandor bike peji- rand û ji bona desthilatdarîyeke hevbeş û dewleteke mîlî jî, şerekî dijwar dest pê kir û di encama şer de jî, desthilatdarîya hevmişterek pêk hat û jîyaneke hevbeş ya civakî, sîyasî, aborî, dîrokî û çandî ava kir. Li Kurdistanê ev pêvajo û stratejî pêk nehat û nehate meşandin. Li Kurdistanê jî di navbeyna eşîran de şerên dijwar çêbûne û dom kirine, hîn jî heye. Lê ev şer ji bona desthilatdarî- yeke hevbeş a merkezî nebû, bes van şeran di navbeyna du, an jî sê eşîran de sînorkirî dima. Di van şertan de îdîaya desthilatdarîya merkezî û hevbeş tunebû. Sala 1639an di encama Peymana Qesr-î Şêrîn de, ku Kurdistan bû du parçeyên girîng û ev herdu parçe jî ketin bin bandor û desthilatdarîya împeratorîya Osmanî û Farisî, parçe- bûna herêmî ya mezin û ne tebîî pêk hat. Vê parçebûnê di heman demê de eşîr jî di nav xwe de parçe kirin û ev parçebûyina di nav sîstema eşîrî de negihîşt desthilatdarîya îdarî ya eşîrî. Azadî û xweserbûna sîstema eşîrî jî ji holê rakir, kurd hîn zêdetir ji desthilat- darîya navendî û merkezî ya ji bona dewletbûnê, dûr xist. Dema ku Kurdistan sala 1923ê di encama Peymana Lozanê de bû çar parçe û ket bin bandora çar dewletan (Komara Tirkîye, Îranê, Iraq û Surîyeyê), wê demê hîn zêdetir ji merkezîbûnê û ji dewletbûnê dûr ket. Kurdistanê ew otonomî û azadîbûna xwe ya dema Împeratorî- ya Osmanî jî wenda kir. Piştî ku Kurdistan parçe bû, ev car ew împeratorî û dewletên mîlî yên neteweyên serdest pêşîya dewletbûna kurdan girtin. Ji bo vê sîstemeke dom- dar û dîrokî ava kirin ji bo jenosîd û ji holê rakirina gelê kurd. Rewşa jeopolîtîk, parçebûn û dewlemendîya Kurdistanê Kurdistan, li cîyekî gelek jeopololî- tîk û stratejîk de ye. Ji alîyekî de bi Erebîstanê re, ji alîyêkî de jî bi Kafkasyayê re, ji alîyê din ve jî bi Rusyayê- Yekîtîya Sovyetê re, ji alîyekî ve jî bi Afganîstanê re gîrêdayî ye. Di nava Rojhilata Navîn de ye û bi Rojhilata dûr re jî xwedîyê derîyekî ye. Kurd mileteke kevnare û otantîk ê Rojhilata Navîn e û xwedîyê dîrokeke gelek kevn e. Dema ku hîn tirk li Rojhilata Navîn tune bûn, kurd bi gelên din yên Rojhilata Navîn re li vê herêmê dijîyan û şaristanî ava kiribûn. Kurd di Rojhilata Navîn de piştî ere- ban bi hejmara nifûsê xwe duyemîn bûn. Di qonaxa dewletên mîlî de wek neteweyekê tekamûl kiribûn, lê tirk hîn neteweyek ne bûn. Tirk piştî ava- bûna Komara Tirkîyeyê, bi helandin û asîmîlekirina kurdan û grubên din yên etnîkî hatin avakirin. Hem girîngîya Rojhilata Navîn û hem jî girîngîya Kurdistanê li Rojhilata Navîn, her dem ji bona neteweyên emperyal û kolonyal bûye cîyê şer û 56 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- dagirkerîyê. Ev şerên li Kurdistanê pêk hatibûn, bûn sedemê parçebûna civat û dînamîkên navxweyî yên kur- dan. Kurdistan sala 1639an bi Peymana Qesra Şîrîn rasterast bû du parçe û pişt re jî bi Peymana Lozanê bû çar parçe. Ev parçebûna Kurdistanê, ji bona çêbûna dewleteke neteweyî û feodalî bû astengekî bingehîn. Parçe- bûna Kurdistanê bes bi awayê fîzîkî ne, di hemen demê de di hûndir de jî bû sedemê parçebûna çand û ziman û civaka kurd. Digel ev sedeman, dewlemendîya binerd û sererdî ya Kurdistanê jî sede- mekî gelek girîng ê parçebûnê bû, ku dewletên emperyal û kolonyalîst li hemberî neteweya kurd û tevgera mîlî ya kurd îtîfaq çê bikin. Heger em li vê qonaxê mêze bikin, parçebûna neteweya kurd, dibe sedem ku raste rast çar dewletên kolonyalîst (Tirkîye, Îran, Iraq, Surîye) bibe dijminê neteweya kurd û ev dewletan li hemberî her pêşketineke neteweya kurd bikevin nav îtîfaqê. Piştî avabûna dewleta federe ya Kurdistanê, helwesta çar dewletên kolonyalîst li hemberî pêvajoya giştî ya dewleta federe ya Kurdistanê û pirsa Kerkûkê, vê yekê û helwestê nîşan dide. Qelsîya îdeolojîya nasyonalîstî Digel van sedemên girîng, sede- meke girîng ê din ku li pêşîya dewlet- bûna kurdan bûye asteng, di nav kur- dan de qelsîya îdeolojîya neteweyî (nasyonalîst) ye. Piştî Şoreşa Fransayê ji bona civatan û neteweyan pêvajoye- ke nû dest pê kir. Neteweyên bindest, kolonî û yên girê- dayî bi emperyalîzmê re, ji bona ku dewletên xwe yên serbixwe ava bikin, tevgerîyan. Ev tevger di pêşengîya burjuwazîya mîlî de, bi beşdarbûna hemû civat û çînên nete- weyî bi pêş ket û gelek netewe di encama vê tevgerê de gihîştin armancên xwe û dewletên xwe ava kirin. Neteweya kurd, di vê pêvajoyê de paşve ma û an jî dereng daxilê vê pêva- joyê bû. Dema ku daxilê vê pêvajoyê jî bû, astengîyên din yên dewletên kolonyalîst û navneteweyî derketin pêşîya wan. Ji ber vê jî, di qonaxa dewletbûna mîlî ya neteweyan de, neteweya kurd nebû dewlet. Bersîv 3: Ji bo ku sedemên belavbûna Împeratorîya Osmanî bête dîyarkirin, divê li ser avabûna Împeratorîyê bête rawestin. Împartorîya Osmanî, bi desthilat- darî û serdestbûna bandora malbeta Osmanî hate avakirin. Piştî ku di nav eşîr û cemaatên cihê cihê de yekîtîyek pêk anî, ji bona ku desthilatdarîya xwe fireh bike, sîyaset û mejîyekî emperyal û kolonîyal çêkir; firehkirina sînorên Osmanîyan ji xwe re kir armanc. Ev sîyaseta Osmanîyan, bi awayekî sîyaseta avabûyina împaratorîya erebî, eyûbî, emewî û endulusî bû. Osmanîyan jî ceribandina desthilat- darîya îslamê; eyyubîyan, emewîyan û endulusî ji xwe re wek vîzyon û strate- jîyek tespît kirin û di ev stratêjîya xwe de jî bi ser ketin. Împeratorîya Osmanî, dewleteke nîv-merkezî, feodal û kolonyalîst bû. Di Împeratorîya Osmanî de her gel, welat û herêmek nîv-azad û nîv- B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 57 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- otonom bûn. Lê ev sîstema heman demî ji bo gelan zîndenek bû. Ji bona vê yekê dema ku Împaratorîya Osmanî tê bi nav kirin, wek zîndana gelan dihat bi nav kirin. Rastî jî, "Împara- torîya Osmanî zîndana ku gel tê de dijîya bû." Di Împeratorîya Osmanî de desthilatdarîya merkezî di destê mal- bata HHOsmanî de bû. Osmanîyan desthilatdarîya xwe bi ew kesên ji gelên bindest hatibûn dida meşandin. Leşkerê wan jî leşkerekî taybetî bû, jê re digotin "Yenîçerî". Yenîçerî, ji zarokên gelên bindest pêk hatibûn. Piştî ku zarok mezin dibûn û dibûn leşker, wan ji dê û bavên xwe; yê girîngtir jî gel û neteweya xwe nas nedikirin. Yekîneyên leşkerî, ji kesên bê kok û bê esil ava dibû. Wê demê ev leşkerîya bi vê cûre, gelek bi hêsanî û bê tirs û bê wîjdanî dikarî êrîş bibe ser gel û herêmên din. Piştî Şoreşa Fransayê (1789) li dinyayê û bi taybetî jî li Awrupayê fikra nasyonalîzmê pêş ket û pêvajoya avakirina dewletên mîlî dest pê kir. Di encama Şoreşa Fransayê de derket holê ku bi sîstemeke otorîter, hişk û kolonyalîst, berdewamkirina bandor û desthilatdarîya li ser herêmên din gelek zahmet e. Lewra di nav gelên Balkanî û ne balkanî de şû'ûreke nû ya mîlî çê bibû; miletên vê herêmê ji bona azadî û serxwebûna xwe tevdi- gerîyan. Piştî van pêşkevtinan, gelên di bin desthilatdarîya Osmanîyan de, ji bo ku ji bin bandora wan derkevin, azad û serbixwe bin, di destpêka salên 1800î de li hemberê desthilatdarî û kar- bidestên Osmanîyan serî hildan. Di vê qonaxê de, di nav rewşenbîr û desthilatdarên Osmanî de jî minaqe- şeyan dest pê kiribû. Beşek desthilat- dar û rewşenbîrên Osmanî, gelek aşkere dîyar kirin ku bi sîstemeke otorîter û hişk a kolonyalîst, paras- tina yekîtîya Împaratorîya Osmanî ne mimkûn e û divê sîstem li gorî rastîyên plûral ên olî û neteweyî ji nû ve realîze bibe. Sîstemeke ne merkezî, adem-î merkezî ava bibe. Prens Sebaheddîn yek ji wan kesan bû ku Osmanîcîtî ji nû ve şîrova dikir û fikra osmanîcîtî ya nû, wek fikir û senary- oyeke ji bo reformekirin û xelaskirina împeratoryetê pêşnîyar dikir. Lewra Presns Sebaheddîn rewşa sîyasî ya dinya û Awrupa dizanî; sîstemên sîyasî nas dikir. Dizanî ku jîyana neteweyan a hevmişterek, dê çawa û di çarçeva kîjan sîstemê de bimeşe. Lê desthilatdarên Dewleta Osmanî dixwestin ku sîstema kevn ya otorîter û hişk a kolonyalîst bimeşînin. Lê êdî nemimkûn bû ev sîyaseta berê bis- erkeve. Di encama belavbûna fikra nasy- onalîzma Awrupayî û pêvajoya damezrandina dewletên mîlî de, di nav Împeratorîya Osmanî de jî parçebûnê dest pê kir û di serî de jî gelên Balqanî ji Osmanîyan veqetîyan û bûn netewe- yên azad û welatên serbixwe. Azadbûna miletên Balqanî û ser- xwebûna welatên wan, di nav Împera- torîya Osmanî de tirseke mezin peyda kir ku neteweyên ereb, kurd, ermen jî dê ji Împaratorîya Osmanî veqetin û bibin dewletên serbixwe. Di wê qonaxê de, di dawîya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, pêvajoyeke nû di Împeratorîya Osmanî destpêkir. Îttîhad û Teraqî hate avaki- rin û di nav demeke kurt de tevgera nijadperestî ya tirk çêbû. 58 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- Îttîhad û Teraqî ji bo ku yekîtîya Dewleta Osmanî biparêze û pêşî li xebata azadî û serxwebûna gelên bindest bigre, dest bi zulmeke mezin kirin û li hemberî neteweyên bindest, bi taybetî jî li hemberî kurd û ermenîyan sîyaseteke nîjadperest û gelek dijwar meşandin. Ji bo ku ermenî miletekî ne îslam û xaçperest bû, Îttîhad û Teraqî ditirsî- yan ku welatên Awrupayî dê ji wan re xwedî derkevin û Ermenîstaneke ser- bixwe ava bikin. Ji ber vê yekê di dest- pêka sedasala 20an de, salên 1915an li hemberî gelê ermenî jenosîdek hate pêkanîn û di vê jenosîdê de jî biser- ketin. Lê ev tirsa wan piştî Şerê Cîhanê ê Yekem bû rastîyekê. Piştî ku Împera- torîya Osmanî şer wenda kir, di sala 1920an de Împaratorîya Osmanaî bi girêdayî Peymana Sevrê mecbûr ma ku ji avabûna Ermenîstanê û Kurdistanê re bibêje erê. Ev peymana di encama daxwaza DYA û Awrupayê pêk hat, lê mixabin dîsa bi îradeya wan jî ji holê rabû. Herweha di destpêka sedsala 20an de gelên ereb jî ji împaratorîyê veqe- tîyan û bûn xweser û ketin bin mandeya Brîtanya û Fransayê. Di encamê de ez dikarim bêjim ku sedemê parçebûna Împeratorîya Osmanî, sîyaseta nû ya dewletên Awrupayî û geşbûna fikir û tevgera neteweyî ya gelên bindest e. Dema ku gel û neteweyên bindest azad û ser- bixwe bûn, welatên wan ji bin bandora Împaratorîyê derket, erdê împara- torîyê biçûk bû. Tevgera Îttîhad û Teraqî û wek berdewamîya wan rejî- ma Kemalîst jî, piştî salên 1919yî û bi taybetî jî piştî salên 1923yan Împera- torîya Osmanî ji holê rakirin û rejîma sultanî û xelîfetîyê bi dawî anîn û wek dew- leteke nû ya unîter û neteweyî Komara Tirkîyeyê ava bû. Kurdistan jî wek kolonî cardin di nav sînorên dewleta Komarê de ma. Îro jî desthilat- darî û kolonyalîzma Komara Tirkîyeyê li Bakurê Kurdistanê dom dike. Bersîv 4: Ev pirsa pirseke gelek girîng e û di vê pirsê de sergêjîyek heye. Her dîrok- zanek, sosyologek, sîyasetvan û rew- şenbîrek derbarê vê pirsê xwedîyê nêrîneke cihê ye. Min jî ev mijara, di gelek nivîsarên xwe de anîye ser zimên û bi taybetî jî di televîzyona sky- turkê de ez li ser vê pirsê rawestîyam. Wusa dîyar e, ku divê careke din li ser vê pirsê bê rawestandin. Ji bona vê jî du-sê pirs hene ku divê bêne zelalkirin. Pirsa yekem ev e: Civata kurd, gel û neteweya kurd jî, beşek ji mirovatîyê ye. Qanûn û pîvanên giştî û objektîf ji bona hemû civatan, gelan û netewe- yan derbas dibe. Ji bo vê, di merheleya berîya kapîtalîzmê de ji bo kurdan jî, ji nasyonalîzmê behs kirin, ne îlmî ye. Ji bona kurdan jî nasyon- alîzm, fikrên netewebûnê, netewetî, netewe- parêzî di merheleyekê de der- ketîye holê û jê pêve mîsyon û rola xwe lehîstîye. Pirsa duyem: Divê pêvajoya fikrê azadbûnê, netewetî û nasyonalîzmê, wek dem û wek naverok ji hevûdu bêne veqetandin. Fikrê azadîyê, di avabûna civatan de dest pê kirîye û heta îro domandîye. Fikrê netewetî û nasyonalîzmê, di merheleyeke taybetî û bi taybetî jî demekê berîya Şoreşa Franseyê dest pê kirîye û piştî şoreşê B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 59 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- pêşketîyê û wek kategorîyeke fikrî derketîye holê. Dema ku em bi van qanûn û pîvan- an li pêşketin û guhartinên civata kurd mêze bikin, di geşbûna fikrê azad- bûnê, nasyonalîzm û netewetîyê de, du pêvajoyên cihê derdikevin pêşîya me. Fikrê netewetî û nasyonalîzmê, di merheleyekê derengtir de derdikeve holê û di merheleke pêştir de jî wek kategorîyeke fikrî pêk tê. Fikrên nete- wetî û di dema Ehmedê Xanî de dest pê dike. Lê di destpêka sedsala 19an de reng û ketgorîyeke tevgerî qezenç dike. Lewra tê zanîn û pejirandin, ku kurd miletekî Hindî-Awrupayî ye. Li gorî bawerîya min, di pêşketina civat û neteweyên awrupayê, civat û netewe- ya kurd de paralelîyek û li hev guncandinek heye. Di nav gelên awru- payî de fikra nasyonalîzmê, berîya Şoreşa Fransayê dest pê kir û piştî Şoreşa Fransayê kategorîze bû û ji bo dew-letên neteweyî û unîter bû bingeh û paradîgmeyekê. Di nav civata kurda de jî fikrê nete- weyî ji dema Ehmedê Xanî bigre heta îro, di nav vê pêvajoyê de pêş ket û di destpêka sedsala 19an de bi tevgera Mîr Bedîrxan û Şêx Ubeydullahê Nehrî bû destpêka têkoşîna dewleta neteweyî ya kurd. Bersîv 5: Min di pirsa berîya vê de ji pêva- joya nasyonalîzma kurd behs kir û dîyar kir, ku tevgera neteweyî ya Kurdistanê di destpêka sedsala 19an de formek qezenç kirîye. Lê di salên 1907an de dema ku di bin serokatîya Evdilselam Barzanî de berhev bûn û daxwazên xwe yên neteweyî dîyar kirin, ev ji bona tevgera neteweyî ya kurd formekî nû da qezençkirin. Nasyonalîzma kurd, bi vê civînê keta qada sîyasî û formekî nû û modern qezenç kir. Di heman demê de jî ev civîn bû sedem ku desthilatdarîya Împeratorîya Osmanî rasterast muhatab bê girtin. Bi vê awayê dîyar dibe ku bi vê hel- westê, kurd ji Împeratorîya Osmanî cûdabûnê naxwazin. Dixwazin ku bi Împaratorîya Osmanî re jîyana xwe ya mişterek ji nû ve reorganîze bikin. Lewra di dawîya sedsala 19an de ji bona ku statûya nîv-otonom a nava Împeratorîya Osmanî ji holê rabe, hewildeneke gelek xurt û bi plân ji alîyê nîjadperestên tirk ve hatibû dest- pêkirin. Ev daxwazên kurdan ji bona ku bi rêya aşitî û dostane nehatin peji- randin, Şêx Evdilselam ji bo bidest- xistina ev daxwazên neteweya kurd dest bi şerê çekdarî kir û serî hilda. Ev serhildana di bin serokatîya Şêx Evdilselam de, bi serneket û Şêx Evdilselam hate îdamkirin. Lê îdama Şêx Evdilselam ji bona Tevgera Kurdistanê, serok Mele Mistefa Barzanî vejand û qewimand. Lewra Şêx Evdilselam li ber çavên Mele Mistefa Barzanî hate îdamkirin. Mele Mistefa Barzanî wê demê biryar xwe da, dema ku li hemberê dijmin şer bike, dê ji çîya danekeve. Ew bername û daxwazên civîna 1907an, ji alîyê kurdan ve hatibû peji- randin û piştî parçebûna Kurdistanê, li Başûrê Kurdistanê bû bernameyeke domdar. Li Başûrê Kurdistanê, piştî Şêx Evdilselam jî tevgera neteweyî ya kurd dewam kir. Ev tevgera neteweyî ya Başûrê Kurdistanê, di 11ê Adara 60 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- 1970yî de gihîşte qonaxa Otonomîyê û di sala 2003an de jî gihîşte qonaxa Dewlete Federe ya Kurdistanê. Li ser bingeha vê programê kurd tenê li Başûrê Kurdistanê li ser xaka xwe bûn desthilatdar. Dewleta Federe ya Kurdistanê û desthilatdarîya kur- dan, li ser hemû beşên Kurdistanê bandor- ek çêkirîye û bi hemû kurdan re bawerîyekê peyda kirîye ku kurd dikarin xwe bi xwe îdare bikin. Bersîv 6: Bersîva vê pirsê, di nêrînên min yê bersîva pirsa yekemîn de veşartî ne. Kurd di nav Împeratorîya Osmanî de bi sîstemekê mîrî xwe îdare dikirin, lê mîrîtîya kurdan hevbeş nebû. Her mîrek li herêma xwe desthilatdar bûn û bi desthilatdarîya merkezî ya Împe- ratorîyê re hevgirêdana wan hebû. Ev jî bû sedamekê girîng ku di nav kur- dan de fikra merkezîbûna hevbeş çê nebe. Her mîrîtîyek ji bo ku statuya xwe bidomîne, bi hev re di nav reqa- beteke mezin de bûn. Reqabeta mezin ne di navbeyna wan û desthilatdarîya Osmanî de bû, di navbeyna wan bi xwe de bû. Di heman demê de parçebûna kur- dan, pêşîya dewletbûn û bi hev re tevgerandina kurdan girt. Tirk di sala 1071an de piştî Şerê Melezgirtê bi kurdan re hatin hemberî hev. Piştî salên 1071an vir ve nêzikî 940 sal in, ku kurd û tirk wek du miletên misilman bi hev re di nav têk- ilîyê de ne. Dema ku welatên Balqanî yên xirîstîyan ji Împeratorîya Osmanî veqetîyan, kurdan veqetina xwe ya ji Împeratorîya Osmanî wek xîyanetekê li dijî îslamîyetê didîtin. Lewra Sultanên Împeratorîya Osmanî, di hemen demê de bi navê dezgeha Xelîfetîya îslamîyetê jî temsîl dikirin. Gelê kurd ji bona ku di bawerîya xwe ya îslamî de gelek xurt û bawermend bû, bi Xelîfetîya Împaratorîya Osmanî re, ji ereban zêdetir pevgirêdaneke wan hebû. Gelên ereban, wek xwedîyê îslamîyetê, Xalîfetîya di destê Sulatanên Osmanîyan de li dijî berjewendîya xwe û bawerîya xwe didîtin. Ji ber vê jî di navbeyna gelên ereb û Împera- torîya Osmanî de reqabetek jî hebû û dema ku ereban derfet dîtin, ji Osmanîyan veqetîyan. Her çiqas Împeratorîya Osmanî misilman bû û Xelîfetî jî temsîl dikir, ereban wesayeta îngilîz û fransiz tercîh kirin û mandetarîya Îngiltere û Fransayê pejirandin. Ereban bi vê yekê jî, li gorî berje- wendîya xwe ya neteweyî karekî rast û dirust û wetanî pejirandin û bûn dewlet. Ev têkilîya nêzîk û hevbeş a di navbeyna gelê kurd û tirk de, bawerîya hevbeş a dînê îslamî û di şiklê mîrîtîyan de parçebûna civata kurd bû sedem ku kurd nebin dewlet û li welatê xwe nebin desthilatdar. Bersîv 7: Navenda weşanên kurdî û rêxis- tinên Kurdistanê yên destpêka sedsala 20an Stenbol bû. Ev jî dîyar dike ku kurd di wê merheleyê de naxwazin ji Împeratorîya Osmanî veqetin û dewle- teke serbixwe ya Kurdistanê ava bikin. Bes kurd daxwaz dikin, ku di hundirê Împaratorîya Osmanî de hîn zêdetir otonom bin. Wekî min li rêzên jorîn jî dîyar kir, mîrîtîyên nîv-otonom ên kurdan, ji hevûdu cûda û veqetyayî, bi desthilatdarîya Împeratorîya Osmanî B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 61 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- re girêdayî bûn. Ji ber vê yekê, piştî demekê di nav ev rêxistinên kurd de nekokî û mina- qeşeyan dest pê kir, da ku navenda van rêxistinan bêne Kurdistanê. Ew kes û endamên ku dixwestin navenda van rêxistinan bêne Kurdistanê, serxwe- bûna Kurdistanê diparastin. Piştî ku li ser vê pirsê lihevhatinek pêk nehat, di nav van rêxistinan de cûdabûn çêbû û kadroyên ku serxwebûnê diparastin berê xwe dan Kurdistanê. Ev pirsgirêk zêdetir di nav Komeleya Tealî ya Kurdistanê de qewimî û xurt bû. Sero- kê Komeleya Tealî ya Kurdistanê Seyîd Evdilqadirî, serxwebûna Kurdistanê nediparast û dixwest ku di hundirê Împeratorîya Osmanî de maf- ên kur- dan firehtir bibin û statuya nîv-otonom a Kurdistanê bête qebûlkirin. Digel vê yekê jî, Seyîd Evdilqadir û hevalên xwe ji ber vê nihêrîn û sîyase- ta xwe hatin îdamkirin. Ew zîhnîyeta nîv-otonomparêz di destpêka sedsala 20an de bû sedem ku kurd û qatên desthilatdar ên Kurdistanê bi xurtî beşdarê damezirandina Komara Tirkîyeyê bibin. Di encama vê beşdarbûnê de jî tu mafekî qezenç nekirin. Kurdperwerên ku ji bona serxwe- bûna Kurdistanê xebat dikirin, dev ji Stenbolê berdan û hatin li Kurdistanê cîwar bûn û rêxistinên Kurdistanî ava kirin. Komîteya Îstiqlal a Kurdistanê (Azadî) yek ji van rêxistinan bû ku tevgera neteweyî ya Kurdistanê ya salên 1925an rêxistin kir û jê re serokatî kir. Serhildana Qoçgirî, Agrî û Dêrsimê ji alîyê kadroyên vê rêxis- tinê ve hatin organîzekirin û birêve- birin. Lewra tê zanîn ku piştî ceribandi- na Komeleya Tealî ya Kurdistanê, hemû rêxistinên Kurdistanî, li ser xeta paras- tina serxwebûna Kurdistanê xebata xwe domandin. Bersîv 8: Prensîbên Wîlsonî, piştî Şerê Cîhan ê Yekemîn hatin dîyarkirin û pejiran- din. Prensîbên Wîlsonî di şertên taybetî yên dinyayê de hatin îlan kirin û gelên dinyayê jî, van pren- sîban li gorî berjewendîyên xwe yên neteweyî pirr baş bi kar anîn. Encama van prensîban û piştgirîya Dewletên Yekîtîya Amerîka (DYA)yê mafê xwe yê çarenûsîyê pêk anîn û dewletên xwe yên serbixwe ava kirin. Ji bona ku em rewş û sedemên dewlet avanekirina kurdan zelal bikin, divê em li şertên ku di Prensîbên Wîlsonî de hatine dîyarkirin mêze bikin û di heman demê de çima ew prensîban hatine dîyarkirin, divê ew bê zelal kirin. Sedemên Prensîbên Wîlsonî di hemen dem de sedemên Şerê Cîhan ê Yekemîn jî dîyar dike. Berîya her tiştekî divê baş dîyar bibe, ku serokê DYAyê ev prensîban çima îlan kir û wek sîyaseta DYAyê hatin pejirandin. Ev jî ferq û cûdaye- tîya DYAyê, dewletên kolonyalîst ên wekî Brîtanya û Fransayê wê demê û dewletê din derdixe holê: DYAyê di encama şerekî dûr û dirêj de azadîya xwe qezenç kir û ji bona xwe zagoneke bingehî ya ku hemû mafên şexsî û grubî diparêze amade kir û ev zagona DYAyê li ser dinyayê û neteweyên bin- dest ên dinyayê gelek tesîr kir. Heman dem DYAyê sîste- meke demokrasîya plûral avakiribûn. Ev sîstem li ser bingeh û rastîya sosy- olojîk a DYAyê pêk hat. Ji bona vê, 62 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- sîstema demok- rasîya DYAyê, pêşî li ber bindestîya neteweyan digirt. Li gorî Zagona Bingehî ya DYAyê dema welatek pirr- netewe be û têde kêm- neteweyên cûda hebin, divê li wî welatî hemû netewe azad, serbixwe, desthilatdar û xwedîyê mafê dîyarkiri- na çarenûsîya xwe bin û welatê xwe bi dezgehên xwe yên neteweyî û temsîlî di nav sîstemeke demokratîk de birêve bibin. Herweha DYAyê, ji refleksa kolon- yalîst a klasîk dûr û ji mafên welatên din û neteweyên din re rêzgirtî bû. Bi wan welat û neteweyan re xwedîyê pê- wendîyên sîyasî û aborî bûn. Ji bona vê, DYAyê xwedîyê kolonîyan jî nebû. Di şertên ku Prensîbên Wîlsonî hatibûn pejirandin û hatibûn îlan kirin de, Şerê Cîhan ê Yekemîn bi dawî hati- bû, dinya di nav dewletên kolon- yalîst û emperyalîst de, di nevbayna DYAyê û Brîtanya-Fransayê de ji nû ve parve dibû. Li dinyayê statûyeke nû ava dibû. Brîtanya û Fransayê, dewlet- ên kolonyalîstên din jî gelek kolonîyên xwe wenda kiribûn û gelek neteweyên bindest azad û serbixwe bibûn. Li alî- yekî din jî, beşek ji neteweyên bindest jî hîn di bin bandora Brîtanya û Fransayê de bûn. Ji bona ku di şertên statuyeke nû de dinya ji nû ve ava bibe û ji nû ve parve bibe, divîya neteweyên bindest bi tevayî azad û serbixwe bibin. Presîbên Wîlson û DYAyê jî, ji bona vê yekê hatin peji- randin û îlan kirin. Bi taybetî prensîbê dîyarkirina mafê çarenûsî yê neteweyên bindest, li ser neteweyên kolonî û bindest rolekî gelek girîng lehîst. Gelek welat û neteweyên kolonî ji prensîbên Wîlsonî sûd wergirtin, azad bûn û dewletên xwe yên ser- bixwe ava kirin. Piştî Şerê Cîhan ê Yekemîn, li Rojhilata Navîn jî statuyeke nû ava bû. Ýmperatorîya Osmanî terafeke Şerê Cîhanî bû û terafê Osmanîyan ji bona ku şer wenda kiribûn, Împeratorîya Osmanî jî wenda kir. Encama şer, Împaratorîya Osmanî her ku çû biçûk bû û desthilatdarîya xwe wenda kir û leşkerên xwe mecbûr bû ku belav bike. Encama Peymana Mondrosê, Îngiltereyê, Fransayê, Îtalyayê, Yunanîstanê li ser Împeratorîya Osmanî desthilatdar bûn û dest pê kirin ku statuyeke nû ya Împeratorîya Osmanî ji nû ve tespît û tayîn bikin. Dewletê Awrupayî yên kolonyalîst biryar dabûn ku dewleteke tirk ya nû ava nebe. Ji bo vê jî, hem ji bo avakirina statuyeke nû û hem jî di bin tesîra Prensîbên Wîlsonî de Peymana Sevrê hat pejirandin û Împaratorîya Osmanî jî vê peymanê pejirand û îmza kir. Gorî vê peymanê divê Kurdistan û Ermenýstanê ava bibe, an jî bi gotineke din Kurdistan û Ermenýstan jî dê ji Împaratorîya Osmanî were veqe- tandin. Piştî Şerê Cîhanî, ji dinyayê re Brîtanya serokatî dikir û dewleta emperyal a super bû. Brîtanya împer- atorîyek bû û li Împeratorîya Brîtanyayê, roj nediçû ava. Brîtanya, ji bona ku statuyeke nû li Rojhilata Navîn ava bibe û desthilatdarî û kolonyalîzma xwe di statuyeke nû de bidomîne, bir- yar da ku Kurdistan û Ermenîstan jî ava bibe. Lêbelê li Rusyayê çêbûna Şoreşa Bolşewîk, denklem û hesabên Brîtanya û tevayî dewletên Awrupayê guhartin. Lewra Şoreşa Sosyalîst li tevayî dinyayê, hem li ser hemû gelên B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 63 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- dinyayê xwedîyê îddîayekê bû, di- xwest ku bi şîddet û bi şoreşê li hemû dinyayê guhertin pêk bê û sîstema burjuwazîyê têk biçe û ji holê rabe. Dixwest sîstema kapîtalîst a ku di bin serokatîya Îngîltereyê de tête meşan- din teng bike û di şûna wê de sîste- meke nû ya sosyalîst ava bike. Îngîl- tere ji bona ku li hemberî Şoreşa Sosyalîst a Rusyayê bendekê çê bike, qeraqolekî ava bike û dinya rojava ji xeterî û dagirkerîya sosyalîzma Bolşewîkan biparêze, nerîna xwe ya di derheqê Împeratorîya Osmanî de guhert û nexwestin ku Împeratorîya Osmanî statuya xwe ya berê dom bike. Di hundirê Împaratorîya Osmanî de jî tevgereke tirkcîtî û nasyonalîst hatibû damezirandin û dixwest dewleteke neteweyî ya tirk ava bike. Di van şer- tan de Îngiltere û dewletên rojava jî, ji parastina berjewendîyên xwe li ser baqîyeya dewleta Osmanî damezran- dina dewleteka tirk wek projeyek peji- randin. Dema ku damezirandina dew- leta tirk hate projekirin, dev ji Ermenîstan û Kurdistanê berdan. Lê Îngîltere û Fransayê biryar dan ku welatên ereban û Kurdistanê bigrin bin bandora xwe. Ev statuya nû, avabûna Komara Tirkîyeyê û ji holê rakirina Ermenîstanê û Kurdistanê, di encama de Peymana Lozanê çêbû. Di Peymana Lozanê de kurd nebûn teref. Înonî yê berpirs- yarên tirkan, di heman demê de bi awayekî sexteyî bû berpirsyar û tem- sîlkarê kurdan jî. Înonî hîç bi awayekî mafên kurdan neparast û neteweya kurd bû neteweyekî bindest, Kurdistan jî hem bû welatekî kolonî û hem jî bû çar parçe. Parçeyek di bin desthilat- darîya Îranê de, parçeyek di bin desthilatdarîya Komara Tirkîyê de, parçeyek jî ket bin desthilatdarîya dew- leta nû ya Iraqa erebî, parçeyêk piçûk jî ket bin desthilatdarîya Surîyeyê. Di pêvajoya Şerê Yekemîn de dema ku statuya Rojhilata Navîn ji nû ve hate dirustkirin, qedera kurdan nehat guhertin, rewşa neteweya kurd xirab- tir bû û Kurdistana duparçeyî bû çar parçe. DYAyê di Peymana Lozanê de nebû teref û ev daxwaza terefbûna DYAyê hat red kirin. Lewra dema ku DYAyê di Peymana Lozanê de bibûya teref, wê demê dê di dîyarkirina statuya Kurdistanê de jî bibûya teref û dê pêşîya parçebûna Kurdistanê jî bigirta û dê daxwaz bikira ku Prensîbên Wîlsonî bêne tetbîqkirin. Ji bona ku Împeratorîya Brîtanyayê ji dinyayê re serokatî dikir, statuya Rojhilata Navîn jî li gorî daxwaz û hesabên wan hate tespîtkirin. Bersîv 9: Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê di şertên taybetî de, piştî Şerê Cîhanê hate avakirin. Di heman demê de Împaratorîya Osmanî terafê wendakirî bû û parçebûna Împaratorîyê di rojevê de bû û Rojhilata Navîn jî dibû xwe- dîyê statuyeke nû. Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê, "yekemîn rêxistina modern a kurd" bû. Lewra kesên bajarvan û entellek- tûelan ev komele ava kiribûn. Lê di heman demê de rêxistineke ku ji Kurdistanê û ji gelê kurd dûr bû jî. Li Stenbolê, li paytexta împeratorê hati- bû avakirin. Dema ku Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê ava bibû, neteweyên bindest ji bona azadbûn û serxwebû- na xwe hewil didan; di van hewildanên 64 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- xwe de gelek netewe jî biserketin û dewletên xwe jî ava kirin. Armanca Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê, pêkanîna Prensîbên Wîlsonî bû. Di nav Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê de jî du alîyên cûda hebûn; alîyekî di nav dewleta Osmanî de otonomîyê dipa- rats û alîyê din jî serxebûnê diparast. Ev statuparêzî, otonomîstî û osmanîcîtîya Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê bû sedem ku di nav rêxis- tinê de nakokî û parçebûn çêbe. Ew kadroyên kurdperwer ên ku serxwe- bûna Kurdistanê diparastin û ji bo vê armancê têkoşîn xwe geş dikirin, dev ji Stenbolê berdan hatin Kurdistanê û dest bi amadekarîya rêxistinkirina serhildanan kirin. Di destpêka sedsala 21an de jî ev pirsgirêk û xeterî, li Bakurê Kurdistanê dom dike. Piştî ku serokê PKKê Ocalan hat li Îmralîyê bi cîh bû û bû niştecihê Îmralîyê, ev pêvajoya Tirkîyeyî bûnê careke din bi aşkerayî derket holê. Di van rojên dawî de pêşnîyara PKKê û Karayilanî, ku dixwazin Îlter Turkmen û Hesen Cemalî bikin temsîlkar û berpirsyarên kurdan, ev yek, rojên destpêka sedsala 20an careka din derdixe pêşîya me. Bersîv 10: Dema ku min bersîva pirsa yeke- mîn da, ez li ser sedemên ku neteweya kurd çima nebûye dewlet, rawestîyam. Ew sedemên min dîyar kiribûn, tenê ji bo sedsala 20an na, ji bo tevayî jîyana neteweya kurd wisa ye. Ew sedeman, di sala 1918an de û di dema Hikumeta Şêx Mehmûdê Berzencî de û piştî wê jî wek asteng û sedemên girîng û dîrokî derdikevin pêşîya me. Piştî Şerê Yekem, wek min li rêzên jorîn jî anî ser zimên dinya ji nû ve parve bû, li Rojhilata Navîn jî statuye- ke nû pêk hat û Împeratorîya Osmanî parçe bû. Herêma kolonîya ereban çi li Asyaya Nêzik û çi jî li Afrîkayê ji Osmanîyan vaqetîyan, ket bin bandor û mandayetîya îngilîzan û dewleta kolonyalîst a Brîtanyayê. Kurdistan parçe bû, Kerkûk û Musul jî têde parçeyek li Iraqê ket bin desthilat- darîya Împeratorîya Brîtanyayê. Wek di pirsê de jî hatîye dîyar kirin, di dest- pêka sala 1919an de, kurdan li herêma Başûrê Kurdistanê Hikumeteke kurd ava kirin. Ev daxwaz û hewldana wan ji alîyê Brîtanyayê de jî hat qebûlkirin. Lê piştî demekê di navbeyna hikumeta Şêx Mehmûd Berzencî û hêzên Dewleta Brîtanyayê de şerî dest pê kir û di encama şer de jî Şêx Mehmûd Berzencî bi birîndarî hate girtin. Belê ev ceribandina hikumeta Şêx Mehmûdê Berzencî jî dîyar kir ku kurd dikarin xwe bi xwe îdare bikin û welatê xwe bi desthilatdarîya xwe birêve bibin. Wekî ku tê gotin, li gor yên din kurd neteweyekî paşvemayî nebû. Heger paşvemayîn ji bona dewletbûna neteweyan û azadbûna gelan wek astengên straretjîk bihatana pejirandin, wê demê neteweya tirk û ereb ne dikarîn bibin dewlet. Lewra dema ku Dewleta Tirk ava bû, nete- weyeke tekamûlkirî yê tirk li holê tune bû û di dîrokê de jî xwedîyê rolekî girîng nebû. Ev rastî ji bona miletê ereb jî wisa ye. Wê demê çima kurd li Başûrê Kurdistanê nebûn dewlet, an jî çima hikumeta Şêx Mehmûdê Berzencî demdirêj nebû? Ev pirseke girîng e. Ji bona vê, ji derveyî paşvemayîn û musilmanî û sedemên ku heta nûha li B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 65 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- ser hatîye rawestandin, pirsê îzah nake. Ji derveyî wan sedeman, sedem- ên din yên girîng hene, divê ew bêne dîyarkirin. Lewra ereb jî musilman bûn, bi osmanî û tirkan re xwedîyê eynî ol û bawerîyê bûn, lê dîsa jî ji Împaratorîya Osmanî veqetîyan, dew- letên xwe yên serbixwe û neteweyî ava kirin. Baş e, wê demê divê em ew sede- mên taybetî dîyar bikin. Ev sedeman jî, zêdetir bi kurdan ve girêdayî ne. Piştî Şerê Yekem, dewletên rojava yên Awrupayê di bin pêşengîya Îngîl- tereyê de nedixwestin ku dewleteke tirk ava bibe, lê piştî ku li Rusyayê "Şoreşa Sosyalîst" çêbû û ji bona kapî- talîzm û sîstema Awrupayê bû tehlû- ke, li hemberî vê tehlûkeyê avakirina Komara Tirkîyeyê wek projeyeke Awrupayî û îngilîzan hate rojevê. Lê dema ku Komara Tirkîyeyê hat avaki- rin jî, nedihat xwestin ku Komara Tirkîyeyê bibe dewleteke xurt. Ji bona vê yekê jî, cardin parçebûna Kurdistanê hat rojevê û ji ber vê jî Kerkûk û Musul hate dagirkirin. Bi Peymana Lozanê Kurdistan hat parçekirin, her çiqas parçeyê mezin di destê Komara Tirkîyeyê de mabe jî, parçeyê Başûr jî xwedîyê dewlemendîya petrolê bû. Dema ku di Peymana Lozanê de parçebûna Kurdistanê hat qebûlkirin û statuya Rojhilata Navîn hate tespît- kirin, rolekî mezin a petrolê jî hebû. Îngiltereyê dema ku Kurdistan parçe kir, herêmên ku xwedîyê petrola dewlemend bûn, ji Komara Tirkîyeyê re nehîşt. Bi vî awayî, di Rojhilata Navîn de bi Komareka qels re mîzan û pergel çêkir. Ew jî dîyar dike ku pêwî- stîya berjewendî û bingeha sîyaseta Îngîltereyê petrol û dewlemendîya binerd bû. Heger petrol di destê Komara Tirkîyeyê de nebe, di destê kurd û erban de be jî ferq nake. Kurdistan jî ji bona ku welatê kurdan bû, Îngîltere jî di sîyaseta xwe ya kolonyalîst de xwedîyê ceribandinê bû, dema ku axa miletekî bindest bike û bixe bin kontrola miletekî din, di dema dirêj de li wir tûjî pirsgirêkên mezin dibe û li wê welatî şer û dozeke mîlî derdikeve holê. Encama vî şerê mîlî, rehetî nade wan jî û rêvebirina wê miletê jî gelek zehmet dibe. Ji ber vê, dema ku kurdan xwestin li Başûrê Kurdistanê bibin desthilat- dar, îngilîz li dijî ev daxwazên wan derneketin û daxwazên wan qebûl kirin. Hikmeta Kurdistanê ava bû. Di wê merheleyê de îngilîzan dixwest kurd bibin dostê wan. Lê hikumeta Şêx Mehmûd Berzencî ji îngilîzan re bû dijmin û ew dijiminatîya xwe ber bi merheleyeke gelek xeter ve birin. Hikumeta Mehmûd Berzencî bi tirkan re jî ket nav pêwemndîyan. Wê demê îngilîzan tespît kirin ku ji bo kon- trolkirina petrol û berjewendîyên xwe di pêşerojê de Kurdistanê parçe bikin û ji destê Komara Tirkîyeyê big- rin. Ji ber vê Hikumeta Şêx Mehmûd Berzencî hate rûxandin û kurd li ser axa xwe, li parçeyekî be jî, desthilatdar nebûn. Bersîv 11: Piştî Şerê Cîhan ê Yekemîn, pirsa bingehî ew bû ku peymanên aştîyê bêne amadekirin. Ji derveyî Îngiltere, Franmsa, Îtalya, DYA û Japonayayê 32 dewletên din beşdarî Konferansa Parîsê bûn. Konferansê civîna xwe ya yekemîn di 18/01/1919an de pêk anî. Ev konferans mecbur bû, ku pirsgirê- 66 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- kên girîng û mezin ên dinyayê bîne rojevê. Piştî şerekî mezin, ku li din- yayê feleketek mezin pêk anîbû, divîya li gorî daxwaz û berjewendîya dewlet- ên ku di şer de serketî bûn, rewşa dinyayê bête tespîtkirin û guherandin. Konferans di bin giranîya Îngîltere, DYA û Fransayê de bû. Îtalya ketibû dereceya duyemîn. Di konferansê de pirsa yekemîn, rewşa Awrupayê û tespîta sînorên wê yên nû bû. Pirsa duyemîn, parvekirina mîrasa Împeratrorîya Osmanî bû. Di konferansê de bi tazmînateke giran û mesûlîyetîyên sîyasî yên girîng peymanekê bi Almanyayê dan îmza- kirin. Di 28/04/1919an de Împerata- torîya Avusturyayê hat parçekirin. Macarîstan bû dewleteke serbixwe. Bulgarîstan jî bi kêm zerarê xelas bû. Pirsgirêka herî girîng a Konferansê, rewşa Împeratorîya Osmanî bû. Lewra tê zanîn ku di kon- feransê de daxwazên rum, ermen, ereb û kurdan jî dihate berçav kirin. Berîya wê jî, dihat daxwazkirin ku Yunanîstaneke mezin ava bibe. Ji bona ku Yunanîstan jî bikeve nav şer, Îngîl- tere û Fransayê soz dabûn wê ku Rojavayê Anatolîyê û bi taybetî jî Îzmîrê bi Yunanîstanê re girêbidin. Îtalya jî Rojavayê Anatolîyê daxwaz dikir. Dema ku ev Peyman pêk bê, divîya Rusya jî îmza bike, ji ber vê daxwaza Îtalyayê ji alîyê Îngîltereyê de hate redkirin. Fransa û DYAyê jî li cem Yunanîstanê cîh girtin. Di 04/02/1919an de piştî ku civî- na Konferansê xelas bû, ji derveyî Stenbolê, Trakya, Rojavayê Anatolîyê, Cezîrên Danzdehan, Qibris, Meîs, Rodos, Îmroz û Bozcaada jî di nav de, ji Yunanîstanê re hatin hiştin. Piştî ku Îtalyayê Antalya îşxal kir, dev ji konferansê berda. Navbeyana DYA, Îngîltere, Fransa û Îtalyayê xerab bû. Di konferansa Parîsê de sê dewlet- ên mezin (DYA, Fransa, Îngîltere) ji bona ku Anatolîyê bi sîstema manda- terîyê îdare bikin, Anatolî kirin sê par- çe. Li Rojavayê Anatolîyê Yunanîstan, li başûrê Anatolîyê Îtalya û li Ermenîstanê jî DYA bû desthilatdar. Bi girêdayî vê sîstemê Rojhilata Navîn ket bin bando- ra Fransa û Îngîltereyê; Surîye û Lûbnan ketin bin mandeterîya Fransayê, Îraq û Filîstîn jî ketin bin mandeterîya Îngîltereyê. DYA, ji bona ku wê demê li Rojhialata Navîn xwedîyê hêzeke mezin nebû û gotina wê wek îro der- bas nedibû, DYAyê li Rojhilata Navîn nebû xwedîyê parekê. Piştî Peymana Parîsê jî, hezar mix- abin ku rewşa Kurdistanê wek xwe ma û statuyeke sîyasî bidest nexist. Rewşa Kurdistanê bi Peymana Sevrê zelal bû, ku dewleteke serbixwe ya Kurdistanê ava bibe. Lê Peymana Sevrê jî piştî gelek qewimandinên girîng neket jîyanê û bi îmzekirina Peymana Lozanê, Sevrê ji holê rabû. Kurdistan jî kirin kolonîyek çar parçe. Bersîv 12: Kolonyalîstên tirk hinek navan li serhildanên neteweyî yên Kurdistanê kirine, me jî ew nav bikar anîne. Divê pêşîyê ev şaşî bête rastkirin. Ji ber vê, karanîn gotina "Tevgera Şêx Seîd" ne rast e. Lewra dema ku serhildanên neteweyî yên kurdan bi vî awayî bêne binavkirin, ew tevger wek tevgereke neteweyî ne, wek tevgera kesekî û grubekê tê şîrovekirin. Ev jî ji B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 67 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- neteweya kurd re neheqîyek e. Di vê pirsê de du beş hene. Lewra berîya ku li ser serhildan û tevgerên Kurdistanê bête rawestandin, ger di pêvajoya Şerê Yekemîn de û ger jî pişt re di rojeva deweletên ku dixwestin Rojhilata Navîn ji nû ve sazbikin de, statuyeke nû ji bo kurdan hebû yan jî tune bû, divê mirov li ser wê raweste. Dema ku dinya ji nû ve hat parve- kirin, dewletên desthilatdar bi destê dewletên herêmî desthilatdarî û sîya- seta xwe ya emperyal meşandin û modeleke nû derxistin holê. Dewletên emperyal ên ku di Şerê Yekemîn de serketîbûn, nedixwestin bê netweyên herêmî desthilatdarîya xwe bimeşînin. Ji bo vê piştî Şerê Yekemîn dema ku statuya Rojhilata Navîn ji nû ve tespît bû, di nav vê sîstem û pergela nû de ji bona kurdan jî stauyeke hebû. Lê bû- yerên ku berîya Peymana Sevrê qewi- mîn, li ser rewşê bandora xwe danî; di paradîgmaya dewletên emperyal û bi taybetî jî di paradîgmaya Îngîltereyê de guhertineke bingehîn çêkir. Di encama vê de kurd, di Rojhilata Navîn de bûn miletekî bêstatû. Dema ku tevgera neteweyî ya Qoçgirî çê bû, hê sîyaseta fermî ya Komara Tirkîyeyê li hemberî kurdan zelal nebibû. Di vê merheleyê de ber- pirsyar û rewşenbîrên kurdan jî tespît dikirin ku piştî Şerê Cîhanê, Rojhilata Navîn dê ji nû ve bê parvekirin, dê li dinya û li Rojhilata Navîn pergal û statuyeke nû ava bibe. Kurdan jî xwest ku di nav ev statu û pergala nû de ji bona xwe cîyekî û dewleteke serbixwe ava bikin. Hezar mixabin dema ku tevgera Qoçgirî dest pê kir, di nav kurdan de yekîtîyek tune bû û li ser stratejîyeke hevbeş li hevkirin jî tune bû. Beşek kurdan dixwest ku di çarço- veya Împaratorîya Osmanî de statuya nîv-otonom firehtir bikin û beşekî din jî serxwebûna Kurdistanê diparastin. Minaqeşeyên di nav Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê de, ev nekokî û pirsgirêkan dîyar dikir. Ew kurdên ku endamên Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê bûn û Kurdistaneke serbixwe diparastin, veqetyan û çûn li Kurdistanê dest bi rêxistinkirinatevgera Qoçgirî kirin. Tevgera 1925an, di bin serokatîya Şêx Seîd Efendî û Xelid Begê Cibrî de hatibû meşandin. Tevgera Agirî (1930), Tevgera Dersîmê (1937-38) û ev tevgerên din ên ku li Bakurê Kurdistanê pêk hatin û serxwebûna Kurdistanê ji xwe re kiribûn armanc, nekarîn li tevayîya Kurdistanê rêxistin bibin. Her tevgerek, li herêmekê pêk hatîye û piştî êrîşa Komara Tirkîyeyê, enîyeke hevbeş a kurdan pêk nehatîye û ev tevger hatine şikestin. Ji bona vê, divê mirov hem ji alîyê her tevgerekê de û ji alîyekî de jî bi tevayî li ser sedeman hûr bibe. Tevgera Qoçgirîyê, ji bo ku di nav kur- dan de lihevkirineke stratejîk tune bû, şikest xwar. Tevgara 1925an, ji bo ku di wexta xwe de ne, bêwext û bê organîze dest pê kir, şikest xwar. Tevgera Dersîmê, ji bo ku tenê bi kur- dên elewî re hatibû sînorkirin û di navbeyna kurdên elewî û sunî de rêx- istineke hevbeş tune bû, şikest xwar. Digel van sedemên taybetî, sedem- ên giştî yên sernekevtinê jî hebûn. Sedemê yekemîn, beşbûna hundirî ya nav kurdan bû; beşbûna herêmî û mezhebî û eşîrî astengîyeke mezin bû. Ev beşbûna hundirî bû sedem ku tevgereke hevbeş li hemû herêmên Kurdistanê bi hev re pêk neyê. Sede- 68 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- mê duyemîn, rêxistineke neteweyî ya ku hemû kurdan birêbixe tune bû. Rêxistinên heyî bes li herêmekê ava bûbûn. Ji wê girîngtir, sinif û tebe- qeyên rêvebir ên Kurdistanê, bi M. Kemal re li ser bingeha tîfaqa avakiri- na Komara Tirkîyeyê domandin û di nav kurdan de tu wext serokatîyeke xurt a hevbeş derneket holê. Digel ev sedemên hundirî, li Rojhilata Navîn statuyek hatibû peji- randin, di vê statuyê de cîyê dewleteke serbixwe ya Kurdistanê tune bû. Dew- letên emperyal, Îngîltere û Fransayê hesab û berjewendîya xwe li ser ereb, tirk, farisan ava kiribûn. Ji bo vê, bi sal- an e ku tê gotin û tê nivîsandin, Îngîl- tere tu dem ji kurdan re nebûye pişt- gir, ku dewleteke Kurdistanî ava bibe. Rastîyeke gelek aşkere heye, ku tu netewe jî bê piştgirîya dewletên xurt, ku qedera dinyayê di dest wan de ye xelas nebûne û dewleta xwe ava nekirine. Bi taybetî piştî salên 1960î dema ku sedemên serneketine tevgerên Kurdistanê dihatin minaqeşekirin, li ser sedema îdeolojîk û karaktera pêşen- gên tevgeran kurd jî dihat rawestan- din. Dihat gotin ku ji bona ku pêşangîya tevgerên Kurdistanê ne sosyalîst bûn, bi serneketin. Ev nerîna jî ne rast û ne di cîh de ye. Li Bakûrê Kurdistanê dema ku serokatî û pêşengîya tevgera neteweyî sosyalîst bûn, dîsa jî biserneketin. Tevgerên neteweyî, ne pêwîste ku tevgerek sosyalîst be û tevgera beşekê civatê be, tevgera hemû beşên civatê ye. Ji bo hemû beşên civatê jî, berjewendîya hevbeş bi netewetîyê pêk tê. Di nete- wetîya kurd de zaafek heye, kurd xwe- dîyê netewetîyeke rasyonal û hevbeş û modern nebûne. Ev kêmasîyek e. Vê yekê, bandoreke neyênî li ser rêxistin- bûn û helwesta beşên civata kurd çê- kirîye. Bersîv 13: Şoreşa Sosyalîst, bi gotin û bi slo- ganan şoreşeke li dijî kapîtalîzmê, burjuwazîyê, emperyalîzmê û kolonyalîz- mê bû. Şoreşa Sosyalîst li Rusyayê desthilatdarîya sinifên serdest û burju- wazîyê rûxand; desthilatdarîya sîyasî, îktîsadî, îdarî bi rêya leşkeran û çekdaran kete destê elîtên Partîya Kominîst a Rusyayê. Li Rusyayê wek tê gotin, desthilatdarî û karbidestîya karker, gundî û xebatkaran ava nebû. Desthilatdarî û karbidestîya ku hatibû avakirin, kar- bidestîyeke din a hegemonîk û hîn tengtir û otorîter bû. Demokratîya wê ji ya burjuwazîyê zêdetir nebû. Li Rusyayê piştî şoreşa sosyalîst, ji bona ku sosyalîzm di qada navnetewe- yî de biserkeve, paradîg- maya enternasyonal a sosyalîst hate honandin. Li gorî vê paradîgmayê, divîya karbi- destîya sosyalîst ava bibûya. Ji bo vê jî, hem rasterast ji alîyê komunîstên wan welatan ve û hem jî bi alîkarî û înîsî-yatîfa desthi- latdarîya sosyalîst a Rusyayê, li hemû welatên dinyayê damezirandina partîyên komunîst dest pê kir. Ev partîyan li hinek welatan legal û li hinekên din jî îlegal ava bûn. Desthilatdarîya sosyalîst li hemû din- yayê îlan kir, ku dê ji tevgerên sosya- lîst, kominîst,karker û zahmetkêşan re bibin alîkar û piştgirî bidine wan. Desthilatdarîya sosyalîst baş dizanî ku li hemberî burjuwazî û kapîtalîzma navneteweyî tenê bi piştgirîya tevgera B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 69 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- karker, sosyalîst û kominîst nikare bibe alternatîv. Ji bona ku înterland û nûfuza xwe ya li ser dinyayê fireh bike, divîya dirêjî herêm û welatên kolonî, nîv-kolonî û girêdayî bibûna. Li van herêm û welatan jî, neteweyên bindest hebûn û ji mafên xwe yên desthilatdarî û çarenûsîyê bê par bûn. Ji bo ku ev netewe serbixweyî û azadîya xwe bidestxin, di nav xebatekê de bûn. Desthilatdarîya sosyalîst a Rusyayê û Partîya Kominîst a Rusyayê, berîya ku desthilatdar bin, pirsgirêka neteweyên bindest û kolonî ji alîyê Lenîn û Stalîn ve hatibû realîzekirin û teorîzekirin. Neteweyên bindest jî bi tevayî di bin bandora dewletên kapî- talîst û emperyalîst de bûn. Li gorî teorîya Lenînîst, mafê çare- nûsîya neteweyan bi îradeya netewe- yan pêk tê. Di destpêkê de divîya li gorî sosyalîzmê bûya, da ku têkoşîn û tevgerên netewî di bin serokatî û pêşengîya sosyalîst û karkerên wê welatî de bê meşandin. Divîya sîstema sosyalîst û sosyalîstên wî welatî jî, ji wan re piştgirî bikira. Dîsa li gorî teo- rîya Lenînîst, sosyalîzm daxwaz dike, ku hemû karkerên miletên serdest û bindest bibin yek û di çarçoveya mod- ela federal de bi hev re jîyana xwe ji nû ve bihonin; lê dema ku bi îradeya azad jîyaneke hevbeş û dewleteke federal neyê avakirin, mafê neteweyên bind- est heye ku dewleta xwe ava bikin. Yanî neteweyên bindest xwedîyê wê mafî ne, ku ji miletekî veqetin û bi miletekî din re yekîtîyekê pêk bînin yan jî dewleta xwe ya serbixwe ava bikin. Pîvana yekîtîya bi miletên ser- dest re, wekhevî û edalet e. Ji bo vê, dîyare ku neteweyên bin- dest û kurdan jî bawerîya xwe bi sosyalîzmê anîn. Ji ber vê yekê, nete- weyên bindest, hêvîya xwe ji sîstema kapîtalîst û dewletên rojavayê birrî- bûn, hêvîya xwe bi sosyalîzmê, tem- sîlkarên sosyalîzmê û Yekîtîya Sovyetê ve girêdabûn. Lewra di sala 1917an de piştî Şoreşa Bolşewîk, bi îmzaya Lenîn û Stalînî daxuaynîyek/bangek li hemû dinyayê hatibû belavkirin. Di vê bangê de ji tatarên Volgayê û Qirimê, qir- gizên Sibîrya, tirk û tatarên li pişt Kafkasyayê, ji çeçen û çîyayên Qafkasyayê, ji faris û tirk û ereb û hîndûyan dihat qal kirin. Di vê bangê de ji zilma Împeratorîya Çar, ji azadî û bawerî dihat behskirin. Vê bangê di nav gelên Rojhilatê de erdhejandinek mezin çêkir. M. Kemal û hevalên wî jî di sala 1919an de, xwestin ji vê kon- septa Yekîtîya Sovyetê sûd û alîkarî werbigrin. Pêwendîyên M. Kemal û Bolşewîkan di Tîrmeha 1919an de pêk hat. Pêwendîya fermî ya di navbeyna herdu terafan de, di Nîsana 1920î de, bi nameya M. Kemal ku ji wezîrê derve yê Rusya Sovyetê re hatibû şandin pêk hat. M. Kemal û hevalên wî, ji Rsuya Sovyetê re pêşnîyar diki- rin ku dixwazin li hemberî emper- yalîzmê bi wan re xebat bikin. Her çiqas piştî vê danûstandinê, Rusya Sovyetê ji çarenûsîya gelên Kurdistan, Lazîstan, Trakya û wd. behs jî dikir, lê dem dema pragmatîzmê bû, Rusya Sovyetan jî li hemberî dewletên Kapîtalîst ên Awrupayê (Îngiltere, Fransa, Îtalyayê û wd.), dixwest bi tirkan re bikevin nav xebateke hevbeş. Her çiqas di Îlona 1920î de li Bakûyê Kongreya Gelên Rojhilatê hatibû darsxistin jî, her çiqas kurd jî beşdarê vê kongereyê bibûn jî, di encamnameya kongreyê de ji doza neteweya kurd nehat qalkirin. 70 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- Rusya Sovyetan û Kongreya Bakûyê entegere û angajeyê M. Kemal û doza wî bûn. Lenîn, tevgera M. Kemal wek tev- gereka rizgarîxwaz a dijî emperyalîz- mê binavkir û bi her awayî piştgirîya M. Kemal û hevalên wî kir. Tevgera neteweyî ya Kurdistanê jî, wek tevge- reka kevneperest, hevalbendên îngilîz û emperyalîzmê binavkirin. Bi rêya Partîya Kominîst a Tirkîyeyê li dijî tevgerên kurd rawestîyan. Ji bo vê jî, Rusya Sovyetan guhên xwe ji kurdan re kerr kirin, bangên ku ji wan re hati- ne kirin nebihîstin û nameyên ku ji alîyê rêxistina Azadî û Şêx Mehmûd Berzencî ve ji wan re hatibûn rêkirin jî, bersîv nedanê. Lenîn û Rusyaya Sosyalîst a xwedêgiravî hevalbendên neteweyên bindest, ji qetlîam û jeno- sîda kurdan re bes çavên xwe negirtin, ji M. Kemal û hevalên wî re rasterast bûn alîkar jî. Helwesta Lenîn û Rusyaya Sosyalîst, derxist holê ku prensîbên wan ên di derheqa neteweyên bindest de dema- gojîyek e û yan jî Rusyaya Sosyalîst ji bo berjewendîya xwe ya dewletî, nete- weya kurd fedayî M. Kemal û hevalên wî kir. M. Kemal û hevalên wî jî, dualî lehîstin. Wan hem ji Rusyaya Sosyalîst piştgirî û alîkarîyê wergirtin û vê alîkarîyê li hemberî Îngiltereyê wek şantajekê bikaranîn. Îngiltereyê jî, ji bo ku M. Kemal û hevalên wî li hem- berê şoreşa sosyalîst bikin qereqol û bendekê, rê dan ku M. Kemal û hevalên wî li ser baqîyeya erdê Osmanîyan, dewletekê nû ava bikin. Di derbarê netewe û tevgera kurd de, ev sîyaseta Yekîtîya Sovyetan, piştî mirina Lenîn jî dom kir. Stalîn kurdên li Yekîtîya Sovyetê jî tehcîr û koçber kirin, kurd li ser axa heft(7) komarên Yekîtîya Sovyetan hatin koçberkirin û belavkirin. Yekîtîya Sovyetê piştî ŞerêDuyemîn, ji avakirina Komara Mahabadê re alîka- rî kir. Lê piştî peymana Postdam a bi DYA û Îngiltereyê re, ji nû ve Rojhilata Navîn parve kirin û bûn sedem ku Komara Kurdistan a Mahabadê ji alîyê kolonyalîstên Îranê ve bê rûxandin. Eynî helwest li hem- berî Otonomîya Başûrê Kurdistanê (1970-74) jî hate nîşandan û bû sedem ku otonomîya Kurdistanê bê rûxandin. Lê kurda vê rastîyê nedîtin, bawe- rîya xwe dîsa bi Yekîtîya Sovyetan anîn, heta ji bo çareserîya pirsgirêka neteweyî, kurd bûn sosyalîst. Bersîv 14: Peymana Sevrê, li gorî encama Şerê Yekme hat erêkirin. Di Peymana Sevrê de çi hatîye pejirandin we di pirsa xwe de ragihandîye. Dema ku em li naveroka Peymana Sevrê binêrin, di peymanê de avakirina Kurdistanû Ermenîstanê tê qebûl kirin. Eger di encama Peymana Sevrê de Kurdistan ava bibûya, pirsa neteweyî ya kurd dê bihata merheleyeke nû û wê demê hewcedarî bi Peymana Lozanê nedima. Lêbelê piştî ku li Rusyayê Şoreşa Bolşewîk pêk hat û sosyalîstan desthi- latdarî girtin destê xwe, ev yek li hem- berî sîstema rojava bû xeterîyek û sîs- tema emperyalîst tehdît dikir, wê demê di denklemê de guhertin pêk hat. Ji dewletên rojava Îngîltere û Fransayê biryar dan ku li hemberî Rusya Sovyetê Komara Tirkîyeyê ava bikin. Ji xwe têkilîyên M. Kemal û Rusya B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 71 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- Sovyetê hebû û ji wan alîkarî jî digirtin. Dema ku biryara dameziran- dina Komara Tirkîyeyê hat girtin, wê demê avakirina Kurdistan û Ermenîstanê ji holê rabû. Dema ku li Lozanê di encama komployan de kur- dan îradeya xwe teslîmê berdevkê tirkan Îsmet Înonûyî kirin, êdî ji Peymana Sevrê re xwedî derneketin. Peymana Lozanê bandora Peymana Sevrê ji holê rakir û Cemîyeta Akwam jî, ji bona ku kurdan daxwaz nekir, li ser avakirina Kurdistanê ranewestîya. Peymana Lozanê, hem Peymana Sevrê ji holê radikir û hem li dijî Prensîbên Wîlsonî bû, herweha Kurdistan jî kir çar parçe û xist bin bandora çar dewletên kolonyalîst. Peymana Lozanê li dijî prensîbên Wîlsonî bû. DYAyê ji Peymana Lozanê re negot erê. Heta vê merheleyê jî ne- gotîye erê. Ji bona vê yekê, Tirkîyeyê berîya çend salan qampanyayek vekir ku Peymana Lozanê ji alîyê DYAyê ve bê pejirandin. Tê zanîn ku Peymana Lozanê, fel- sefe û projeya avakirina Komara Tirkîyeyê ye. Dema ku Peymana Lozanê ji alîyê DYAyê ve neyê peji- randin, bi awayekî dizî tê wê wateyê ku DYAyê ji damezirandina komara Tirkîyeyê re negotîye erê. Ev jî komara Tirkîyeyê gelek eciz dike. Ji bona vê di salvegera Peymana Lozanê de li DYAyê û li Awrupayê qampanyaya ku Peymana Lozanê ji alîyê DYAyê ve bête pejirandin û erêkirin hat meşandin. Lê vê qampan- yayê jî ev pirs çareser nekir. Bersîv15: Dema neteweyek bibe hedefê parçekirin û parvekirinê ji her alîyê de bêhêz dikeve, nikare bi hev re tevbi- gere, nikare ji bo azadî û serxwebûnê hêza xwe bicivîne ser hev, li hemberî dijminên xwe nikare yekîtîya xwe ava bike. Girîngtirîn pirsgirêk jî, heger neteweyek parçekirî û parvekirî be, dibe xwedîyê çend dijminan û wê demê jî mecbûr dibe ku li çend cepheyan/enîyan şer bike. Kurdistan, sala 1639an di encama Peymana Qesrî Şêrîn de di nevbeyna Împeratorîya Osmanî û Safewîyan de hat parçekirin. Dema ku Kurdistan parçe bibû, pêvajoya peydabûna şû'ûra neteweyî nû dest pê kiribû. Ev şû'ûr û fikrên neteweyetî ji bo dewleteke mîlî ya kurd jî derfet û pêşveçûnek çê dikir. Lêbelê parvebû- na Kurdistanê bû sedem ku ev pêva- joya netewebûnê darbeyeke mezin bixwe. Piştî ku Kurdistan bû du parçe, ev reqabata di navbeyna herdu împer- atorîyên emper- yal, bû sedem ku li ser axa Kurdistanê şer çêbin, gelê kurd nikaribe ji bo berjewendîya xwe xebat bike û bes ji bona hesap û berjew- endîya Osmanî û Sefewîyan bibin fedayî û qurban. Piştî Peymana Lozanê, statûya parçebûn û parvebûna Kurdistanê xe- rabtir bû, Kurdistan di navbeyna çar dewletên kolonyalîst de hate parveki- rin. Her parçeyek ket nav pêvajo û guhertineke cihê ya dîrokî. Digel parçebûna Kurdistanê, hêza neteweya kurd û mejîyê kurd jî parçe bû. Kurdan nikarî bi hev re bifikrin, bi hev re bigrîn û bi hev re tevbigerin. Ziman, çanda, psîkolojî, potansîyel û onura wan parçe-parçe bû. Dewlet û neteweyên ku li ser kurdan bûn dest- hilatdar, hejmara wan bû çar. Dema ku kurdan xwestin li parçeyekî ji bo azadî 72 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- û serxwebûna xwe tevbigerin; dewle- tên ku li Kurdistanê hikum dikin, bi hev re li dijî tevgera neteweyî ya wî parçeyî radiwestîyan û ji bo ku ew tevgera ji holê rabe, bi hev re tevdi- gerîyan. Dema ku ev çar dewletên dagirker dibûn yek, gelek bi hêsanî dikarîn tevgera neteweyî ya wî parçeyî bişikînin. Bi taybetî jî, ev hel- westa hevbeş a dewletên dagirker û netewe- yên serdest, sala 1946ê di avakirina Komara Mahabadê de û 11yê Adara 1970yî bi çêbûna pey- mana Xudmux- tarîya başûrê Kurdistanê de xwe nîşan da. Tirkîyeyê li dijî pêkhatina xudmuxtarîya Kurdistana Başûr helwesteke hişk û dijminatî dîyar kir. Ji bo ku xudmux- tarîya(otonomîya) Kurdistanê bête rûxandin aqil dida Iraqê û di şerê sala 1974an de jî gelek bi aşkereyî alîkarîya Iraqê kir û piştgirîya çêbûna Peymana Cezayîrê kir. Îro jî li dijî Dewleta Federe ya Kurdistanê û meseleya Kerkûkê sîya- seta Komara Tirkîyê gelek aşkere ye. Komara Tirkîyê, di destpêkê de ji bo ku kurd nebin neteweyekî azad û Kurdiastan serbixwe nebe, nexwast ku rejîma Saddam û Baasî bê rûxandin. Ji bo vê, ji DYAyê re nebû alîkar û rê ne- da ku leşkerên DYAyê li ser Tirkîyeyê re derbasê Başûr bibin. Piştî ku rejîma Saddam û Baasî têkçûn, vê carê ji bo ku Iraq nebe dewleteke federal û Kurdistan jî nebe herêmeke federe xebat kir û ji bo vê yekê bi hêzên nîjadperest ên erebî û Baasîyan re peywendîyên xwe geş kirin, di qada dîplomasîya navneteweyî de jî li hem- berî kurdan xebeteke dijminahî meşand. Dema ku di vê xebata xwe de biser neketin, vê carê ji bo ku Kurdistan nebe welatekî serbixwe û Kerkûk nebe beşek ji desthilatdarîya Kurdistanê xebat dike. Dewletên dagirker ji bo berjewen- dîya xwe gelek caran kurd jî li hem- berî hev bikaranîn û hîn jî dixwazin bi vê sîyaseta qirêj û xerab bûnyeya kur- dan texrîb bikin. Di encama parçebûn û parvebûnê de, di merheleya îro de jî miletê kurd nikare stratejîyeke hevbeş pêk bîne û bimeşîne. Bersîv 16: Sedsala 20an ji bo mirovatîyê û neteweyan bû sedsaleke girîng. Di sedsala 20an de bûyerên gelek mezin qewîmin û du şerên cîhanî pêk hatin. Heman demê ji bo neteweyên bindest û kolonî jî şertên nû derxistin holê. Gelek netewe, him piştî Şerê Yekem û him jî piştî Şerê Duyem gihîştin azadiya xwe û dewletên xwe ava kirin. An jî gelek neteweyan piştî Şerê Cîhan ê Duyem di avabûna demokrasîya nû de, di çarçoveke dewletên federal de li ser herêmên xwe desthilatdar bûn; yan jî bi neteweyên serdest re desthi- latdarîya sîyasî û dewletî parve kirin, serbixwe bûn. Dîsa di sedsala 20an de rewşeke din ya girîng ji bo mirovatîyê derket holê. Dinya ji nû ve parve bû û statû- yeke nû qezenç kir. Di sala 1917an de piştî ku li Împaratorýya Rusyayê dest- hilatdarîya sîyasî kete destê Bolşewîkan, parvebûna dinyayê bi babeteke nû dest pê kir. Dinya, piştî ev bûyera mezin ber bi perçebûneke kûr û qerektereke nû çû. Piştî Şerê Duyem, du sîstem; sîstema sosyalîst û sîstema lîberal-demokrat ava bûn. Piştî avabû- na dinyayê bi vê awayê, bûyer û B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 73 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- guhar-tinên li ser dinyayê li gorî vê paradîgmayê, dusîstemî şikil girt. Her nete- weyek û tevgera wan neteweyan, li gorî vê dusîstemîyê hel- westa xwe dîyar kirin. Di vê qonaxê de jî, li gorî hêz û dewletên demokratîk û otorîter beşbûn heye û helwestên neteweyan li gorî vê beşbûnê tê holê. Piştî Peymana Lozanê, neteweya kurd ji bo ku azadî û rizgarîya xwe qezenç bike, li bakûrê Kurdistanê û li başûrê Kurdistanê bi dehan salan li ber xwe dan, serhildan pêk anîn, li hemberî dewleta Tirkîye û Iraqê şer domandin. Li Rojhilata Kurdistanê jî, netewe- ya kurd teslîmê sîstema kolonyalîst û dîktatorî nebû. Ji bo ku mafên xwe yên neteweyî werbigre di sala 1921an de, li jêr rêberiya leheng Îsmaîl Axayê Simko serhildanê dest pê kir. Simkoyî di demeke kurt de hemû rojhilata Kurdistanê azad kir. Hezar mixabin ku Simko Axa bi fen û xapandina dewleta Îranê dîl ket û li Şînoyê hat dale- qandin. Piştî Simko Axa, li rojhilata Kurdistanê zilum û zordarîyê heta sala 1940î dom kir. Lê xebata neteweyî jî her berdewam kir. Wek tê zanîn wê demê jî bajarê şêrîn Mahabad bû navenda fikra nas- yonalîzm û çanda kurd. Di sala 1942an de nasyonalîstên kurd, di şertên awar- te yên Îranê de Komeleya Jîyanewe ya Kurd damezirandin. Ev rêxistin, ji alî- yê entellektûel û bajarîyên bijarte ve hate avakirin. Komeleyê ji bo rojhilata Kurdistanê armanca xwe wusa diyar kiribû: 1) Di- vê zimanê kurdî li herêma Kurdistanê di qada perwerderkirin û îdarî de bibe fermî. 2) Divê berpirsîyarên dewletê yên li herêma Kurdistanê kurd bin. 3) Divê dewlemendî û hatina Kurdistanê, li Kurdistanê ji bo dibis- tanan û nexweşxaneyan bête serf kirin. Komeleya Jîyanewe ya Kurd, ji der- veyî ev daxwaz û armancan, hedefa xwe ya paşeroj jî wek maf wergirtina çarenûsî û xwe bi xwe îdarekirina neteweya kurd dîyar kir. Gote "dema ku neteweya kurd qedera xwe girte destê xwe; xwe bi xwe îdare kir, dê bi farisan re bibe cîraneke baş." Piştî Komeleya Jîyanewe ya Kurd, Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (PDKa Iranê) di sala 1945an de ava bû. PDKa Îranê, di bin pêşengîya Pêşewa Qazî Mihemed de bi piştgirîya Yekî- tîya Sovyetê, Komara Kurdistan a Mahabadê ava kir. Di avakirina Komara Mahabadê de, ji hemû beşên Kurdistanê berpirsên neteweya kurd hebûn. Mele Mistefa Barzanî di avaki- rina komarê de rolekî girîng lehîst, bû serokerkanê komarê û wek pêşmerge- yekî xizmetê komarê kir. Pêşaweyê Kurd Qazî Mihemed di roja 22/01/1946an de li meydana Çarçariyê ragehand ku Komara Kurdistan a Mahabadê hatîye damezi- randin. Hezar mixabin ku temenê Komara Kurdistanê dirêj nebû. Komara Kurdistanê 11 mehan li ser pîya ma. Piştî ku dewletên emperyal ên li ser xaka Îranê, di nav xwe de ji bo parvekirina dinyayê li ser peymaneke nû li hevûdu kirin, Komara Kurdistanê ji derveyî peymanê ma. Li Îranê statûya kevn hat parastin. Îranê êriş bir ser Komara Kurdistanê, Komara hate hilweşandin û serokên wê dîl girtin. Pêşawayê kurd Qazî Mihemed, 74 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- Seyfî Qazî û Sadrî Qazî di 20-21/ 12/1946an de dîl ketin. Dîlketina wan, li rojhilata Kurdistanê neteweya kurd ji qetlîyama dewleta Îranê xelas nekir. Serokên Komara Kurdistan a Mahabadê, di dadgehê de mafên nete- weya kurd bi mêranî, bi cesareteke medenî, neteweperwerî parastin. Qazî Mihemed, Seyfî Qazî û Sadrî Qazî di encama dadgehkirina awarte û gelek kurt, roja 31/03/1947an li mey- dana Çarçirayê hatin îdam kirin. Bi îdama ew serokan, ji bo rojhilata Kurdistanê demek hat girtin, dem- eke nû, dema zulim û zordarî ya Dewleta Faris dest pê kir. Di sedsala 20an de, di jiyana nete- weya kurd de, Komara Kurdistan a Mahabadê û Otonomiya Başûrê Kurdistanê (1970), du bûyerên gelek girîng in. Komara Mahabadê li pişt xwe ceribandenek û mîraseke dewle- med a sîyasî, civakî û çandî hişt. Li ser mîrasa Komara Mahabadê, di sala 1979an de li hemberî komara teokrat û dîktatorî ya Îranê, tevgereke neteweyî û gelêrî ya Kurdistanê ava bû. Dema ku PDKa Îranê ava bû û neteweya kurd ji bo mafê xwe yê çarenûsîyê xebata xwe xurt kir û daxwazên xwe aşkera kirin, Îran jî bi tevî destpêka Şerê Cîhan ê Duyemîn ketibû bin desthilatdarîya Yekîtîya Sovyetê, Îngîltere û DYAyê. Her dewletekê ji bo ku qada desthilatdarîya xwe fireh bike, reqabet û dîplomasî û pêwendî çê dikirin. Yekîtiya Sovyetê li ser Azerbeycanê û Kurdistanê hesabê xwe dikir. Lewra kurd û azerî, bi hikumeta merkezî ya Îranê ve girêdayî du neteweyên bindest bûn; Kurdistan û Azerbeycan kolonîyên Îranê bûn. Pêşîyê Yekîtîya Sovyetê xwest ku Kurdistan di nav Komara Azerbeycanê de bibe herêmeke otonom. Pêşawa Qazî Mihemed û hevalên wî ev pêşnî- yara Sovyetê nepejirandin û li dij der- ket. Yekîtîya Sovyetê mecbûr bû, ku daxwazên kurdan qebûl bike. Pişt re dema ku Sovyet û dewletên emperyal ên rojavayî di nav xwe de ji bo parvekirina Rojhilata Navîn pey- menake nû pêk anîn, îzin dan ku hikumeta merkezî ya Îranê bi leşkerên xwe ve êrîş bibin ser Komara Kurdistan a Mahabadê. Di Encama êrîşa Îranê de ya leşkerî Komara Mahabadêhat hilweşandin. Ceribandina Komara Mahabadê jî diyar kir, ku azadî û serxwebûna neteweyekî bi serê xwe nabe û bi pişt- girîya hêz û dewletên navneteweyî; bi pejirandina wan dikare li ser pîya bisekine. Di wê merheleyê de ji bo ku dewletên mezin û bi taybetî jî Yekîtiya Sovyetê ji Komara Mehabadê re xwedî derneket, Komara Mahabadê hilwe- şîya. Helwesta Yekîtiya Sovyetê careke din diyar kir, ku Yekîtiya Sovyetê ji mafên neteweyên bindest û kolnî re xwedî dernakeve, berjewendîya xwe ya dewletî û îdeolojîk diparêzê. Tê zanîn ku Rusya Sovyetê di salên 1920î de jî ji M. Kemal û hevalên wî re pişt- girî kir û li dijî tevger û serhildanên neteweya kurd derket û îzin da ku Komara Tirkiyeyê, wan tevgeran bişi- kîne, bi zilm û zora leşkerî qetla gelê kurd bike. Bersîv17: Dewleta Iraqê, di çarçoveya sîste- ma mandaterî de piştî Peymana Lozanê di bin bandora Îngiltereyê de hate avakirin. Dema ku Îngîltere sala B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 75 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- 1932an ji Iraqê vekişîya, bi desthilat- darîya merkezî re peymanek çê kir û bi vê peymanê mafê perwerdeyî ya bi zimanê kurdî hate pejirandin. Kurdên başûr her çiqas sala 1919an di bin serokatîya Şêx Mehmûdê Berzencî de hikumeta Kurdistanê ava kiribin jî, di encama êrişa Îngîltere û hikumeta merkezî ya Iraqê de hate rûxandin. Lê miletê kurd û pêşengên wê, tê- koşîna xwe ya rizgarîxwaz û azadî- xwaz domandin. Dema ku derfet dîtin li hemberî desthilatdarîya dagirkerên Iraqê serî hildan. Piştî têkçûna tevgera Şêx Mehmûd, serokatîya tevgera Kurdistana Başûr ketibû ser milê Mele Mistefa Barzanî. Di salên pêşî yên pêvajoya Şerê Cîhan ê Duyemîn de, di bin serokatîya Mistefa Barzanî de xebat û serhildanên pirr girîng çêbûn. Her serhildanek bi piştgirîya Îngiltere û zordarî û dijwarîya dewleta Iraqê hat şikestin. Di sala 1945an de M. Barzanî û hevalên xwe mecbur man ku digel beşekî zêde yê eşîra Barzan û xelkê siwîl derbasê Kurdistana Rojhelat bin. Dema ku di bin serokatîya Qazî Mihemed de damezirandina Komara Kurdistan a Mahabadê hate ragehan- din, M. Barzanî digel heval û pêşmer- geyên xwe ketin bin îrade û xizmeta Komara Kurdistanê. Mistefa Barzanî bû serokerkanê Komara Kurdistan a Mehabadê. Dema ku di sala 1946an de Partîya Demokrat a Kurdistanê hate damezirandin, di heman demê de li Başûrê Kurdistanê jî Partîya Demokrat a Kurdistanê hate avakirin û bi rêya partîyê xebat û têkoşîneke îlegal dihate meşandin. Piştî têkçûna Komara Mahabadê, Barzanî digel 500 pêşmer- geyên xwe derbasê Rusyaya Sovyetê bûn û nêzîkê diwanzdeh salan wek penaberê sîyasî li wê derê man. Dema ku Mistefa Barzanî li Sovyetê bû, gelê kurd li derûdora partîyê civîyabûn û li dijî dagirkeran xebata veşartî dikir û wan tehdît dikir. Piştî Darbeya leşkerî ya Evdilkerîm Qasim, desthilatdarîya sîyasî ya Iraqê ji bo ku bikaribe jîyana xwe bidomîne, hew- cedarê piştgirîya kurdan bû, an jî mecbûr bûn ku bi kurdan re desthilat- darî parve bikin. Sala 1958an li Iraqê, di guhertina desthilatdarîya sîyasî de têkoşîn û mi- xalefeta kurdan rolekî girîng lehîst. Lewra dema Evdulkerîm Qasim bi dar- beyeka leşkerî desthilatdarî girte destê xwe, armanceke wî ya dîyarkirî ew bû, ku ew dê pirsgirêka kurdan çareser bike. Digel vê yekê, dema ku Evdilkerîm Qasim desthilatdarîya sîyasî bidestxist, şertên dinyayê jî zor dida desthilat- darîyê ku li Iraqê demokrasî pêk bê û mafên netewe û kêmneteweyên din bên naskirin. Dinya bibû du sîstem. Li alîyekî sîstema demokratîk a lîberal, li alîyê din jî sîstema sosyalîst hebû. Desthilatdarîya sîyasî ya Iraqê mecbûr bû ku ji sîstemekê alîkarî û piştgirî bigre. Ji bo ku ji sîstema sosyalîst pişt- girî bigre, divîya mafê çarenûsîya neteweya kurd nas bikira. Ji bo ku ji sîsterma demokratîk û lîberal jî pişt- girî bigre, divîya ku pîvanên demokrasî û Prensîbên Wîlson ên di derheqê nete- weyên bindest de jî pêk bîne. Sedemê derketina Mele Mistefa Berzanî ji Kurdistanê û Iraqê, mesela kurd bû, sedemê vegera wî jî mesela kurd bû. Piştî ku Evdilkerîm Qasim bi dar- beyeka leşkerî desthilatdarî girte dest xwe, di qanûna bingehî (destûrê) de 76 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- guhertin pêk anîbû û di xala 3yan a destûrê de hatibû pejirandin ku Iraq ji du netewan pêk tê û "li ser xaka dayi- ka niştiman ereb û kurd wekhev in û mafê wan ên netewî di çarçova Iraqê de tête nasîn." Di encama ev guhertina li Iraqê, PDKa Iraqê legalîze bû û kongreya xwe li Bexdayê lidarxist. Dest pê kir ku bi desthilatdarî û hikumeta merkezî ya Iraqê re, li ser bingeha hebûna du- neteweyan, desthilatdarîya sîyasî bi Evdilkerîm Qasim re parve bike û li Kurdistanê statuyeke sîyasî ya nû, avayîyeke otonom û xudmuxtar pêk bîne. Lêbelê hikumeta merkezî ya Iraqê piştî demekê ev peymanê xerab kir û sîyaseteke şoven û nîjadperest meşand û êrîş bir ser Kurdistanê. PDKa Iraqê jî bi pêşengîya Mele Mistefa Barzanî di Eylûla 1961an de dest bi şerê çekdarî kir û li Kurdistanê "Şoreşa Eylûlê" dest pê kir. "Şoreşa Eylûlê" bi tevayî li ser nete- weya kurd li hemû parçeyan raste rast tesîr kir. Mirov dikare tesîra Şoreşa Eylûlê û tesîra Dewleta Federe ya Kurdistanê bişibîne hevûdu. Lewra li Rojhilata Kurdistanê jî dema ku Komara Mehabadê hate hilweşandin, tevgera Rojhelatê Kurdistanê şikesteke mezin xwar, serokên komarê hatin daliqandin, PDKa Îranê û hemû dez- gehên Komarê yên dewletî hatin hişlweşandin, gelek rewşenbîr û welatpa- rêzên Rojhilata Kurdstanê mecbûr bûn ku koçî derve bikin û ji nû ve dest bi avakirina tevgera sîyasî û rêxistinî bike. Dema ku Şoreşa Eylûlê dest pê kir, li Rojhilata Kurdistanê bi tevayî di nav gelê kurd de bawerîyek û hêvîyeka nû çêbû, ku miletê kurd dikare xwe birêx- istin bike. Bi taybetî ji bo ku di avakiri- na Komara Kurdistan a Mehabadê de rola kadroyên Şoreşa Eylûlê hebû, Şoreşa Eylûlê li Rojhilata Kurdistanê tesîreke mezin kir. Li Rojhilata Kurdistanê tevgera welatparêz xwe birêxist û PDKa Îranê ji bo ku ji nû ve ava bibe hewildeneke xurt, bi plan û serûber dest pê kir. Kadroyên pêşeng ên ji derveyî welêt vegerîyan Kurdistanê û li Rojhilata Kurdistanê di bin tesîra tevgera çepgir a cîhanê û herêmê de jî kadroyeke gelek ciwan ket nav tevgera Rojhilata Kurdistanê û PDKa Îranê. Di encama vê xebatê da sala 1968an di bin seroktîya Mele Eware û Silêman Muînî de şoreşeke mîlî ya çekdar dest pê kir. Hezar mi- xabin ji bo ku ev şoreşa bê wext bû û ji tevgera Başûrê Kurdistanê jî alîkarî negirt, têk çû. Berîya Şoreşa Eylûlê, ji Yekîtîya Sovyetan vegera Mele Mistefa Barzanî û hevalên wî, tesîrek mezin li Bakûrê Kurdistanê û herweha li beşên din yên Kurdistanê jî kiribû. Şoreşa Eylûlê li ser Bakûrê Kurdistanê moral û tesîre- ke hîn mezin kir. Ji ber vê tesîrê, xwen- devanên kurd ji bo mafên neteweyî sala 1959an ketin nav tevgerandinekê. Di encama ev tevgerandina rewşenbîr û xwende- vanên Bakûrê Kurdistanê, bi îddîaya xebatkirina ji bo Kurdistaneke mezin hatin hepiskirin. Di dîroka tevgera Bakûrê Kurdistanê de ev bûyer, bi navê "Doza 49an" tê naski- rin. Dema Şoreşa Eylûlê dest pê kir, li tevayî dinyayê di meseleya neteweyên bind- est de pêvajoya tevgera mîlî û rizgarî- xwaz jî dest pê kiribû. Di heman demê de hem li tevayî Tirkîyeyê û hem jî li B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 77 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- Kurdistanê pêvajoya tevgereke civakî û çepgir dest pê kir. Rewşenbîr û xwendevanên bakûrê Kurdistanê jî piştî Şoreşa Eylûlê, bûn xwedîyê hêvîyeka mezin ku kurd jî wek wek miletên dinyayê dikarin li welatê xwe desthilatdar û xwedîyê mafên netewe- yî yên grubî bibin. Ji bo vê, rewşenbîr û xwendevanên Bakûrê Kurdistanê, di bin tesîra Şoreşa Eylûlê de xebatên xwe meşandin. Pêşî di komeleyên bajaran û herêmî de, pişt re di nav rêxistinên şoreşger û çepgir ên giştî yê li Tirkîyeyê de xebat kirin. Ji wê şûnde jî bi awayekî îllegal dest bi rêx- istinbûnê kirin. Bi taybetî jî, di qada çapemenî û rojnamegerî de li ser meseleya neteweyî ya kurd bîr û rayên cûda hatin weşandin û belavkirin. Li bakûrê Kurdistanê ev pêvajo, sala 1965an bi avabûna PDKa Tirkîyeyê , salên 1969-70yî jî, ji alîyê rêxistinî û civakî û fikrî de bû sedem ku "bihara sîyasî" a nû ya tevgera kurd dest pê bike. Tevger û rewşenbîrên başûrê roj- avayê Kurdistanê jî bi tevgera başûrê Kurdistanê re di nav pêwendî û dan- ûsatnadinekê rasterast de bûn. Lewra kadroyên Şoreşa 1925an li başûrê rojavayê Kurdistanê bi cîh bibû. Wan rêxistina Xoybûnê ava kiribûn. Kadro- yên Xoybûnê û rewşenbîrên kurd ên li rojavayê Kurdistanê di pêvajoya avakirina Komara Kurdistan a Mehabadê de cîh girtibûn. Ji ber vê jî, bi kadroyên başûrê Kurdistanê û Mele Mistefa Barzanî re di nav danûs- tandinekê de bûn. Li başûrê rojavayê Kurdistanê, di sala 1957an de Partîya Demokrat a Kurdistanê li Surîyeyê ava bibû. Hem vegera Mele Mistefa Barzanî û heval- ên wî ji Yekîtîya Sovyetê û hem jî Şoreşa Eylûlê tesîrek raste-rast li ser tevgera başûrê rojhi- lata Kurdistanê kir. Bersîv 18: Berîya ku Komara Tirkîyeyê ji alîyê Îngîltereyê de bête projekirin û avaki- rin, M.Kemal û hevalên wî, bi girêdayî realîteya Împeratorîya Osmanî pirs- girêka Kurdistanê anîn ber çavên xwe û bi kurdan re eleqatên xwe çêkirin. Di hemû eleqatan de ji kurdan re hat dîyarkirin ku dewleta nû ya ku bête avakirin, dê bibe dewleta kurd û tirkan, dê kurd û tirk di dewletê de wekhev bin û desthilatdarîyê bi hev re parve bikin. Lê piştî ku Komara Tirkîyeyê ava bû, hîn di ser wê re jî wextekî dirêj derbas nebibû, di sîyaseta M. Kemal û hevalên wî de guhertineke radîqal û bingehî pêk hat, felsefeya damezran- dina dewletê hat guhertin. Komara Tirkîyeyê, wek dewletekî mîlî ya tirkan ji nû ve ava bû. Dema ku dewlet wek dewleteke mîlî ya tirkan ava bû, li hemberî neteweya kurd sîyaseta Komara Tirkîyeyê jî bi tevayî hate guhertin. Komara Tirkîyeyê ji bona xwe îdeolojîyeke nû ya li ser bingeha "yek miletî" pêk anî. Dîyar kir ku "neteweya kurd tune ye, kurd tirk in." Dema ku biryar hat dayîn ku dew- letekî mîlî ya tirk ava bibe, miletekî tirk yê tekamûl kirî jî tune bû, divîya bû ku ev milet ji nû ve bête çêkirin. Ev jî, bi asîmîlekirin û tirkkirina kurdan û grubên etnikî yên din mimkun bû. Ji ber vê, tirkkirin û asîmîlekirina kur- dan bûyereke muwaqet nîne, sîyaseta domdar û sîstematîk a dewletê ye. Dema ku Komara Tirkîyeyê dîyar kir ku neteweya kurd tune ye, wê 78 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- demê hemû mafên mileta kurd jî hatin xesipkirin û qedexekirin. Statuya kur- dan a dema Împeratorîya Osmanî jî, ji holê hate rakirin. Mileta kurd û berpirsîyarên wê, nedikarîn ji vê rewşê re bibêjin erê. Ji bo vê yekê, dikarim bibêjim piştî ku sîyaseta serokatîya Komara Tirkîyeyê zelal bû, kurdan li hemberî vê sîyasetê dengê xwe bilind kir. Sala 1919an pêşîyê Qoçgirîyê serî hilda û serhildanên mîlî yên Kurdistanê heta 1938an dom kirin. Ev serîhildanên mîlî yên neteweya kurd li Bakurê Kurdistanê, ji alîyê Dewleta Tirk de bi zora bûrokrasîya leşkerî û sivîl hatin temi- randin, jenosîd û qetlîam pêk hatin, serokên tevgera Kurdistanê bi tevayî ya hatin kuştin û yan jî hatin dard- akirin. Gund û bajarên Kurdistanê hatin şewitandin û sirgûneke kîtlewî pêk hat. Ev bûyer û sîyaseta Komarê dîyar kir, ku Komara Tirkîyeyê dixwaze mileta kurd ji holê rake. Ji bo vê jî sîyaseta tirkkirin, jenosîd û qetlîamê bû sîyaseteke berdewamî ya dewletê. Ji ber vê jî sed sal e, ku li Kurdistanê sîyaseta asîmîlekirin, jenosîda çand û zimanê kurdan dom dike. Ev dax- uyanîyên ber- pirsîyarên Komara Tirkîyeyê ku piştî serhildanên mîlî hatine gotin, her dem di rojevê de bûne. Neteweya kurd û berpirsîyarên tevgera Kurdistanê di her merheleyê de li hemberî sîyaseta dewleta tirk a jenosîd û asîmîlekirinê, xwestine dengên xwe bigehînin dinyayê, plat- formên navneteweyî û Neteweyên Yekgirtî. Lê hezar mixabin neteweya kurd û berpirsîyarên wê, ji van hewil- danan encam negirtine, dinyayê guhên xwe ji kurdan re girtine û li hemberî asîmîlekirin û ji holê rakirina kurdan bê deng man e. Gelek sedemên vê bê dengîya din- yayê û platformên navneteweyî hene. Wek tê zanîn, ku piştî Şerê Cîhan ê Yekemîn, li dinyayê û li Rojhilata Navîn statuyeke nû hat sazkirin. Kurdistan jî piştî vî şerî bû çar parçe û ket rewşekî gelek xerab. Ev parçebûna kurdan ji bo dewletên mezin ên din- yayê, berjewendîyên nû pêk anîn. Dema ku di statuya kurdan de guher- tinekî pêk bihata, wê demê ne bes li Rojhilata Navîn, divîya li hemû dinyayê guhertineke statuyî bibûya. Ji bo ku berjewendîyên dewletên mezin ên emperyal li ser statukoya heyî ya dewleta Tirkîye, Îran, Iraq û Surîyeyê dirist bûye, denklem li ser ev çar dewletan hatîye sazkirin. Loma li hem- berî daxwazên neteweya kurd bê deng man û dimînin. Bersîv 19: Piştî pêvajoya pirpartîtîyê, Partîya Demokrat (DPê) di bin pêşengîya Celal Bayar, Ednan Menderes, Fatîh Ruştî Zorlu û Hesen Polatkanî de hat avakirin. Li Tirkîyeyê di sîyasetê de dîmenek nû pêk hat û qada sîyasetê rengîn bû. Ji dervayî ew kesên Kemalîst û dewletçî, kes û beşên din yên civatê jî êdî di qada sîyasetê de bîr û rayên xwe dianîn ser zimên. Dest- hilatdar û sinifên serdest ên kurdan jî, piştî şikestxwarin û têkçûna serhil- danên mîlî yên Kurdistanê, ji sîyasetê dûr ketibûn û ji derveyî sîyasetê ma bûn. Desthilatdarên kurd, li dijî CHPê û li hemberî sîyaseta dewletê, di nav sîyasetek nîv-sivîl, lîberal û ji dinyayê re vekirî de cîh girtin. Bi taybetî jî, ji B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 79 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- herêmên kurd re eleqeya DPê, dijbe- rîya wê ya li hemberî zilma li ser herê- ma kurdan, ji bona DPê eleqeya serdest û desthilatdarên kurdan zêde- tir dikir. Piştî ku DP bû hikumet, mesela Ozalpê vekir û General Muglalý meh- kûm kir; DPê li herêma kurdan pêşketinek pêk anî. Her çiqas kurdên serdest bi ruh û refleksa kurdî di nav DPê de cî girt jî, lê ne dikarîn bi nasnameya xwe ya kurdî di nav sîyasetê de xwe raste rast îfade bikin û nêrînên xwe bînin ser zimên. Ji bo vê rewşenbîr û xwendevanên kurd di bin tesîra demokrasîyê, tevgerên milî û civakî û sosyalîst ên dinyayê de xwestin ku ji bo mafên xwe yên kulturî û zimanî bilivin û bên cem hevûdu. Vê tevgerandin û vegera Barzanî ji Sovyetê, di sala 1959an de ji Doza 49an re derfet û şert pêk anîn. Dema ku Barzanî û hevalên wî ji Sovyetê vegerîyan Kurdistana Iraqê, li bakûrê Kurdistanê tevgereke rêxistinî tune bû û komûnîkasyon jî hê ew çend li pêş neketibû. Çapemenîya Tirkîyê ji hewa- dîs û nûçeyên derbarê kurdan de girtî bû. Bûyeran bi tevayî li ser gel û rewşenbîrên bakûrê Kurdistanê ban- doreke mezin û hevbeş na, bandoreke hevparçeyî, yekane û hîssî, bi taybetî jî li ser rewşenbîran çêkir. Ji bo vê yekê, ez ne di wê bawerîyê de me ku rasterast bi bandora tevgera sîyasî ya Barzanî û hevalên wî "Doza 49an" qewimî be. "Doza 49an", zêdetir di bin bandora bayê demokrasî û prensîbên Wîlsonî de qewimî. Lê dema ku em li "Doza 23yan" a ku di sala 1963'de pêk hatîbû dini- hêrin, bandora tevgera sîyasî ya Başûrê Kurdistanê di "Doza 23yan" de zêdetir xuya dike. Lewra, di nava wan 23 kesan de kurdên başûr û rojhilata Kurdistanê jî hebûn. Ev doz, ji raya giştî ya Tirkîyê û cîhanê re jî bi rêya rojnameyan hat pêşkêşkirin, ku "ew 23 kes dixwazin li ser axa me dewletekî ava bikin, hatin girtin. Serokê kurd Evdilsitarî hewl daye ku li welatê me dewleta kurd ava bike". Ji bo vê, "Doza 23yan" dozeke Kurdistanî bû. Ew kesên ku di sala 1963ê de hat- ibûn girtin, di salên pêş de jî, di tevgerên sîyasî yên bakûr, başûr û rojhilata Kurdisanê de berpirsyarîyên girîng girtin ser milê xwe. Lewra dema ku PDKT ava bû, bi piştgirîya tevgera rojavayê Kurdistanê û PDKa Sûrîyeyê rêxistina xwe kir. Li vê jî derdikeve holê ku piştî Şoreşa Eylûlê, çar salan pêwendîyên kurdên bakûr û tevgera başûrê Kurdistanê dîsa jî gelek qels û ne organîzekirî ye. Vegera Barzanî û hevalên wî ji Yekîtîya Sovyetê, ji bo ku bi rêyeke aştîyane pêk hatibû, li dinyayê û li Rojhilata Navîn reaksîyon û tesîreke xurt, bandoreke mezin neda derve. Lêbelê Şoreşa Eylûlê dihate wê wateyê ku lihevhatina kurd û ereban ji holê rabûye û destpêka şerê çekdarîyê ye. Ji ber vê, Şoreşa Eylûlê li dinyayê û bi taybetî jî li Rojhilata Navîn dengek xurt da û bandoreke mezin çêkir. Ji ber ku kurdan piştî demeke dirêj derfet dîtibû ku li hemberî dewleteke dagirker derkevin, vê yekê li ser nete- weya kurd bandoreke mezin çêkir. Ji ber ku tevgera rojhilat û rojavaya Kurdistanê, li wan parçeyan organîze- kirî bû, ew parçeyên Kurdistanê raste- rast û di dema xwe de jê muteessîr bibûn. Wê demê tevgera rojhilata Kurdistanêli herêmên rizgarkirî ferma- nrewa bû, wan piştgirîya Şoreşa 80 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- Eylûlê dikir. Tevgera rojavaya Kurdistanê û bi taybetî jî PDKa Sûrîyê bi Şoreşa Eylûlê re pêwendî danîn û bû alîkarê şoreşê. Şoreşa Eylûlê piştî demekê hîn bihêztir li bakûrê Kurdistanê jî bando- ra xwe nîşan da. Di encama vê bandorê de rewşenbîrên kurd hem bi serê xwe hem jî bi rêya TÎPê ketin nav hewil- danan. Sala 1965an PDKT ava bû. Piştî salên 1965an bandora Şoreşa Eylûlê xurttir, germtir, nêzîktir û xuyanîtir bû. Ji bo vê yekê mirov di- kare bêje ku Şoreşa Eylûlê ji bo PDKT û DDKOyê bû çirûskek. Lê, li ser ava- bûna DDKOyan rola tevgera çepgir, netewparêz û pêla şoreşgerîya li dinyayê, yê Tirkîyeyê û Şoreşa Eylûlê bi hev re sentezek çêkirin. Bersîv 20: Sala 1946an di encama Şerê Cîhan ê Duyemîn de ku li hemû cîhanê wek vê demê, bayê demokrasî û demokra- tîkbûnê di rojevê de bû û ji nû ve der- fet çê bibû ku 14 Prensîbên Wîlsonî beş bi beş pêk bên. Tirkîyeyê dîsa wek îro bi mentalîteyeke pragmatîk biryar da ku ber bi demokrasîyê ve biçe, ji bona vê jî ji derveyî partîya dewletê CHPê, avakirina partîyan serbest kir. Di encama vê pêvajoya nû de partî- yekê ava bû ku ji alîyê îqtîsadîyê ve, di ser re be jî, lîberalîyê dipejirand û ji dinyayê re vekirina Tirkîyê girîng didît. Partîya dewletê CHP, hêzên brokrat ên sivîl û leşkerên mutleq desthildar wisa difikirîn ku Partîya Demokrat(DP) a ku nûh ava bûye di hilbijartinan de dê bi ser nekeve û nebe hikumat. Dest- hilatdarîya dewletî jî dê lîstika xwe ya qaşo demokratîk- bûnê li hemberî din- yayê, bi taybetî jî li hemberî Dewletên Yekbûyî yên Amerkayê (DYA) bilîze. Pêvajo wek desthilatdarên nehilbijartî nemaşîya, DP di hilbijartina duyemîn de bi dengekî gelek xurt di meclîsê de cihê xwe girt û bi tena serê xwe hikumatê ava kir. Hikumeta DPê, ber bi sazuman- bûnê ve li pêş ket. Di vê dualîzma desthilatdarîyê de, desthilatdarîya sivîl xurttir dibû û ji gel jî piştgirî digirt. Di vê merheleyê de sîyaset bi tevayî bi destê sinif û kategorîyên serdest ên civakê dihate meşandin. Wekî ku min li jorê jî behs kiribû, gelê kurd jî ne bi form û mîsyoneke mîlî ya kurd, lê bi reaksîyonekê li hemberî desthilat- darîya dewletî (leşker û bûrokratan), piştgirîya hikumata sivîl, piştgirîya DP kir. Lewra sinifên desthilatdar ên kurd baş dizanîbûn ku deshilatdarîya dewlet û hikumata CHPê, mileta kurd ji hemû mafan bêpar kirîye, bi qetlîa- man dawî bi serhildanên mîlî yên kurd anîye û Kurdistanê wêran kirîye. Li Tirkîyê pêşketina desthilatarîya sivîl di wan şertan de zêdetir xwedîyê derfetan bû ku ji Amerîka û Awropayê piştgirî bigre. Desthilatdarîya sivîl dema ku van derfet û firsendan girte destê xwe, bi kar û projeyên xwe yên nîv-sivîl zor da desthilatdarîya dewletî. Dethilatdarîya dewletî û CHP, ji vê pêvajoyê gelek aciz bibûn. Desthilat- darîya dewlet û CHPê dixwestin ku vê rewşê biguherînin. Ji bona vê jî, bi destê hêzên tarî; bi rêya karanîna hin- dek xwendevan û hêzên sivîl ku xistin nav tevgerê, vê armanca xwe anîn cih. Helbet desthilatdarîya sivîl jî, ji bo ku hîna ji desthilatdarîya dewletî ya ne sivîl dûr neketibû, ji çand û edetên desthilatdarîya dewletî azad nebibû, B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 81 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- demokrasîyê bi tevayî, bi hemû pîvan û dezgehên xwe ve nepejirandibû, lewra her çiqas hikumata DPê ji kur- dan û hêzên sivîl piştgirî girtibe jî, berjewendîyên sermeyadar ên teng diparast. Lêbelê derfet kete destê dest- hilatdarîya dewletî û dest pê kir ji bo berjewendîyên xwe, hêzên sivîl li hemberî deshilatdarîya DPê kar bîne, ku ew jî daketin kolanan. Dema ku di kolanan de kuştin çêbû, wê demê ji bo "ewle- karîya dewlet û civatê, da ku pêşî li anarşîzmê û terorê û dîkta- torîya sivîl a sermeyadaran bête girtin!...", leşkeran mudaxale kirin û desthilatdarîyeke veşartî ya dewletî bi her awayî ava kirin. Hikumetê hilweşandin û DPêqede- xe kirin. Serekkomar, serekwezîr, wezîr û mebusên DP li girava Yassiadayê hepis kirin, wan dadgeh kirin. Di encama dadgehîkirineka ne hiqûqî de Serekwezîr Adnan Menderes û çend hevalên wî hatin îdamkirin. Piştî cuntaya leşkerî, encama hel- westa desthilatdarîya leşkeran derket holê ku sedemê veşartî yê mudaxaleyê jî heye. Ew jî, bi tevayî gelê kurd e. Leşker, bi armanca ku demokrasîyê û azadîyan firehtir û kûrtir bikin hati- bûn ser hikumê. Pêwîst bû ew xwen- devanên ku sala 1959an ji bo kur- dîtîyê hatibûn hepiskirin ku bi navê "Doza 49an" dihate navlêkirin, bihatana ber- dan. Lê wisa nebû, hep- sîbûna wan dewam kir. Jê wêdatir, desthilatdarîya darbeya leşkerî mileta kurd bi tevayî wek xetereyeke veşartî û dijmin şîrove dikir. Bi qasî 600 kes ji axa û beg û şêx û rewşenbîrên ku di nav civata kurd de xwedîyê rûmetekê bûn, sûrginî bajarê Sêwazê kirin û li kampa leşkerî ya Sêwazê hatin hep- iskirin. Van kesên sirgûnkirî 4 meh li kampa leşkerî ya Sêwazê zehmetîyên mezin dîtin. Piştî ku dîtin ev reftarîya hanê gelek xetere ye û bi xwe re muxalefeteke xurt ava dike, hingê ji wana 55 kes cûda kirin û yên din serbest hatin berdan. Ew 55 kesên bijare yên ji civata kurd jî, sirgûnê rojavayê, sirgûnê welatên tirkan kirin. Bi vê awayê pêwendîyên wan bi civata kurd û bi malbatên wan re qut kirin, wan mehkûmê jîyaneke nexweş kirin. Bi vê helwesta leşkeran re careke din derket holê ku dewleta tirk vekirî yan jî veşartî netewa kurd, bi tevayî, bi hemû çîn û kategorîyên civakî ve, fer- qekê naxîne navbera wan, wan dijmin dibîne. Di doza DDKOyê de raporta ku li ser rewşa sinifên desthilatdar ên kurd amade bibû, gelek raportên din ên dewletê, reftarîya wan a ji bo kur- dan bi awayekî vekirî nîşan didan. Dema ku serkirdeyên darbeya leş- kerî kurd li kampa Sêwazê civandin û ji wir jî sirgûnê herêmên din kirin tu sedemekê nîşan nedan. Negotin ku wan ji bo hukumata DP piştgirî kirîye, lewma jî em vîya bi serê wan de tînin. Lê desthilatdarîya dewletî/leşkerî baş dizanibû ku axa, beg, şêx û rewşen- bîrên kurd bêsedem piştgirîya hiku- mata DP nekirine. Lewra baş tê zanîn ku sinifên serdest ên kurdan ji "Tevgera Milî ya Kurd" re serokatîyê kiribûn. Li Tirkîyê ev dualîzma desthilat- darîyê heta îro jî wek rastîyekê dido- me. Di vê problema desthilatdarîya dualîst de, dema ku bi awayekî çek- darane demokrasî hebe, ger demokra- sîya şiklî be jî, divê şiklê desthilatdarî- yê tesbît bibe. Hingê wê demê desthi- 82 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- latdarîya dewletî/leşkerî hêza xwe winda dike û desthilatdarîya sivîl hêz- dar dibe, yanî her tim li ser hesabê sivîlîzasyonê pêşketin çêdibe. Desthi- latdarîya dewletî, ji bo ku hebûn û xurtbûna xwe qewîtir bike, ji bo ku civat li gorî rastîya xwe ji nû ve orga- nîze nebe, ji bo ku sivîlîzasyon geş nebe, her serê deh salan carekê cun- taya leşkerî destê xwe dirêjî îqtîdarê dikin. Muxtiraya 12ê adara 1971an a leşkerî, cuntaya 12ê îlona 1980an û darbaye 28ê sibatê jî encama vê hel- westê ne. Di vê pêvajoya ku em tê de dijîn de jî, her roj, her saet û her deqîqeyekê leşker mudaxeleyê sîyasetê dikin. Yanî, di rejîma Tirkîyê de êdî mudaxaleya leşkerî bi awayekî otoma- tîk her li ser kar e. *** Cuntaya leşkerî çawan ku îqtîdarê xiste destê xwe, dawî li xebata TÎPê anî, sendîkaya mamosteyan (TÖS) qedexe kir û derî lê girt, DEV-GENÇ û hemû komeleyên din ên sivîl, demokrat û civakî qedexe kirin. Rew- şenbîrên bi navûdeng ên wê demê, wek Mumtaz Soysal, Sevgî Soysal, Murad Belge û yên wek wan, berpirsî- yarên TÎPê, berpirsîyarên komele û sendîkayan girtin bin çav, hepis kirin û dadgeh kirin. Di encamê de bi hezaran sîyasetvan, sosyalîst û şoreşger bi deh salan hatin cezakirin. Helbet di wan operasyonên ku li hemberî tevgerên çekdar, bi taybetî yên ku li hemberî çepgir û sosyalîstan pêk dihatin, bûn sedem ku gelek şoreş- ger werine kuştin. Ji bo nimûne, ji ser- kirdeyên THKPC Mahîr Çayan û hevalên xwe li Toqatê di encama ope- rasyoneke çekdar de hatin kuştin. Serkirdeyên THKO Denîz Gezmîş, Huseyîn Înan, Yusuf Aslan hatin îdamkirin. Sînan Cemgîl û hevalên xwe li Meletîyê hatin kuştin. Serokê TÎKKOyê Îbrahîm Kaypakkaya li he- pisxaneya leşkerî ya Dîyarbekirê bi îşkenceyê hat kuştin. Ji derveyî wan jî, di îşkenceyê de gelek şoreşger û çep- girên tirk hatin kuştin. Şoreşgerên ku xwestin birevin, herin Sûrîye û Filîstînê jî, li ser tixûbê Kurdistanê hatin kuştin. Endamê THKOyê Avni Gokoglu yek ji wan kesan bû. *** Li Kurdistanê jî, hemû civata kurd bû hedefa operasyonên çekdar û girtin û îşkence û tadeyeke mezin a ku ji alîyê cuntaya leşkerî ve pêk dihat. Jixwe, hê berîya cuntayê li hemberî DDKO û endam û alîgirên wê, li hem- berî rew- şenbîrên kurd operasyon pêk hatibûn û di encamê de ez (Îbrahîm Gûçlû), Mûmtaz Kotan, Sebrî Çepîk, Nezîr Şemikanlî, M. Emîn Bozarslan, Dr. T. Zîya Ekîncî, Musa Anter û Dr. Canîp Yildirim hatibûn zîndanîkirin. Dema ku cuntaya leşkerî îqtidarê xiste destê xwe, ez û Mumtaz Kotan û Sebrî Çepîk û Nezîr Şemikanlî em di girtîgehê de bûn. Cuntaya leşkerî di destpêkê de bir- yar da ku DDKO qedexe bike û derî lê bigre. Biryara girtina DDKOan, di 26ê nîsana 1971ê de hat dayin. Di encama vê biryarê de hemû damezrêner, berpirsîyar, endam û hevalbendên DDKOyan li Anqerê, li Stenbolê û li bajarên din ên metropolan, her wiha yên li Kurdistanê tev hatin zîn- danîkirin û îşkencekirin. Ew kesên ku belavokên DDKOyê xwendibûn, ew B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 83 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- kesên ku afişên wê temaşa kiribûn jî hatibûn girtin. Ew kesên ku endam û berpirsîyarên partîya Seîd Elçî (PDKT) û partîya Dr. Şivan (PDK-T) bûn jî hatin zîndanîkirin. Ew kesên ku dilxwazê tevgera başûrê Kurdistanê bûn, ew kesên ku ji wan şik dihat kirin ku ji bo tevgera başûrê Kurdistanê alîkarî kirine jî hatin zîndanîkirin û îşkencekirin. Ew kesên ku endamên TÎPê bûn û yan jî ji TÎPê re alîkarî kiribûn -ew ên kurd- bi tevayî hatin zîndanîkirin û binçavkirin. Nexwe, ger li rojavayê Tirkîyeyê jî muameleyeke wisan pêk bihatana, li Tirkîyeyê jî her endam û piştgirekî TÎPê bihatana zîndanîkirin, hingê divê bi deh hezaran mirov bibû- na zîndanî. Wek her demê, wek sîyaseteke edetî/kevneşopî ya dewleta kolonyalîst ku di demên awarte de dimeşîne, bi heman awayê her wextê, wê demê jî axa û şêx û beg û gundîyên kurdan ên xavûtav jî hatin zîndankirin. Ez dikarim bibêjim ku di van ki- rinên xirab ên cuntayê de faydeya kur- dan û tevgera wan a sîyasî jî çêbû. Ev jî wisa bû: Biryar hatibû dayîn ku ew he- mû xwendavan, rewşenbîr, welat- parêz, axa, beg, şêx û gundîyên Kurdistanê yên hatine zinadanîkirin, divê li Dîyarbekirê bêne dadgehîkirin. Di encama vê biryarê de çiqas kurdên ku hatibûn girtin, li hepisxaneya leşk- erî ya Dîyarbekirê hatin civandin. Tevgera kurd ji vê civandinê sûdeke mezin wergirt. Çunke di encamê de kadro- yên Kurdistanî hevûdin nas kirin, di navbera wan de nêzîkayî pêk hat. Gengeşîyên hevbeş bûn sedem ku di meseleyên bingehîn ên "Tevgera Kurd" de zelalî çê bibin. Grûbên cihê cihê ava bibin û her wiha li hemberî dadgehê helwestên hevbeş bêne nîşandan. *** Helbet piştî ku cuntaya leşkerî hate ser îqtîdarê, derbeyeke mezin li tevge- ra kurd xist. Çunke tevgera kurd hem bi awayekî nepen/îllegal û hem jî di penîyê/legal de hê nû dest bi xwe rê- xistinê kiribû. Piştî damezirandina DDKOyan di nav gel de heyecaneke mezin pêk anîbû, di nav kurdan de ji rêxistinbûnê re xwedî derketin, pêş- ketina şû'ûra neteweyî geş dikir. Ev pêvajo her ku diçû geştir dibû. Lêbelê cuntaya leşkerî derbe lê da. Lê çawa ku min berê jî got, cuntaya leşkerî derfetên nû yên erînî (pozîtîv) jî ji bo tevgera sîyasî ya kurd derxis- tibûn holê. Di destpêkê de ez dikarim bibêjim ku cuntaya leşkerî bêyî ku bixwaze, careke din rastîya Tirkîyê û Kurdistanê, bi taybet jî piştî şikestina serhildanên neteweyî yên bakûrê Kurdistanê, ji bo rewşenbîr û hemû sinif û tebeqeyên kurd ji nû ve bi gelek aşkereyî nîşan dida. Bi vê mudaxaleya cuntaya leşkerî re derket holê, ku dewleta Tirkîyeyê ne tenê welatparêz û şoreşgerên Kurdistanê ji bo xwe dijmin dibîne, digel wan, netewa kurd bi tevayî ji bo xwe dijmin dibîne. Di encama vê sîyasetê de, wekî piştî cuntaya leşkerî ya sala 1960an çawa ku rewşenbîr, axa, şêx û begên Kurdistanê li kampa leşkerî ya bajarê Sêwazê hatibûn civandin û pişt re hatibûn sirgûnkirin, di dema desthilatdarîya leşkerî ya 12ê adarê de jî, digel welatparêz û şoreşgerên Kurdistanê, axa û beg û 84 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- şêx û gundî- yên bakûrê Kurdistanê bi awayekî girseyî hatin hepiskirin, hatin îşkence- kirin û cezakirin. Ev rastîya tahl, ev kiryara kolon- yalîst bi raporteke veşartî re, eyan û beyan derket meydanê, ku hemû eşîr û serokeşîr, şêx û beg hatibûn tespît- kirin: Ev hêzên kurd ên civakî ji bo dewletê wek xetereyên nêzîk û dûr, wek dijminên dewletê hatibûn kate- gorîzekirin. Di wê raportê de derbarê axa û beg û şêxên Kurdistanê de hatibû nivîsîn ku, bê hela xwedîyê çend mirovên çek- dar û bêçek in, xwedîyê çiqas mal û mûlkî ne, çend serî pez û dewarên wan hene… tev hatibûn dîyarkirin. Dîsan di serhildaneke muhtemel de kîjan axa, beg an şêxê kurd di dere- ceya 1. û 2. û 3. de dê ji bo dewletê bibe xeter, di wê raportê de hatibû dîyarkirin. Her kurdekî ku di girtîgehê de bû vê rastîyê didît û wateya wê jî fam dikir. Vê raportê bi me da famkirin ku dewleta tirk hîç ferqekê naxîne nav- bera kurdên ku dijberê wê ne yan ên ku alîgirê wê ne. Di gitîgehê de kadroyên welatparêz ên Kurdistanê ji nêzîk ve hevûdin nas kirin. Di navbera wan de nêzîkahîyeke taybetî ya rêxistinî û derûnî û hîssî pêk hat. Herweha derfeta fikirandineke nû ya hevbeş peyda bû: Kadroyên welat- parêz derfet dîtin ku pirsgirêkên "Tevgera Kurd" bi hev re gengeşî bikin, ji bo ku fikr û helwestên nû peyda bibin û her wiha şertên reformê jî derketin holê. Di girtîgehê de ji bo ser- xwebûna netewa kurd û avabûna rê-xistinên serbixwe zelalîyekê bi xwe re anî ku, êdî jê şûndetir gav nayên avêtin. Di vê pêvajoyê de li hemberî cuntaya leşkerî û dadgehên wê, kadroyên welatparêz ên kurd hêz û taqeta xwe ceribandin. Cesareta medenî ya welatparêzên kurd, ne bi giştî be jî, bi awaye- kî serketî ji ezmûnekê derbas bûn. Grûbên sîyasî yên nû çêbûn û derketin qada sîyasî. Piştî salên 1974an "Tevgera Kurd a Bakûrê Kurdistanê" zindîtir bû û duye- mîn bihara tevgera sîyasî ya bakûrê Kurdistanê bi xwe re anî. Ji bo ku rew- şenbîr û sîyasetvanên Kurdistanê ji nû ve ji bo hewldana tevgereke sîyasî gavan bavêjin derfet, heyecan, xîret û mesûlîyetê pêk anî. Lewra wê muame- leya şovenîst û nîjadperest a dewleta tirk ji bilî vê yekê tu rêyeke din li ber rewşenbîr û sîyasetvanên bakûrê Kurdistanê nehiştibû. Bersîv 21: Wekî ku min li rêzên jorîn jî dîyar kir, berîya ku PDKT ava bibe, rewşen- bîr û xwendevanên kurd, di nav DPê û tevgera çepgir a Tirkîyeyê û Partîya Karkerên Tirkîyeyê (TîPé) de cîh girt- ibûn. Kurdên di nav DPê cîh girtin, nedikarîn raste rast bi nasnameya xwe ya kurdî xwe îfade bikin. Kurdên ku di nav TÎPê de cî girtibûn, hîn zêde- tir dikarîn xwe îfade bikin û di nav TÎPê de li hemberî kurdbûnê zêdetir tole-ransek hebû. Lewra di wê merhe- leyê de tevgera çepgir û sosyalîst a navnete- weyî bi pirsgirêkên neteweyên bin dest re eleqeder dibûn. Pirsgirêkên neteweyî û tevgerên neteweyên bin-dest zêdetir di bin serokatîya sosyalîstan de dimeşîya û bi taybetî jî tevgerên neteweyên bind- est bi alîkarîya sîstema sosyalîst û Yekîtîya Sovyetan li ser pîya disekinîn. Li ser tevgerên neteweyên bindest B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 85 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- hesab û berjewendîya sîstema sosyalîst û dewletên sosyalîst hîna zêdetir bû. Sîstema kapîtalîst zêdetir bi welat û neteweyên serdest yên ku hikum dikirin re bû. Ji bo vê, tevgerên neteweyên bindest, di wê merheleyê de li dijî emperyalîzmê yanî li dijî Amerîka, Awrupa Rojava û bi giştî li dijî kapîtalîzmê bûn. Digel vê yekê, tevgera neteweyên bindest ji bo ku damezirandina dewletên mîlî ji xwe re kiribûn armanc, tasfîyebûna feodalîz- mê hem tiştekî zanyarî û hem jî armanceke xwezayî bû. Di nav sîstemê de rewş û pozîs- yona Tirkîyeyê û neteweya kurd li Tirkîyeyê, xwedîyê taybetîyekê bû; Tirkîye endamê NATOyê û hevalbendê Awrupa û bi taybetî jî hevalbendê DYAyê bû. Ji bo ku tevgera bakûrê Kurdistanê li dijberê Komara Tirkîyeyê bû, di hemen dem û şertan de li dijî piştgirên Tirkîyeyê bû. Pişt- girên Tirkîyeyê jî emperyalîst û kapî- talîst bûn. Ji bona vê, tevgera bakûrê Kurdistanê raste rast li dijî sîstema kapîtalîst û feodalîzmê bû. Ev helwest û pozîsyona wê rojê hem ji bo tevgera bakûrê Kurdistanê bû qezencekê û hem jî bû wendayî- yekê. Tiştekî aşkere heye ku tevgera bakûrê Kurdistanê ji ber ku li dijî sîstem û dewleta kolonyalîst a Tirkî- yeyê bû û sîstema kolonyalîst a Tirkî- yeyê jî beşek ji emperyalîzma navne- teweyî bû, dijtîya tevgera kurd a li hemberî emperyalîzmê, xwedîyê wate- yekê bû. Lê li dijîtîya kapîtalîzmê hel- westeke rast û xwezayî nebû. Gelek aşker bû ku vê helwestê zirar dida tev- gera bakûrê Kurdistanê. Lewra pirsgi- rêka neteweya kurd, her çiqas pirs- girêka hemû çîn û tebeqeyên Kurdistanê bûn jî, di serî de pirsgirêka burju- wazîya mîlî bû û pirsa kapî- talîzmê bû. Ji ber vê dema ku tevgera bakûrê Kurdistanê kete bin tesîr û bandora sosyalîzm û çepgirîya tirk, zerar dida xwe. Bersîv 22: Di nîva salên 1960an de li dinyayê, bo numûne li Amerîkaya Latînî, li Rojhilata Dûr û li Afrîqayê tevgerên mîlî û civakî rû didan. Li welat jî tev- gera başûrê Kurdistanê li ser tevayî neteweya kurd, li ser Rojhilata Navîn û bakûrê Kurdistanê bandoreke xuyayî çê dikir. Di vê pêvajoyê de gelê kurd ji alîyê aborî, civakî û sîyasî ve bi awayeke berbiçav pêş ve diçû. Herweha di navbera kurdên çepgîr û nasyonalîst de, ji alîyê fikir û helwestê ve cûdatî jî zêde dibû. Di van şertan de beşek nete- weparêzên (nasyonalîstên) kurd biryar dabûn ku di sala 1965an de Partîya Demokrat a Kurdistana Tirkîyê (PDKT) ava bikin. Piştî ku PDKT ava bû jî, beşekî nasyonalîstên kurd di nav TÎPê de xebata xwe ya aşkere berdewam kirin. Ji ber vê yekê jî, PDKT demeke dirêj hebûneke qewî ya rêxistinî nîşan neda û wek partîyeke veşartî nedikarî di nav gel de giranîyekê çêke û nebû partîye- ke mezin a girseyî. Di destpêka salên 1970yî de di navbera kurdên çepgir û nasyonalîst de ji derveyî TÎP û PDKT platfor- meke hevbeş û hevxebat ava bû. Biryareke hevbeş hat girtin ku şîrketeke çape- menî ya hevpar ava bibe. Berpirsîyarên şîrketê tesbît bûn û şîr- ket ava bû: Birêz Seîd Elçî, Feqî Huseyîn û Tahsîn Ekîncî bûn berpirsî- 86 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- yarên şîrketê. Li bankayê hesab vebû, sened hatin çapkirin, şirîkên şîrketê dest bi firotina pahran kirin. Ez jî wek xwendevanek bi du yan jî sê pahran bûm şirîkê vê şirketa çapemenîyê. Hezar mixabin, ew hewildana hevbeş û dîrokî di encama mudaxeleya leşkerî ya 12yê adara 1970ê û kuştina birêz Seîd Elçî li başûrê Kurdistanê neçû serî. Helbet piştî ku PDKT ava bû, pêwendîya kurdên çepgir û nasyon- alîst ên di nav TÎPê de hate mer- heleyeke din. Herdu teraf her ku çû ji hev dûr ketin. Lewra du rêxistinên cihê li holê hebûn. Yek ji wan legal bû û yek jî îlegal bû. Armanc û ramanên wan cihê bûn. Ev du grûbên sîyasî girêdayî du hiqûqên cihê bûn, li gorî destûrnameyên cihê biryara xwe didan; di hindek xebatan de cihê û di hindekan de jî bi hev re kar dikirin. Vê rewşê bi tevayî li ser ciwanên kurd jî bandora xwe dikir. Dema PDKT ava bibû mirov dika- re bibêje ku tevgera nasyonalîst ne xurt û ne jî girseyî bû. Partî bi pênc kesan ava bibû. Ev, ne ji sedemên îlle- gal û zehmetîyan bû. Ev yek, ji tune- bûn û qelsîya kadroyên kurdperwer derdiket holê. Ew kesên ku PDKT ava kiribûn, sîyasetvanên profesyonel ne- bûn. Dinyayê ji nêzik ve nas nedikirin. Pirsgirêka mezin ew bû ku damezrên- erên PDKT, beşên Kurdistan yên din jî nas nedikirin. Di wan salan de li ser "Tevgera Kurd" jî hê tu lêkolînekê li holê tunebû. Her çiqas partî ava bibe jî, wan kesên ku partî ava kiribûn, di derbarê kurd û Kurdistanê de hê meqaleyek jî nenivîsandibûn. Di ava- kirina xwe de partî ne xwedîyê dewle- mendîyeke çandî û sîyasî bû. PDKT, di programa xwe de serxwe- bûna Kurdistanê nediparast. Li nav sînorên Tirkîyê desthilatdarîya kurdan û herêmeke xudmuxtar/otonom dipa- rast. Helbet ew herêma xudmuxtar dê çawa were avakirin, dê çawa were îda- rekirin? Di van pirsan de jî ne xwedîyê ramaneke zelal bû. Bersîv 23: Berê divê em li ser şertên wê demê û rewşa ku xwepêşandanan derxistine holê rawestin. Wê demê, di nav van bûyerên gelek girîng de gerek em li ser pirsgirêka kovara Otûken û Mîllî Yol jî rawestin. Lewra ew nihêrînên ku di Otûken û Mîllî Yol de hatibûn nivîsîn û pêşkêşî civakê bibûn, di nav xwendevan û rewşebîrên kurd de bi xurtî rê ji reflekseke neteweyî ya kurdî re vekir. Di Otûkenê de bi gelek vekirî gelê kurd wek civateke neteweyî ya bîyanî dihate nîşandin. Ji şîyarbûna netewa kurd û rewşenbîr û xwendevanên wê dihat tirsîn, ji bo vê bi awayeke gelek vekirî neteweya kurd dijmin dihate nîşandan. Di Otûkenê de ji bo neteweya kurd wisa dihate gotin: "…Berîya ku serê neteweya tirk bixin belayê, bila xwe bi xwe dev ji vî welatî berdin û herin. Gelo dê biçin ku? Çavê wan kîjan deverê dibîne, dilê wan dibije kîjan deverê dinyayê bila biçin wir; bila biçin Îranê, Pakîstanê, Hindîstanê û bila biçin cem Barzanî. Bila serî li Yekîtîya Netewan (YN) bidin, li Afrîkayê ji bo xwe welatekî û erdekî daxwaz bikin. Neteweya tirk helbet xwedîyê sebreke gelek zêde ye, lêbelê çi dema kela hêrsê bi wan B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 87 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- bigre êdî pêşî li wan nayê girtin. Bila kurd vê yekê ji hemnîjadîyên xwe ermenan bipirsin, hingê dê hişê wan were bi serê wan de!…" Di vê nivîsarê de gelek aşkere wek neteweya ermen tunekirina neteweya kurd jî dihate parastin û dihate pêşnî- yaz kirin. Di kovara Mîllî Yol de jî Kurdistan û neteweya kurd bi zimanekî vekîrî nebe jî, ji Kurdistanê wek welatekî kovî û ji neteweya kurd jî wek eşqîya dihate behskirin. Aşkere nebe jî, dihat qebûl- kirin ku Kurdistan ne welatê wan e, li Kurdistanê miletekî din dijîye û ew mileta hanê xwedîyê erdê ku di bin desthilatdarîya tirk de ye. Di kovarê de valakirina Kurdistanê û sirgûnkirina neteweya kurd dihate xwestin. Her wiha dihate pêşnîyazki- rin ku qazak û qirgizan bînin li Kurdistanê bidin akincîkirin. Wisa dihat gotin: "Cendirme û hêzên leşkerî ku li wan deveran (Kurdistan -Î.G) xebatê dikin, tenê hewil didin xwe. Li wan deveran tenê bi hewildanan tiştek naye guhertin! Ew kesên ku wan deveran baş nas dikin, dizanin ku ew rewşa bêçareyîyê ye. Rewşa atmosferê/îqlîmê, rewşa çîyayan û rewşa rê û hwd. Şertên din, sedema serketinê dizanin. Di eslê xwe de ne wisa ye. Ew erdnîgarîya li wê xerîteyê ne erdên me (tirk -Î.G) ye. Li wir ne ku nîzam/pergala dewletê tune ye, li wir tirkbûn jî tiştekî xerîb e. Mirov dikare bibêje ku li wan cîyan tirkbûn tune ye. Ew erdên şoravkî, erdên ku ji jîyanê re ne kêrhatî ne, ew çîyayên qerac, bes diravên dewletê dixwin û hew!... Hem ji wan (kurd -Î.G) ne fêdeyek, ne jî hêzek digihîje dewletê. Ew ji dewletê hez nakin û ji dewletê re rêz/hurmeta wan jî nîn e. Ji bona vê rewşê çareyek heye. Çareyek wek şûrê dijwar û wek hêka Krîstof Kolombî aşkere heye: Pêwîst e ku em li wir (Kurdistan -Î.G) qirgiz û qazakên çekdar şûnwar bikin…" Li hemberî van gotarên Otûken û Mîllî Yolê rewşenbîr û xwendevanên kurd ên li metropolan reaksîyoneke gelek xurt nîşan dan. Di demeke kurt de bersîva van kovaran, bi destê 19 komeleyên herêmî yên xwendevanên kurd ên unîversîteyan bi beyanatekê hate daxuyanîkirin. Di wê beyanatê de bersîva wan fikrên şaş dihate dayîn. Dihate dîyarkirin ku Kurdistan welatê kurdan e. Welatê kurdan, welatekî dî- rokî ye û mileta kurd jî bi hezar salan e ku li ser vî erdê ku tirk dixwazin wan jê dûr bixînin, dijîn. Xwendevan û rewşenbîrên kurd, bi reflekseke xurt û nû, bi reflekseke neteweyî xwedî li mafên neteweya kurd derketin. Xwendevan û rewşen- bîrên kurd qîma xwe bi rexneyên nivîskî neanîn, bi çalakîyan jî bersivê dan. Di roja 18/11/1967 de li Anqerê xwepêşandan pêk anîn. Di eynî salê de li gelek bajarên din ên Kurdistanê jî xwepêşandan çêbûn. Li Silîvanê (01/ 03/1967), li Amedê (03/09/1969), li Siwêregê (24/09/1967), li Batmanê (08/10/1967), li Dêrsimê (15/10/1967), li Agirîyê (22/10/1967), xwepêşandan hatin lidarxistin. Van tevgerên civakî di sala 1969 de jî dewam kirin. Sala 1969an li Surûcê (17/ 07/169), li Hîlwanê (27/7/1969), li Gimgimê 88 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- (02/08/1969), li Swêregê (2/8/ 1969) û li Licê (24/08/169) xwe- pêşandan hatin lidarxistin. Di lidarxistina van xwepêşandanan de, sê hêzan roleke girîng lîstin û di organîzekirina van xwepêşandanan de cih girtin. Ev hêz: PDKT, TÎP û rew- şenbîrên welatparêz -ku piranîya wan mele bûn- yên serbixwe bûn. Bi hewil- dana van sê hêzan tevgereke neteweyî ya girseyî li Kurdistanê pêk hat. Ji gelek beşên civata kurd; ciwan, gundî, bajarî, rewşenbîr, xwendevan, mele; ji sinifên serdest ên Kurdistanê, beşdarî van tevgerên civakî bûn. Di xwepêşandanan de bi tevayî sîya- seta dewleta tirk a li hemberî netewa kurd dihate protestokirin, dihate rûreş û rexnekirin. Dihat xwestin ku ew cûdayetîya di navbera herêman de ji holê rabe. Qesta ji vê yekê, bes pêk- hatin wekhevîya aborî di navbera herêman de nebû, di heman demê de ji alîyê maf û azadîyên neteweyî ve jî bi netewa tirk re wekhevîyek dihate daxwazkirin…. Ev daxwaz û pêwîstî jî bûn sedem ku DDKO ava bibin. Dema ku mirov li "Doznameya DDKO"yê binihêre, gelek aşkere der- dikeve holê ku dozgerê "Doza DDKO"yê jî van bûyer û rêxistinên ku ez li ser rawestîyam û ji alîyê kovara BÎRê ve jî wek pirsekê hatîye rojevê, wî jî girêdayî hev şirove dikir. Yanî, dozger bi xwe jî di doznameya xwe de van aktor û faktorên bingehîn û hiş- yarbûna netewî-sîyasî ya civaka kurd destnîşan kirine. Bersîv 24: Desthilatdarîya leşkerî ya sala 1960 bi xwe dîktatorîyek be jî, lê cardin îddîa dikir ku li hemberî dîkta- torîya DP hatîye ser hikum. Ji rûyê vê îddî- ayê ew mecbûr man ku qanûneke nû ya bingehîn çê bikin. Di vê qanûnê de, desthilatdarîya dewletî ya ku nehatibû hilbijartin, gelek dezgeh û dadgehên nû ava kirin û bi vê awayê civak xistin bin kontrolê, ji bo ku pêşî li tevgera civakî û demokratîk a "Tevgera Kurd" bigrin, ji bo ku di îdarekirina Tirkîyê de balanseke nû çê bikin, pergaleke zirav a din pêk anîn. Ji derveyî sinif û tebeqeyên serdest û desthilatdar û sermeyadaran, firsend hate dayin ku sinifên zehmetkêş û xebatkar jî bikari- bin berjewendîyên xwe bi rêya sîya- seteke rêxistinî biparêzin. Encama vê pêvajoyê Partîya Karkerên Tirkîyê (TÎP), wek partîyeke xebatkaran û çepgir/sosyalîst hate avakirin. Di encama avabûna TÎPê de li Tirkîyê sîyasetê rengekî nû û plûral- îzmek qezenc kir. Ligel sinifên serdest, sinifên xebatkar jî êdî ji bo ku "desthilatdarîyê bixin destê xwe", der- fetê bidest xistin, pencereyeke nû ji bo wan vebû. Di destpêkê de, piştî damezirandina TÎPê demekê, partîyê xwest ku li tevayî Tirkîyeyê derîyên xwe veke û li her derê Tirkîyê xwe bi rêxistinî bike. Sosyalîzmê ji bo ku "mafê çarenûsîyamiletan"wek pîvaneke binge- hîn pejirandibû û li Yekîtîya Sovyetan ev prensîba hanê ketibû jîyanê, ji bona berjewendîyên xwe be jî berpirsî- yarên TÎPê , ji kurdan re nêzikayî nîşan dan. Wekî ku min li jorê jî dîyar kir, kurdan piştî serhildanên neteweyî, piştî sala 1938an hîç nikarîbûn bi nas- nameya xwe sîyasetê bikin, mafên xwe biparêzin, rêxistinên xwe yên xweser ava bikin. Her çiqas berîya vê, B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 89 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- serdest û desthilatdarên kurdan di nav DP de cih girtin jî, lê wan nikarîbûn bi nasname- ya xwe, di nav DP de xwe îfade bikin û rasterast mafên xwe yên neteweyî daxwaz bikin. Bi avabûna TÎPê re ji bo welatpa- rêzên kurd derfet çêbûn, ku bikaribin bi nasnameya xwe, li wir sîyasetê bikin. Ji bona vê jî, di serî de bi piranî rewşenbîr û sîyasetvanên kurd ên çepgir û beşek ji welatparêzên nasy- onalîst ji bo TÎPê nêzîkayî nîşan dan, pêwen- dî pê re çêkirin, di mer- heleyekê de biryar dan ku bibin endamên wê. Di vê platformê de berjewendî û daxwazên beşekî kurdan û berpirsî- yarên TÎPê li hevûdin digirt. Di nav- bera wan de peymaneke bi devkî pêk hat û kurdan dest pê kir, di xebata partîyê de cihê xwe girtin. Berpirsî- yarên TÎPê jî ji bo berjewendîyên xwe ji vê yekê kêfxweş bûn. Di serokatîya partîyê de, di komî- teya merkezî ya partîyê de, bi taybetî jî kurdên çepgir bûn xwedîyê desthilat- darîyê. Dr. T. Zîya Ekîncî bû sekrete- rê giştî yê TÎPê. Dr. T. Zîya, heman demê di hilbijartina giştî ya sala 1965an de li Amedê bû mebûsê TÎPê. Di nava partîyê de "Grûba Rojhilatê" ava bû. Di sala 1970ê de M. Alî Arslan bû serokê giştî yê TÎPê, feqet seroka- tîya wî zêde dirêj neajot. Li gelek bajar û navçeyên Kurdistanê bi destê weletparêz û nete- weperwerên kurd şûbeyên/şaxên TÎPê ava bûn. Bi tevayî nebe jî, rêx- istinên ku neteweperwerên kurdan tê de xurt bûn, wek rêxistinên Kurdistanî û xwe- ser xebatê dikirin. Ev helwest- ên cûda yên rêxistinên li Kurdistanê, hem di partîyê de bi giştî û hem jî di nav kurdên çepgir û neteweparêz de dibûn sedema derketina pirsgirêkan. Lê her- du, heta her sê teraf ji bo ku hewcedarên hev bûn, ji hevûdin hez jî nekin, di kar û xebatê de bi her awayî li hevûdin nekin jî, cardin ew mecbûr bûn ku bi hev re karên hevbeş bikin. TÎP li gorî çarçova xwe ya fikrî ji gelê kurd û ji Kurdistanê (ku wan ji Kurdistanê re digot "Herêmên Rojhilatê û Başûrê Rojhilat") behs dikir, li dijî neheqîyên li ser gelê kurd derdiket, ji bo ku ziman û çanda kurd serbest bibe wan hewil dida. TÎPê di nav organîze- kirina "Xwepêşandanên Rojhilatê" de jî cihê xwe girt. Çarçova fikrî ya TÎPê di derbarê pirsgirêka kurd de, bi hewildan û zora nûnerên kurd û DDKOyê, di Kongreya Giştî ya 4an a sala 1970ê de aşkere bû. Di biryara Kongeraya 4an de bi tevayî ev ray û ramanên jêrîn hatin peji- randin: "1- Li rojhilata Tirkîyê gelê kurd dijî, 2- Li ser gelê kurd, ji serî de, bi destê desthilatdarîya sinifên serdest ên faşîst, dem bi dem di merheleya qetlîaman de tade, zilm û sîyaseta asimilasyonê hatîye meşandin, 3- Ji alîyê aborî ve sedema binge- hîn a paşvemayina herêmên ku gelê kurd tê de dijî, tenê ne ji ber qanûna ne- wekhevî ya pêşketina kapîtalîzmê ye, girîngtir sedem ew e ku li "Herêma Rojhilatê" ji gelê tirk cûdatir gelê kurd dijî, îqtîdarên serdest ên tirk li vê herêmê sîyaseteke civakî û aborî yê cûda dimeşînin, 4-Ji bo vê "Pirsgirêka Rojhilatê", 90 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- wek pirsgirêka pêşxistina aborîyê bête şîrovekirin jî ne rast e, ev rêya hanê bes bîrûrayên îqtîdarên şovenîst û nîjadperest ên ji sinifên serdest e, 5-TÎP li hemberî zilma li ser ziman û çanda kurd derdikeve, gelê kurd ji bona ku mafên xwe yên qanûnî bi kar bîne, ji bona ku hemû daxwazên xwe yên demokratîk bişopîne piştgirî dide têkoşîna wê, li dijî şovenîzm û nîjadperestîyê derdikeve. Vê yekê jî, li ser xwe wek wezîfeyeke şoreşgerî dipejirîne.” Ji bo van biryaran ÇaremînKongreya GiştîyaTÎPê di derbarê pirsgirêka kurd de, li Dadgeha Bilind a Qanûna Bingehîn doz vebû, di encama vê de partî hat girtin. Hezar mixabin, ber- pirsîyarên partîyê li hemberî dadgehê ev biryarên hanê ji hemû alîyan ve neparastin. Asîmîlasyona xwezayî ya li ser kurdan parastin û meşrû dîtin. Bersîv 25: Rewşenbîr û xwendevanên bakûrê Kurdistanê piştî sala 1960î derfetê bidest xistin ku di nav rêxistinên çep- gir û şoreşger ên Tirkîyê de bi nasna- meya xwe û bi awayekî azad sîyasetê bimeşînin, bikaribin bîrûrayên xwe pêşkêşî rayagiştî ya Tirkîyeyê bikin. Û her wiha, di nav kurdan de jî bikaribin xebatêbikin û li ser zemîneke mîlî kur- dan organîze bikin. Ji bona vê jî, rewşenbîrên çepgir û nasyonalîst di nav rêxistina TÎPê de cihê xwe girtin, xwendevan û ciwanên Kurdistanê jî di FKFê de xwe organîze kirin. Lewra di nav TÎP û FKF de, bi awayekî pragmatîk be jî, bi girêdayî îdeolojîya wan a sosyalîzmê, hebûna neteweya kurd dihate pejirandin. Wê demê, di wan şertan de ji bo ku kurdan nedikarî rêxistinên xwe yên serbixwe ava bikin, derfet bi destê wan diket ku ew bikarîbin di nav rêxistinên tirk de xwe organîze bikin. Wek tê zanîn, bîrûrayên çepgir û lîberal di qada navneteweyî de, li Tirkîyê bayekî fikrî dabûn destpêkirin. Di bin bandora wî bayê fikrî de rew- şenbîr û xwendevanên kurd hîn zêde- tir dinyayê nas kirin, Rojhilata Navîn û welatê xwe Kurdistanê nas kirin, pêva- joya azadî û rizgarîya miletên bin- dest fam kirin; nêzîkê dîrok û çand û zimanê mileta xwe bûn. Bi demê re di nav TÎP û FKFê de, li ser "Mesela Kurd" bi bandora bîrûray- ên nû yên dewlemend gengeşîyên gelek xurt û tund derketin holê. Di encama van muneqeşeyan de reflek- sên mîlî yên Tirkayeyîyê di "Mesela Kurd" de xwe nîşan didan. Vê yekê wisa kir ku kurd ji tirkên çepgir û sosyalîst dûr bikevin. Lewra her ku guftûgo û munaqeşe li pêş diketin, nakokî jî zêde dibûn. Di vê meselê de her ku argumantên nû derdiketin holê, pê re jî derdiket meydanê ku rêx- istinên çepgir û sosyalîst ne bi fikrekî stratejîk lê bi fikrekî taktîkî li "Mesela Kurd" mêze dikin. "Mesela Kurd" û hêza mileta kurd, ji bo ku mileta kurd bigihîje mafên xwe û wan bikarbîne nedifikirîn, bes ji bona ku tevgera çep- gir û sosyalîst xurt bibe, wan kurd wek quweteke îhtîyadî/êdek didît. Bi taybetî jî piştî ku felsefeya sosyalîzmê ji alîyê kurdan ve jî hate famkirin û zanyarîya sosyalîzmê di nav kurdan de xurt bû, hingê unsûrên girîng ketin nav rojeva muneqeşeyê. Ji van unsûran, didu jê gelek girîng bûn û di B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 91 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- rojeva tevgera çepgir û şoreşger de bûn: 1. Dema ku "mafê tayînkirina çarenû- sîya miletan" dihate nîqaşkirin, netewe- ya kurd wek nete- wa tirk û miletê din ên dinyayê nedi- hat şîrovekirin. Di nav çepgir û şoreşgerên tirkan de, ew zihnîyeta kolonyalîst wek çandekê xwe dida der. Kurd wek miletekî girêdayî miletê tirk, wek fenomeneke bi vî rengî dihate dîtin. Ji ber vê yekê, dema ku ji bo neteweya kurd jî bi qasî miletê tirk an jî bi qasî miletên din ên dinyayê maf dihate xwestin, hingê çepgir û şoreşgerên tirk bi reflekseke mîlî ya kolonyalîst li dijî vê daxwazê derdiket- in. Bi taybetî jî dema ku mafê dewle- tavakrinê ji bo miletê kurd dihate pêş- nîyazkirin, wê demê bi tevayî refdarî- yeke xirab derdiket meydanê, ew ruhê /hestê dagirker ên nîjadperest di wan de xwe didan der. Ji bo miletê Filîstin û miletên din ên bindest gelek bi rehetî mafê dewletavakirinê dihate pêşnîyazkirin, lêbelê dema ku dor dihate ser mileta kurd, ev pîvana giştî û enternasyonal ji holê radibû, pîvana herêmî ya tirkbûnê, pîvana li dijî nete- weya kurd dihat pêşnîyazkirin. Ser- xwebûn û dewletavakirina mileta kurd wek nîjadperestîyê dihate şîrovekirin. Hingê ev nasyonalîzm (nîjadperestî) bi helwesteke wisa dihate şîrovekirin, her wekî ku yekî musilman rabe terka ruknên oldarîyê bike, her wekî ku ji sosyalîzmê dûr bikeve, bi çavê guneh- karîyeke mezin dihate dîtin. Bi vî awayî wan sosyalîzmê jî qirêj û şêlo kirbûn. Ji alîyê çepgir û şoreşgerên tirk ve ceribandina Yekîtîya Sovyetan bi xwe jî xelet dihate şîrovekirin, bi şaşî ji raya şoreşger re dihate nîşandan. Me diza- nîbû ku di qanûna bingehîn a Yekîtîya Sovyetan de hatîye dîyarkirin ku, "her miletek çi dema ku bixwaze dikare ji Yekîtîya Sovyetan veqete, dewleta xwe ya serbixwe ava bike." Ev yek her çendî li jêr dîktatorîya Stalîn pêk nehatibe jî, lê piştî pêvajoya Glasnost û Perestroîka, piştî dawîlêhatina "Şerê Sar" pêk hat. Ev helwesta rêxistin û kesên çepgir û şoreşgerên tirk, dibû sedem ku kur- dên çepgir û şoreşger ji alîyê fikir û helwesta îdeolojîk ve roj bi roj ji wan dûr bikevin. Çepgir û şoreşgerên kurd di encama van gengeşîyan de ji bo xwe û ji bo neteweya xwe pêwîstî bi fikrên nû didîtin. 2. Unsûrê duyemîn ê girîng jî, bi girêdayî yê pêşîyê bû. Unsûrê duye- mîn, "Gelo heke li dewletek du yan jî zêdetir milet hebin, pêwendîyên wan ên rêxistinî dê çawa bin? Her miletek mafê wê heye ku rêxistina xwe ya ser- bixwe pêk bîne? Herweha mafê mileta kurd, an jî gelê kurd jî heye ku rêxisti- na xwe ya serbixwe pêk bîne" Li gorî sosyalîzma tirkan û beşek sosyalîstên kurd ne rast bû ku gelê kurd rêxistina xwe ya cihê bike. Lewra çi dema ku gelê kurd xwe cihê rêxistin bike, hingê wê demê derdikeve der- veyî sosyalîzmê! Ji sosyalîzmê re îxa- net tête kirin, kurd jî dibin Bundîst! Sosyalîzma tirkan, Bundîzmê wek kufrê şîrove dikir. Di vê pirsê de jî, ceribandinên sosyalîzma real û bi tay- betî jî ceribandina Yekîtîya Sovyetan şaş dihate şîrovekirin û xelet dihate nîşandan. Me dizanîbû ku li Yekîtîya Sovyetan 16 komarên ku ji alîyê miletên cihê ve hatine avakirin hene. Bi dehan herêm- 92 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- ên otonom û xudmuxtar jî rastîyek bû. Milet û civakên neteweyî û etnîkî li van komar û herêmên otonom xud- muxtar bûn, di warê mafê çarenûsîya xwe de desthilatdar bûn, îdareya wan di destê wan de bû, wan xwe bi rê ve dibir. Ev jî gelek eşkere bû ku her milet bi rêya rêxistina xwe ya ser- bixwe beşdarîya avakirina sosyalîzmê dibû. Lewra her miletek xwedîyê partîya xwe ya kominîst bû. Ev hel- westa şaş a çepgir û şoreşgerên tirk, bû sedem ku kurdên çepgir û sosyalîst ji alîyê rêxistinî ve ji wan dûr bikevin. Ji ber hewcedarîya sosyolojîk a milet û tevgera kurd, fikr û raman ava- kirina rêxistineke xweser a kurd raste- rast ket rojevê. Li vir helbet dê bê pirsîn, ku kovara BÎRê jî dipirse, "Gelo kurdan wek milet li despêka sedsala 20an û piştî wê rêx- istinên xwe yên serbixwe û mîlî ava kirine, sala 1965 an jî PDKT ava bûye, îcar ne abese ku di salên 1968-69an de rêxistinbûna xweser a mileta kurd du bare bihête munaqeşekirin?" Ev pirsa hanê hem di cih de ye û hem jî ne di cih de ye. Di cih de ye, lewra bêguman her milet û her kesek xwedîyê mafê rêxistinîya serbixwe ye. Ev mafekê mutleq û xwezayî ye, nayê munaqeşekirin. Ne di cih de ye, lewra ji bo rêxistina neteweyî/nasyonalîst a kurd munaqeşeyek tune ye. Ev rastîya hanê bêgengeşî dihate pejirandin ku nasyonalîstên kurd xwedîyê maf in ku rêxistina xwe ya serbixwe ava bikin. Ji bo vê jî, beşek kurdên çepgir, tu dem avabûna PDKT nexistin nav gengeşîyê. Ev pirs, di nav çepgir û sosyalîstên kurdan de gelek girîng bû. Lewra sosyalîzma klasîk, bi taybetî jî sosyalîzma Lenînîst û Stalînîst ferman dikir ku hemû karker û xebatkarên dinyayê bi hev re rêxistin bin. Ji alîyê sosyalîst- ên kurd ve jî, ji bo vê yekê munaqe- şeya pirsê girîng û di rojevê de bû. Avabûna DDKOyê, bi giştî di enca- ma van sedeman de hate rojevê. Û dema ku ji bo avakirina DDKOyê gav hatin avêtin, her çiqas kurdan destên xwe ji çepgir û sosyalîstên tirkan şûş- tibûn û ji wan rizgar jî bibûn, lê dîsan jî du pirsgirêkên din ên girîng li pêşîya wan hebûn: Yekem, ew kurdên sosyalîst ên ku di nav TÎPê de wek "Grûba Rojhilatê" dihatin navlêkirin li dijî avabûna DDKOyê bûn. Feqet ji bo ku li Anqerê û li Stenbolê ev grûb ne bihêz bû, nika- rîbûn li van herdu bajaran pêşîya ava- bûna DDKOyê bigrin. Bi demê re, bi taybetî jî piştî ku DDKOyên Anqere û Stenbolê ava bûn, gelek bi dilsozî nebe jî, dîsan beşdarê vê pêvajoyê bûn. Lewra ew di wê nihêrînê de bûn, çi dema ku rewşenbîr û xwendevanên kurd xweser/serbixwe organîze bibin, tevgera nasyonalîst a kurd dê xurttir bibe, ev jî li hesabê wan nedi- hat. Duyemîn, ew tirsa ku piştî serhil- danên mîlî yên kurd li Bakûr ketibû dilê gel û rewşenbîran, rewşenbîran avabûna DDKOyê wek xetereyek, wek sedemekê ji bo qetlîameke nû didîtin. Helbet ev argûmant ji gelek alîyan ve neheq nebû. Lêbelê azadî û rizgarîya miletekî jî ne hêsan e. Zah- met û astengîyên xwe gelek in. Ji bo vê jî pêwîst bû ku kurd van xetereyan li ber çavê xwe re bigrin. Dema ku biryara damezrandina DDKOyê hate dayin, çend xalên girîng hebûn ku ez dixwazim behsa wan B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 93 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- bikim: Xala yekemîn, komeleya ku dihate avakirin dê navê wê çi bibûya? Xala duyemîn, dê kî bibin damezrêner û endamên vê komeleyê. Xala sêyemîn, komele dê bibe rêxistineke çawa: Komele dê komeleyeke îdeolojîk bûya, an jî neteweyî û demokratîk a girseyî? Xala çaremîn, dê armanca komeleyê çi be? Xala pêncemîn, komele dê bi çi awayî xebatê bike? û wd. *** Ji bo ku DDKO ava bibin, hem li Anqerê û hem jî li Stenbolê gelek civînên cûda û hevbeş pêk hatin. Di van civînan de gelek meseleyên binge- hîn ên bi girêdayî avabûna DDKOyê ve hatin gengeşîkirin. Di nav van pirsan de "navê komeleyê" cîyekî girîng digirt. Lewra me dixwest ku em kome- leyê bi nasnameya kurd û Kurdistanê bidin nîşan. Lewra di wê merheleyê de hebûna mileta kurd nedihat peji- randin, her tiştê ku navê "kurd" an "Kurdistan" tê de hebûya qedexe bû. Hiqûq û qanûnên Tirkîyeyê bi tu awayî rê nedidan ku em komeleyê bi navê "kurd" an "Kurdistan"ê ava bikin. Ji alîyê din ve, rewşenbîr û xwende- vanên kurd bi xwe jî ji alîyê zanyarî û psîkolojîkî ve ne amade bûn ku kome- leyê bi navekî ku tê de peyva "kurd" an jî "Kurdistan" derbas dibe ava bikin. Dema ku êdî me bawer kir ku ew derfet nîne em di navê komeleyê de peyvên "kurd" an jî "Kurdistan" kar bînin, wê demê ji bo ku cûdahîyekê nîşan bide, bi wê awayê ku navê kurd û Kurdistanê bîne bîra mirovan, em li navekî orijînal û taybet gerîyan: Di encamê de navê "Ocaxên Şoreşgerî û Kulturî yên Rojhilatê" (Devrimci Doðu Kültür Ocaklarý: DDKO) hat qebûlkirin. Di navê DDKOyê de, peyva "Rojhilat (Doðu)" ji bo ku kurd û Kurdistanê bîne bîra mirovan, hate karanîn. Peyva "Ocax" bi zanyarî nehat karanîn, lewra gelek rêxistinan wê demê vê peyvê kar dianîn. Ji bo ku meylên civak û grûbeke etnikî û neteweyî jî nîşan bide û tevgera pêşve- çûnê dîyar bike û wateyeke enternasyonalîyê jî bidê peyva "Şoreşger (Devrimci)" bi zanyarî di navê DDKO de hate karanîn. Herweha ji bo ku ji gelê kurd re bête îşaretkirin, ku DDKO rêxistineke kurdan e. Li gorî bîrûraya damezrînerên DDKOyê, netewa kurd li Tirkîyê ji hemû mafên xwe yên neteweyî, îdarî, civakî û çandî bêpar e. Ji ber vê, gerek ev desthilatdarîya neteweyî ya tirkpe- rest were guhertin. Neteweya kurd jî digel neteweya tirk bi hev re xwedîyê desthilatdarîyê be û mafên xwe yên neteweyî bi dest ve bîne. Her wiha Tirkîye bi emperyalîzmê ve girêdayî ye, pêwîst e ku ji emperyalîzmê azad bibe, bibe dewleteke serbixwe. Û li Tirkîyeyê demokrasî jî nîn e, divê li Tirkîyê demokrasî ava bibe. Ji bona vê jî, peyva şoreşgerî û şoreşgerbûn, di navê DDKO de hat karanîn. Ji bo ku DDKO ji êrişên dewletê bên parastin, ne wek rêxisteneke mer- kezî, her yek wek rêxistinên bi serê xwe li Anqere û Stenbolê hatin avakirin. Wisa hate plankirin ku li bajarên Kurdistanê jî DDKO ava bibin. Piştî vê gavê jî dê merkezîbûna /fed- erasyona DDKOyan ava bibe. Navenda federasyonê jî dê Amed be. Piştî ku li Anqere û Stenbolê DDKO ava bûn, wan mesajeke xurt dan 94 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- Kurdistanê. Gelek ji hevalbendên DDKOyê çûn li Kurdistanê xebat kirin. Di demeke kurt de daxwaz hat kirin ku li Kurdistanê jî DDKO ava bibin. Hezar mixabin, dema ku pêva- joya avakirina DDKOyan li Kurdistanê di havîna 1970 de dest pê kir, di wê pêvajoyê de Grûba Rojhilatê ya ku di nav TÎPê de bû, bi xurtî li hemberî vê hewldanê muxalefet kir. Ji bona ku pirsgirêk aloztir nebe, me bi rewşenbîrên welat- parêz re lihevhatin- ekê çêkir. Her wiha di wê demê de li hemberî DDKOyên Anqere û Stenbolê operasy- onên dewletê jî dest pê kirin. Dr. Tarik Zîya Ekîncî jî hat girtin, lê di demeke kurt de hate berdan. Piştî ku ji girtîge- hê derket, demekê bi şûn de hat zîyaretîya me. Wê demê li Dîyarbekirê tevgereke faşîst û sivîl a xurt jî hebû. Dr. T. Zîya Ekîncî, ji bo ku li hemberî van êrîşên faşîzan bête rawestandin, pêşnîyara li welêt avakirina DDKOyan li me kir. Em li dijî "naveroka" pêşnî- yara wî derketin, çunke DDKO ji bo ku li hemberî tevgerên faşîst ên sivîl raweste û bi wan re şer bike nehatibû avakirin. Wek ku ez ê li rêzên jêrîn jî dîyar bikim, DDKO ji bo mîsyoneke dîrokî; ji bo parastina mafên mileta kurd hatibû avakirin. Bes me ligel Dr. T. Zîya Ekîncî û hevalên wî li hevûdin kir û li ser vê biryara dawîn me pêşnî- yara li welêt danîna DDKOyan qebûl kir. Li vir divê ez bi zimanekî gelek sade dîyar bikim ku Dr. T. Zîya Ekîncî di pirtûkên xwe de jî û di gelek konfer- ans û programên televîzyonan de jî her tim dibêje ku, "DDKO ji bo ku li hemberî tevgera faşîst a sivîl şer bike hatibûn avakirin…" Ev îddîa şaş e. Ev nihêrîn mîsyona DDKOyan piçûk dike. Ev nihêrîn ji bo DDKOyan neheqîyek e. Di demeke kurt de li Amedê, li Farqînê, li Erxenîyê, li Êlihê, li Hezoyê DDKO ava bûn. Li gelek bajarên Kurdistanê jî ji bo avabûna DDKOyan amadekarîyan dest pê kir. Hezar mix- abin, şertên teknîkî yên wê demê, her wiha mudaxeleya leşkerî ya 1971an, pêşîya avabûn û belavbûna DDKOyan girt. DDKOyên heyî jî hatin qedex- ekirin û derîyên wan hatin girtin. *** DDKOyên li metropolan û yên li Kurdistanê bi yek navî hatibûn damezrandin. Çi dema ku destûrname û doznameyên wan jî bêne analîzkirin, dê gelek aşkera bête dîtin ku armanca wan yek bû, xwedîyê heman naverok û karaktera rêxistinîyê bûn. Ji bo bicî- anîna armanca xwe, heman rê û rêbaz meşandine û heman xebatê pêk anîne. Di navbera DDKOyên metropol û yên li Kurdistanê de ferqa mezin ew bû, ku endam û hîmdarên DDKOyên metropolan bes rewşenbîr û xwen- devan bûn, endam û hîmdarên DDKOyên li Kurdistanê rewşenbîr, mele, xwendevan, karker, gundî, bajarî û esnaf bûn. Bi giştî du meylên xurt di nav DDKOyê de cih girtibûn: Yekemîn, meyla nasyonalîst bû; duyemîn jî, meyla sosyalîst bû. Di wan şertan de li metropolan giranîya sosyalîstên kurd û li Kurdistanê jî giranîya nasyonalîst- ên kurd hebû. Bersîv 26: Piştî şikestina û têkçûna serhildan- ên mîlî yên bakûrê Kurdistanê, tanê B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 95 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- doza mileta kurd şikest nexwar. Mejî- yê mirovên kurd, sîyasetvan û rewşen- bîrên kurd jî şikesteke mezin xwar û mejî parçe parçe bû. Kes û rewşen- bîrên bakûrê Kurdistanê ji tiştên xwe- zayî dûr ketin û serê wan tevlihev bûn. Bi taybetî jî piştî ku serîhildana Dêrsîmê şikest xwar, pişta civak û neteweya kurd hat şikandin; Komara Tirkîyeyê tirkkirina kurdan û asîmîle- kirina kurdan kirin sîyaseta klasîk û nîjadperest a dewletê, entegrasyonekê dest pê kir. Ev pêvajoya entegrebûna kurdên bakûrê Kurdistanê, rewşenbîr û xwendevanên kurd zêdetir xistin bin bandora xwe. Ji bo ku rewşenbîr û xwendevanên kurd di dibistanên Komara Tirkîyeyê de bi ziman û çanda tirkî dihatin perwerdekirin; îdeolojîya Kemalîst di encamê de dikete serê wan, rewşenbîr û xwendevanên kurd ji hêjayîyên mîlî yên kurd dûr diketin. Rerwşenbîr û xwendevanên kurd, piştî perwerdayîyeke bi plân û dom- dar, asîmîle bûn û hêjayîyên netewe- yên serdest û kolonyalîst ji bo xwe kirin hêjayîyên şexsî. Ev çand û hêja- yîyên kolonyalîst ên neteweya serdest, dibû sedem ku rewşenbîr û xwende- vanên kurd wek tirkan hereket bikin, ji helwesta kurdî dûr bikevin; ji bona berjewendîya mîlî ya kurd tevnegerin. Ev pêvajo bi nêrîna sosyalîzma enternasyonal a tirk a ne rast, hîn xurttir û pêştetir bû. Wê demê nêrîneke şaş derket holê ku divê gelê kurd, bi taybetî jî çepgir û sosyalîst di her şertî de bi gelê tirk û çepgirên wan re rê-xistineke hevbeş ava bikin. Heger rê-xistina hevbeş ava nebe, ev yeka ji sos- yalîzmê û ji gelan re dibe xîyanet. Ji bo ku rewşenbîr û xwendevanên kurd, sîyasetvanên kurd ji ev nêrîna şaş xelas bibin, hewcedarîya minaqeşe- yên gelek dijwar û tund derkete holê. Jîyan û pîvanê jîyanê, di vê pirsê de jî bi ser ket. Çepgir û sosyalîstên kurdan jî qane û şîyar bûn ku rêxistinên xwe yên kurdî ava bikin. Bersîv 27: Di dema cuntaya leşkerî ya 1971an de navdartirîn doz "Doza DDKO"yê bû. Doza DDKOyê, ji hemû dozên din ên li Anqere, Stenbol û Adenê ku berde- wam bûn, ji wan cihêtîyeke rengîn û bingehîn nîşan dida. Li van bajaran tenê kesên çepgir û şoreşger di- hatin dadgehîkirin. Îcar li Dîyarbekirê, bi taybet di "Doza DDKO"yê de netewa kurd dihate dadgehîkirin. Bi vê wateyê, doza DDKOyê, xwedîyê taybet- mendîyekê bû. Dozeke civakî bû. Dozek ku piştî serhildanên netewî yên Kurdistanê, cara yekem bû ku rasterast kurdbûn û hemû hêjayîyên neteweyî yên gelê kurd tê de dihatin muhasebekirin, darizandin û heta ku dihatin pelçiqandin. Ji bo ku damezrînêr û berpirsîyar û endamên DDKOyêbêne dadgehkirin, du dozname hatibûn amadekirin. Doznameyek ji bo DDKOyên Anqere û Stenbolê, doznameyek jî ji bo DDKOyên Dîyarbekîr û Farqîn û Erxenî û Hezo û Êlihê hatibû amade- kirin. Piştî merheleyekê, herdu doz bûn yek. Bi hev re dadgehkirinê do- mand, encam jî bi hev re hat guh- darîkirin. Hemû kesên ku bi pirsa kurd re eleqeder dibûn; çi weletparêz û şoreş- ger û sosyalîstên kurd, çi jî axa û beg û şêx û serekeşîr û gundîyên kurd, hel- bet ev hemû li gorî plan û bername- 96 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- yekê li Dîyarbekirê hatibûn civandin û dihatin dadgehkirin. Ev biryara dewletê ku dixwest hemû kurdên girtî li Dîyarbekirê dad- geh bike, ji alîyekê ve tirs û xof xistibû dilê gel û girtîyan, ji alîyê din ve jî ber- pirsîyarîyek û derfeteke dîrokî derxis- tibû pêşîya girtîyên welatparêz. Tirs xistibû dilê gel û girtîyan, çun- ke bi vî awayî li Dîyarbekirê civandina welatparêzan, wek dema serhildanên netewî yên kurd, dihat şîrovekirin. Lê tiştekî din heye ku dîwarên dadge- han û rûyên dadweran jî sar e. Li Kurdistanê, girêdayî sîstema kolonya- lîst, ev sartir dibin. Ji bona vê jî, kurd qet ji dadgeh û dadmendan hez nakin. Di encama vê tirsê de pirrê caran pirs- girêkên xwe di nav xwe de, li gorî edet û pîvanên eşîrtîyê çareser dikin. Ev tirsa hanê bû sedem ku beşek welatparêzên kurd, heta berpirsîyar jî di nav de, li hemberî dadgehê bêdeng bimînin, nebêjin ku "em kurd in". Helbet ev yek ji bo dewletê serkeftin û ji bo tevgera kurd û hemû kurdan moralşikestinek bû. Li Dîyarbekirê bi hev re dadgehki- rina welatparêzan, hem firsend hem jî berpirsîyarekê derdixist holê. Lewra derfet çêbû ku sîyaseta dewleta Tirkîyê li dadgehê bête deşîfrekirin û mafên neteweya kurd bêne parastin. Berpirs- yarîyê bexşî welatparêzan dikir, lewra ew kesên ku hatibûn hep- iskirin; wan komele û partî ava kiribûn, ji wan re pêşengî û berpirsî- yarîyê kiribûn. Bi belavok û xwepêşandan û bultenan bîrûrayên bi îddîa pêşkêşî raya giştî ya Tirkîyê kiribûn. Parastina van nihêrînan êdî barê stûyê wan bû û ji bo îspat- kirina nasnameya xwe ya kurdperwerîyê jî xelatek/dîyarîyek bû. Berîya ku dadgeh dest pê bike hate genegeşîkirin ku dê li hemberî dadge- hê helwesta me çi be? Wê demê komi- neke hevbeş ya DDKOyên Anqere û Stenbolê hebû. Hezar mixabin piştî ku di helwesta li hemberî desthilatdarîya hepisxaneyê û jîyana hepisxaneyê de nakokî derketin, hingê di komunê de veqetandin çêbûn. Ji bo vê, ez dixwaz- im li vir dîyar bikim ku wek hatîye pirsîn, di hepisxaneyê de 3 Kominên DDKOyê nîn bûn. Kominek hebû, ew kesên din jî wek grûbên cihê yên nebi- navkirî/bênav bi hev re jîyana xwe ya hepsîbûnê didomandin. Ew grûb jî bes ji wan kesên endamên DDKO pêk nedihatin, di wan grûban de endamên herdu PDKyan jî cih girtibûn. Piştî ku dozname amade bûn, li ser helwest û sîyaseta li hemberî dadgehê gengeşî xurttir, tûjtir û rojanetir bûn. Komuna DDKOyê berîya ku di vê pirs- girêkê de biryar bigre, di serî de ligel Dr. T. Zîya Ekîncî wek berpisîyarekî mezin/pêşeng danûstandin hatin kirin. Pişt re jî, bi hemû berpirsîyar û endamên DDKOyan re danûstandin hatin kirin. Di vê pirsê de danûstandi- na ligel Dr. T. Zîya Ekîncî bû sedem ku nakokîyên kûr û grûbcîtîyeke xuyanî derkeve holê. Helbet li ser vê beşbûn û grûbcîtîyê, di nihêrînên bingehîn ên ku ferqeke mezin dixistin nava me, wek serxwebûna Kurdistanê û ser- bixwe organîzebûna neteweya kurd jî roleke girîng lîst. Helwesta Dr. T. Zîya û hevalên wî, helwesta berpirsîyarên TÎPê û beşek endamên DDKOyê ew bû, ku li hem- berî dadgehê bila parêznameyeke hev- beş neyê pêşkêşkirin. Ev yek dê bibe sedem ku her kes ceza bigre û heta ku B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 97 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- dê bêne îdamkirin. Ew kesên ku parêz- nameya hevbeş diparêzin nîyeta wan ew e ku her kes ceza bigre, li hemberî dewletê nasnameya wî ya huqûqî reş bibe, ew bi profesyonelî bikevin nav tevgera sîyasî ya kurd.… Heta, ew grûba di wê bawerîyê de bû, ji bo ku li pêşberê dadgehê kes nebêje "ez kurd im" jî. Û jixwe wan kesan di ancamê de jî li gorî vê helwestê hareket kirin. Piştî vê helwesta Dr. T. Zîya û he valên wî, ji bo ku berpirsîyar û en damên DDKOyê parêznameyeke hevbeş pêşkêşî dadgehê bikin, çend civîn jî bi însîyatîfa komuna DDKOyê re di bin serokatîya min û hevalên me yên din de, bi hewildanên dostên li der- veyî DDKO pêk hatin. Hezar mixabin, ew civîn bi awayekî erênî neqe-dîyan. Heta di wan civînan de beşek ji berpirsîyarên DDKOyê, ji bo ku rewşa xwe ya kesane kamuflaj bikin/rengê xwe veşêrin, wan xwest pevçûnê derxînin. Piştî wê helwesta wan a ne xweş êdî biryar hate girtin ku xebateke xweser bête meşandin. Ji bo ku me kêm û zêde encama van munaqeşeyan dizanîbû, me berîya gengeşîyan dest bi amadekarîyê kiribû. Heke her kesî bigotana "erê", wê demê em amade bûn ku metna xwe ya ama- debûyî pêşkêşî xebata hevbeş bikin. Piştî xebata "Komina DDKO"yê di derbarê parêznameyê de, grûbek ji hevalên din ji çarçova hizrên Dr.T.Zîya Ekîncîdûr ketin û mecbûr man ku ew jî parêznameya xwe amade bikin. Ji alîyê Komina DDKOyê ve sê parêzname hatin amadekirin: 1- Parêz- nameyek bersîva doznameya dozgerê leşkerî dida û nêzîkê 200 rûpelî bû. 2- Parêznameyek ku nêzîkê 600 rûpelî bû, ji bo dadgeha leşkerî hate pêşkêşkirin. 3- Parêznameya sêyemîn jî nêzîkê 700 rûpelî bû û pêşkêşî Dadgeha Bilind (Yargitay) bû. Ez jî yek ji wan kesên esasî bûm ku van parêznameyan amade kiribûn. Ji der- veyî min: M. Kotan, F. Şahîn, N. Şemikanlî, A. Beykoylu, Y. Budak, Y. Balkaş, B. Batte, M. Kiliç jî amadekarên parêznameyan bûn. Ji derveyî vê grubê, gelek rewşenbîrên hêja yên din jî ji bo amadekarîyê bûn alîkar. Ew jî ev kes bûn: Îsmaîl Beşîkçî, Feqî Huseyn, parêzer Ş. Kaya û R. Arslan, O. Kotan, Z. Şahîn, G. Pekdemîr, K. Baba û A. Yalçin bûn. Parêznameya ku ji derveyî Komuna DDKOyê hat pêşkêşkirin, ji aîyê N. Kiliçarslan, S. Çepîk, Z. Kaya, F. Aras, F. Uzun, H. Acar, N. Donmez, Î. Aksoy, Î. Yavuzturk de hatibû amadekirin. Ev pêvajoya gengeşî û amadekirina parêznameyan di destpêkê de li ser amadekaran, pişt re jî li ser girtîyan bi awayekî giştî bandoreke mezin kir. Amadekarên parêznameyan li pêş xist û ez dikarim bibêjim ku kurdbûna wan ji nû ve vejand. Moraleke xurt da girtîyan. Ev cesareta medenî ya li pêş dedgehê bi me da nîşandan ku derketi- na li dijî dewletê mumkûn e. Li derveyî girtîgehê jî ev helwesta li pêş dadgehê, deng veda û li ser raya giştî ya kurd bandoreke mezin pêk anî. Dû re ew bersîva me ya li hemberî doznameya dewletê li Awrupayê wek kitêb hate çapkirin. Helwesta li girtîgehê û amadekiri- na parêznameyan, piştî salên 1974an li ser avabûn û pêşketina rêxistinên kurd bandoreke mezin kir, heta ji bo beşekê rasterast bûn bingeh. Sala 1975an dema ku ji bo avakiri- 98 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- na DDKDyê xebatê dest pê kir, ji bo ku li girtîgeh û li dadgehê ew helwesta kurdî ya welatparêz hatibû nîşandan, li ser xwendevanên kurd ên li metropolan bandoreke erênî û bawe- rîyeke qewîn çêkiribû, êdî encam- girtin gelek hêsan bû. Ji bo ku xwende- van di avakirina DDKDyê de bêne îqnakirin, ji bo îzahkirina pêwistîya avakirina DDKD, êdî pêwistî bi xeba- teke mezin û dijwar nebû. Dîsan, berîya ku em dest bi weşana kovara Rizgarî bikin, deklerasyonek ama- de bibû. Ev deklerasyon li Kurdistanê ji bo hemû welatparêzên bi navûdeng ên li hemû bajarên Kurdistanê hat pêşkêşkirin, li ser dek- lerasyonê raste- rast gengeşîyekê hat domandin. Bi bandora wê helwesta li girtîgehê û dadgehê û ew parêz- nameyên ku hatibûn pêşkêşkirin êdî gengeşîya dekle- rasyonê û pejirandi- na wê gelek hêsantir kiribû. Piştî ku kovara Rizgarî hat weşandin, her welatparêzek gelek bi hêsanî xwedîtî li kovarê dikir. Bersîv 49: Rizgarî hem navê kovarekê bû û hem jî grubeke îdeolojîk û sîyasî tarîf û îfade dikir. Salên 1970an du rêxistinên kurd hebûn: PDKT û DDKO. Di wan salan de tevgera sîyasî ya bakurê Kurdistanê xwedîyê civateke teng bû. Piştî salên 1974an, pirrpartîtî û pirrgrûbîtî yên sîyasî bi awayekî pêt derketin qada sîyasetê û xwe bi rê xistin. Tevgera bakûrê Kurdistanê di demeke kurt de bû xwedîyê girseyeke gelek fireh û rengîn. Rêxistinên bakûrê Kurdistanê di nav civakê de şax vedan, bi hemû kategorîyên civakî re pêwendî saz kir. Tevgera Kurdistanê, piştî salên 1974an di destpêkê de xwe hem rê- xistin dikir, hem jî ji bo ku ew kes û grûbên sîyasî yên nêzîkê hevûdin bi hev re di rêxistinên muşterek de kar bikin, xebat dihate meşandin û hewl dihatin dayîn. Di vê pirsê de wek "Komina DDKO", me gelek hewildan pêk anîn. Berîya ku em kovara Rizgarî biweşînin, wek Gruba Komuna DDKOyê ligel hemû welatparêzên Kurdistanê û gruba Dr. Şivan û gruba PDKT me têkilî bi hev re danîn, lêbelê di wan hewildanan de em bi ser neketin. Heta ku ligel gruba Rêya Azadî jî pêwendî çêbûn, lê wan hîç pêwîstîyekê bi rûniştinê jî nedît. Lew- ra wan rastîya xwe dizanîbû, ku di nav- bera wan û grûbên din ên Kurdistanê de cihêtîyên gelek strate- jîk, psîkolojîk hene. Ew, hê di çarçova Tirkîyeyîbûnê de difikirîn û hereket dikirin. Ji bo vê jî, di damezirandina TÎPa duyemîn de cih girtin. Heta ku birêz Kemal Burkay di TÎPê de bû berendamê senatoyê jî. Beşek hevalên wan bûn damezrêner û berpirsîyarên TÎPê. Di wê merheleyê de KUK û KAWA hê nehatibûn avakirin. Piştî salên 1974an xebata avakiri- na DDKDyê, li ser bingeha prensîbên DDKOyê, gavek ji bo yekîtîyê bû. DDKD jî, ji alîyê hemû welatparêzên kurd ve, ku xwedîyê nihêrînên cûda bûn jî, ava bû. Malasef piştî demekê ew konsensus, bi taybetî jî piştî ku DDKDya Anqerê ji alîyê dadgehê ve hate girtin, ji holê rabû. Û dû re jî pêva- joyke îdeolojîbûnê di rêxistinên Kurdistanê de bi xurtî û di her warî de dest pê kir. Dema ku mirov ji nêzik ve li rastîyê binihêre, ji bo ku rêxistinên cûda ava B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 99 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- bibin, gelek sedemên bingehîn û dîyar jî hebûn. Li bakurê Kurdistanê ji bo cûdabû- na rêxistinî, yekemîn sedemê mezin îdeolojîyên cûda yên ku dihatin peji- randin bûn. Li bakûrê Kurdistanê du birrên îdeolojîk çêbibûn: Birra sosya- lîst û birra neteweperwer. Mimkûnîya wê nemabû ku ev her du birr, bi hev re di rêxistinekê de cih bigrin. Ji bo vê, mirov dikare bibêje ku ji alîyekî ve li ser bingeha netewetîyê (nasyonalîzmê) PDKT, ji alîyê din ve sosyalîstên Kurdistanê û rêxistinên wan hebûn. Di şertên dinyayê û Tirkîyê yên wan rojan de sosyalîstên Kurdistanê gelek xurt bûn û di rêxistinên cûda de jî xwe organîze kiribûn. Gelo dê neteweya kurd xweser û mutleq rêxistinîya xwe bike yan nete- weya kurd ne xwedîyê mafê xwe rê- xistinkirinê ye? Ev pirs jî ji hev cihê- bûna fîgurên tevgera sîyasî ya Kurdistanê de sedemeke gelek girîng bû. Di destpêkê de PDKT û Rizgarî û DDKD, pişt re jî KUK û KAWA û PKKê, ji bo neteweya kurd bi awayekî mut- leq rêxistinbûna xweser û serxwe- bûnê diparastin. Rêya Azadî jî îzafîyetê diparast. Li gorî Rêya Azadî, heke tevgera çepgir û sosyalîst û kom- inîst xwe ji hestên şovenî xilas bikin, hingê dê gelê kurd û tirk bi hev re bikaribin xwe organîze bikin. Statuya Kurdistanê kolonî ye yan na, li Kurdistanê feodalîzm an kapî- talîzm hikum dike? Ev pirsên bingehîn jî, ji bo dabeşbûna tevgera bakurê Kurdistanê sedemên bingehîn bûn. Rizgarî, KUK, PKK, KAWA û DDKD statuya Kurdistanê wek kolonîyekê û Dewleta Tirkîyê jî wek kolonyalîstekê dipejirand. Rêya Azadî, di vê pirsê de ne zelal û dudil bû. Rizgarî, Rêya Azadî û DDKD digot, "Li Kurdistanê bandora kapîtalîzmê heye". KUK, KAWA û PKK jî digot, "Li Kurdistanê bandora feo- dalîzmê heye". Munaqeşeya "Kurdistaneke serbi- xwe yan Tirkîyeya federal?" jî di nav- bera rêxistinên kurd de dibû sedemê dabeşbûyînê. Beşeke mezin ji rê- xistinên Kurdistanê, her çiqas li dijî federalîzmê derketibin jî lê dîsan, ser- xwebûna Kurdistanê dipejirand. Rêya Azadî, federalîzma Yekîtîya Sovyetan bi awayekî mutleq diparast. Lê wek hate dîtin federalîzma li Sovyetan di encamê de îflas kir. Ji bona neteweyan federalîzma lîberal, wek merheleyekê, niha jî di rojevê de ye. Sovyetcîtî, Maocîtî û serxwebûncîtî jî di dabeşbûna tevgera sîyasî ya bakûrê Kurdistanê de xwedîyê tesîreke mezin bûn. Ev dabeşbûn û cihêtî, ji rewşa konjukturel a navneteweyî, ji reftarîya tevgerên sosyalîst û tevgerên riz- garîxwaz dihat. Rêya Azadî û DDKD, Sovyetê dihebandin. KAWA maoîst bû. Rizgarî, KUK û PKK serbixwe bûn. Pejirandina awayê xebatê jî ji bo dabeşbûna tevgera sîyasî ya bakurê Kurdistanê sedemeke girîng bû. Ji der- veyî Rêya Azadî, hemû rêxistinan di wan şertên heyama "Şerê Sar" de awa- yê têkoşîna xwe wek şerê çekdarîyê û pêşmergeyatîyê diparast. Ligel van hemû pirsên bingehîn, nihêrînên cûda yên derbarê tevgera sîyasî ya li başûrê Kurdistanê û rêxis- tinên wir de jî dibû sedemên dabeş- bûn û parçebûnê. Ji bo mînak, beşek ji rêxistinên bakûrê Kurdistanê heval- bendên PDKa Îraqê bûn, beşek jî hevalbendên YNKê bûn, beşek jî li dijî herdu rêxistinan xwedîyê hizrên hev- 100 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- beş bûn. Di sala 1975an de bi awakî cûda îzahkirin û şîrovekirina sedemên şikestina otonomîyê jî dibû sedemke parçebûnê. Helbet ji bo ku tevgera Kurdistanê xwedîyê karaktereke totalîter/otorîter bû, vê taybetmendîyê jî, ji bo parçebûnê rê xweş dikir. Di yek rêxistina nasyonalîst û demokrat an jî sosyalîst de realîzekirina nihêrînên cûda bes bi çandeke demokratîk mimkûn e, ji bo vê yekê ceribandineke rêxistinî û sîyasî divê. Berpirsîyarên tevgera sîyasî ya bakûrê Kurdistanê wê demê ji vê çandê û ceribandinê hê dûr bûn. Di hepisxaneya leşkerî ya Dîyarbekîrê de du tişt ji bo welatparêzên kurd zelal bûn. Yekemîn ew bû, ku divê gelê kurd hêzên wê yên sosyalîst û nasyonalîst ji çepgir û sosyalîstên tirk cûda û bi xweser, xwe rêxistin bikin. Pirsgirêka duyemîn a zelalbûyî jî ew bû ku divê tevgera kurd xwe hem veşartî /sirrî û hem jî legal organîze bike. Dema ku em di hepisxaneyê de bûn, ji bo gruba Komina DDKOyê pirs- girêka rêxistinbûnê bû pirsgirêkek stra- tejîk û rojane. Ji bo vê du opsîyon hebûn. Yan emê derkevin derveyî he- pisxaneyê û dest bi rêxistinbûnê bikin, an jî emê di hûndir de bi hevalên xwe yên derve re dest bi rêxistinê bikin. Gruba me biryar da ku xwe gorî du opsîyona jî amade bike. Ji bo vê me dest bi xebatê kir. Di encama xebateke dûr û dirêj de, em gihîştin wê biryarê ku di sê qenal- an de kar bikin. Yekemîn qenal ew bû, ku em hewcedarî avakirina îdeolojî û sîyaseteke Kurdistanî bûn. Lewra Tev- gera bakûrê Kurdistanê ji îdeolojî û sîyaseta hevdem bê par bû. Ji bo vê jî, divê kar û xebateke entellektûelî û karê afirandina îdeolojîyekê dest pê bike. Ev jî, bi wasîte û rêya kovarekê dibe. Qenala duyemîn jî ew bû, ku divê rastî û hêjayîyên mileta kurd derkevin holê, li ser çand û dîroka kurdan lêkolîn û lêgerîn bêne kirin, pirtûkên di derheqê çand, ziman û dîroka neteweya kurd de hatine nivî- sandin divê bêne çapkirin. Ji bo vê jî hew- cedarî bi weşanxaneyekê hebû. Qenala sêyemîn jî ew bû, ku divê rêxistineke kîtlewî ava bibe. Di sala 1975-an de DDKD ji bo vê yekê ava bû. DDKD, di destpêkê de her çiqas di bin pêşengîya gruba Rizgarî de hat avakirin jî, di DDKDyê de hemû xortên ku xwedîyê fikrên cûda bûn cîh girtin û DDKD damezirandin. DDKD, di destpêkê de li Anqereyê û Stenbolê ava bûn. Lê piştî demeke kurt di derheqê DDKDya Anqereyê de doz vebû, damezrêner û berpirsîyarên DDKD ya Anqereyê hatin darezandin/ mahkemekirin. Di encamê de DDKD ya Anqereyê hat girtin û bes DDKD ya Stenbolê vekirî ma. DDKD ya Stenbolê jî piştî demeke kurt ket bin bandora hevalên Dr. Şivan û di nav pêvajoyê de DDKD bû rêxistineke îdeolojîk û ji bo DDKDyê pêvajoya duye- mîn dest pê kir. Êdî piştî wê demê tevgera hevalên Dr. Şivan, bi DDKDyê hate binavki- rin. DDKD li gelek bajarên Kurdistanê ava bûn û li ser bingeha van rêxistinan Federasyona DDKDyê ava bû. Jîyana DDKDyê heta pêkhatina Darbeya Leşkerî ya 1980yî domand û dîkta- torîya leşkerî wek hemû rêxistinên sivîl û deomratîk DDKDyê jî qedexe kir û girt. Berpirsîyar, damezrêner û endamên DDKDyê hatin mahkeme- B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 101 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- kirin û cezakirin. Piştî ku DDKD ket bin bandora grubekê û bû rêxistineke îdeolojîk, me jî wek gruba Rizgarî Komeleyên Çandî- Demokratîk yên li Dijî Kolonyalîzmê ava kirin. Ev komele projeyê min bûn. Ev komele di detpêkê de li Erxenîyê ava bû û pişt re jî li Amedê, Siwerekê, Anqereyê, Bedlîsê, Tatwanê, Wanê û Melezgirtê ava bû. Amed, Tirmeha 2009 102 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Ji Alîyê Dewletê ve Hemû Eşîr û Serokeşîr, Şêx û Beg --- Page Break --- "Kısaca" ibaresinden kimliğimi ve siyasal yaşamımı belirleyen unsurları anlıyorum.1954 Silvan doğumluyum. Baba tarafım üç kuşak önce Siirt'ten gelme, din adamlığıyla tanınan ve dedemden itibaren Arapça konuşmayı bırakmış bir ailedir. Anne ve nine tarafım Kürt kökenli şeyh aileleridir. Babamı üç-dört yaşındayken kaybet- tim. Anadilim Kürtçe'dir. Türkçe'yi ilkokulda öğrendim. Resmî tornanın kalıplarından çok fazla etkilenme- memde ailemin ve Silvan'daki ortamın büyük payı vardır. Kasabamın mil- liyetçi (ve bazıları sol eğilimli) kişi- leriyle küçük yaşlarda tanıştım. 1965'te sınavını kazandığım parasız yatılı Istanbul Darüşşafaka Lisesi'ne girdim. Angloamerikan "kolej" yapısındaki bu okulda, idarenin açık görüşlü, nispeten demokrat yaklaşımı ve öğrenci kitlesinin sosyal dokusu siyasal görüşlerimi özgürce geliştirmeme fırsat verdi. 1970'te dönemin öğrenci hareketinden esinli bir "gizli" duvar gazetesi çerçevesin- deki kalkışmada okuldan atılmamı da bu sağladı. Sonraki birkaç yılım Marksist dünya görüşünü Kürt milliyetçiliğiyle bağdaştırma çabasıyla, belki bir bakı- ma ikisi arasında bocalamayla geçti. Lisenin son yıllarında THKP-C çevre- siyle kurduğum bağ "milli mesele" noktasında gevşedi; bunda Ibrahim Kaypakkaya'nın görüşlerinden etki- lenmem önemli rol oynadı. 1973'te Ankara Siyasal Bilgiler Fakültesi'ne girerken kafamdaki tasarı ileride "öğretim üyesi" olarak akademik Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi Kürt Toplumunda Siyasal Bir Duruşu Sağlayabilecek Kesimleri Tasfiye Etmek ve Bir Bütün Olarak Sindirmek Olmuştur Nurettin Elhüseyni B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 103 --- Page Break --- çalışmalar yapmaktı. Dönemin havası aktif siyasal harekete katılmamı ve Kawa içinde yer almamı getirdi. Yaşadığım süreç haliyle sorunuzun kapsamını bir hayli aşıyor; sadece bir ömür için çok kısa sayılacak bu beş yılın benim için en dolu ve hâlâ özlem- le andığım dönem olduğunu belirte- bilirim. Şubat 1979'da doğrudan "örgüt operasyonu" sayılamayacak bir vesileyle gözaltına alındım ve Ağustos 1983'e kadar Diyarbekir cezaevinde kaldım. Tek başıma yargı- landığım davada aldığım sekiz yıllık ceza, Yargıtay'ın lehime bozma kararından sonra dosyamın örgüt davasıyla birleştirilmesine karşın, "müktesep hak" olarak fiili hapis süresinin bitimine yakın tahliye edil- memi sağladı. (Hafıza ve vicdanlardaki Diyarbekir "kara deliği" hâlâ tam anla- mıyla açılmamış bir hesap/ hesaplaş- ma olarak duruyor. Konuya bütünsel bir yaklaşımı, yakın dönemi anlamaya katkısının ötesinde Kürt halkının gelecek tasarımı açısından önemli ve yararlı görüyorum.) Cezaevinden çıktıktan sonra aktif siyaset dışında kalmaya kendi kişisel muhasebem sonucunda karar verdim. Zorunlu kısa dönem askerlikten son- ra, Istanbul'a yerleşip çalışmaya başladım. Ağırlıklı olarak ansiklopedi- medya-yayın dünyasındaki bu ücretli çalışma sürecinde, elimden geldiği kadar ülkemden ve dünyadan kopma- yacak ölçüde siyasal-kültürel gelişme- leri izledim. Kürt aydın çevreleriyle sınırlı ilişkilerim çerçevesinde, görüş- lerimi açıkça bildirdim. Aralıklarla yaptığım kitap çevirmenliğini halen meslek olarak sürdürmekteyim. Eşimle 1978'den beri süren evlil- iğimizden büyümüş üç çocuğumuz var. Cevap 2: Anadolu'ya birkaç dalga halinde giren Türk boylarının sayıca 200-300 bin olarak tahmin edildiğini biliyo- rum. Buradan çıkan sonuç (sınırlı ölçüde Ermenileri, Kürtleri ve Rumları da kapsamak üzere) din değiştir- menin eşlik ettiği bir süreçte çok sayı- da yerel topluluğun Türkleşmesidir. Bugün bile Anadolu'nun kültürel-folk- lorik dokusunu şöyle bir eşelemek dipteki bu katmanların izlerini görmeyi sağlayabilir. Türklerin "devlet kuruculuğu" geleneğinin önyargısız ele alınması gereken bir tarihsel gerçek olduğu görüşündeyim. Bir bölümü "köle asker" (memlûk) sınıfınca kurulmuş Gazneliler, Harezmşahlar, Selçuklular, Şeybaniler, Timurlular gibi devletler geniş bir coğrafyada çeşitli dinamiklerin ürünü olarak ortaya çıkmışlardır; iç içe yaşayan çok değişik toplulukları barındıran bu yapılanmalarda etnik Türkî unsurun öncü rolü dinamik "barbar aşısı"yla açıklanabilir ve genellikle yıkılan önceki devletlerin mirası açıkça görülebilir. Büyük bir tarihsel boşluk zemininde ufak bir beylikten doğup hızla gelişen Osmanlı devletini bir Türk başarısından ziyade "emperyal" bir yükseliş olarak görmek gerekir. Bu devletin gücü idare, ordu, toprak düzeni bakımından Bizans, Selçuklu, Ilhanlı ve Memlûk sistem- lerinden alınma işlerlikli unsurların tarihsel döneme uygun düşen bir sen- tezinde yatar. Daha çok Avrupa'nın 104 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- yakıştırdığı "Türk" kimliğinin çok sonraları içselleşip öne çıkmasında en belirleyici etken bence Türkçe'nin devlet dili ve dolayısıyla çok zengin bir kültürün taşıyıcısı olmasıdır. Kürtlerin söz konusu geniş tarihsel dilimde güçlü bir bölgesel varlık gös- terememesi büyük ölçüde emperyal devletler arasında sıkışmasının, Islam âleminin yörüngesine girmesinin ve kendi içsel yapılanmasının sonucud- ur. Kürt bölgeleri çok uzun bir dönem neredeyse aralıksız savaşların yürütül -düğü, göç ve istila dalgalarının için- den ve kenarından geçtiği bir askerî alan olmuştur. Islam dinini benim- seyen Kürtler kaçınılmaz olarak bölgesel çatışmalarda buna uygun saf tutmuşlardır ve Islam âlemi içindeki çekişmelerde de konjonktüre bağlı olarak başka güçlerin peşlerine takılmışlardır. Anlaşıldığı kadarıyla Kürtlerin sosyal, ekonomik ve kültürel gelişmişlik düzeyinin de bir merkezî devlet yapılanması üretmekten uzak olduğu ve yerel düzeyde özerk yapılanmaların tarihsel koşullara ve çıkarlara denk düşen, daha fazla öne çıkan bir dinamik olduğu söylenebilir. Bununla birlikte Kürtlerin siyasal örgütlenme düzeyine hiç çıkamadık- ları yönünde bir saptama tam doğru sayılmaz. Etnik Kürdî unsurun damgasını taşıyan Büveyhiler, Mervaniler ve Eyyubiler gibi örnekler uygun koşullar bulunduğunda böyle bir yapılanmanın bir dereceye kadar geliştiğini gösterir. Idris-i Bitlisî'nin öncülüğünde Kürt mirlerinin Osmanlı devletiyle vardığı uzlaşma da bir siyasal manevra gücüne işaret eder. Bu çerçevede Kürdistan'ın mirî toprak düzeninin dışında kalması, vergi ve asker yükümlerinden bir ölçüde bağışık kalması, genel Osmanlı siste- mi açısından bakıldığında (Eflâk- Boğdan dışında pek görülmeyen) önemli unsurlardır. Izleyen dönemde kültürel bakımdan kimlik oluşumu yönünde ilk adımların atılmış olması- nın en azından Kürdistan'ın bir kısmı- nın nispeten istikrarlı bir ortama girmesiyle herhalde bir bağlantısı olmalıdır. Kürtlerin bu süreçte sosy- oekonomik düzey bakımından 19. yüzyıla daha gelişmiş bir yapıyla girip girmediği araştırılmaya muhtaç bir konudur. Yine bu sorunun aklıma getirdiği bir noktaya da işaret etmek isterim. Neredeyse Kürdistan merkezli Akkoyunlu, Karakoyunlu ve Artuklu Türkmen beyliklerinin özellikle şehir- lerde uzunca bir dönem bölgeye dam- galarını vurduklarını belirtmek gere- kir. Bu sürecin sonuçta Türkleştirmeyi getirmemesini herhalde kırsal ağırlık- lı Kürt kültürünün direngenliğine ve özerklik tutkusuna borçluyuz. Cevap 3: Osmanlı düzeninde merkez-çevre ilişkisi, sadaret-kapıkulu çekişmesi, devşirme sistemi, tımar sistemi gibi alanlardaki bünyesel zaafların daha 16. yüzyılda, yani imparatorluğun doruk noktasında ortaya çıktığı görüşündeyim. Bölgesel-küresel dengel- erde ticaret yollarıyla da yakından alakalı değişikliklerle birlikte bir "düşüş"ün başlamasına rağmen, bir dağılmadan pek söz edilemez, Aksine, Osmanlı devleti yeni koşullara sürekli ayak uydurma esnekliğiyle varlığını B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 105 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- sürdürebilmiş, hatta içeriden ve dışarıdan sıkıştığı 19. yüzyılda "yenilenme" hamleleri yapabilmiştir. Yüzyılın sonlarına doğru artan kop- malarla birlikte, imparatorluğu koru- ma güdüsünün yerini yeni arayışlara bırakmasının kaçınılmaz sonu hız- landırdığı söylenebilir. Bu dönemin başlıca akımları olan ve bazı yön- leriyle iç içe geçen "Osmanlıcılık", "Batıcılık" ve "Islamcılık" sonunda Ittihat ve Terakki ideolojisinde somut- laşan ve "Türkçülük" yönünde bir eğilime giren yeni bir devlet felsefesi doğurunca, Osmanlı varlığını temel- den sarsan koşullar ortaya çıktı. Öte yandan, Avrupa "büyük" devletlerinin bu geniş coğrafyadaki çekişmelerinin fırsat verdiği bir denge oyunuyla yatağında kalabilen "hasta adam"ın yazgısı 20. yüzyıl başlarında aynı devletlerin paylaşıma dönük politika- lara yönelmesiyle değişti. Ittihatçıla rın "yanlış hesabı" yıkılış dışında bir seçenek bırakmadı. Kürdistan açısından Osmanlı "yenileşme" hamleleri 16. yüzyıldan beri sürmüş statükonun bozulmasını getirdi. Bölgeyi merkeze daha sıkıca bağlama yönündeki girişimlerle bir- likte mirliklerin tasfiye süreci başladı. Buna karşı gelişen direnişin sadece eski yapıyı koruma çabasıyla sınırlı olmadığı, muhtemelen Kürdistan'ın 19. yüzyıla girerken sosyal-ekonomik yapısı temelinde siyasal özerkleşme, bir yarı-devlet mayalanmasına yönel- me dinamiğiyle de iç içe geçtiği kanı- sındayım. Bedirhani hareketinin zaman açısından da çakıştığı Kavalalı hareketiyle birçok ortak yan taşıdığı açıktır. (Moltke'nin Anıları, Kürdistan'daki yeni sürecin ikili yapısına ışık tutan ipuçları taşımak- tadır.) Sonuç itibariyle merkeze karşı direnişlerin kırılması Kürdistan'ın doğal gelişim seyrini aksattı; bir yan- dan merkezî devlet kurumları güçle- nirken, diğer yandan yerel otorite boşluğunu "feodalleşme" ve tarikat bağlılıkları doldurdu. Cevap 4: Her "ulusal" yapılanma beraberinde geçmişe dönük bir tarih kurgulamasını getirir. Efsanelerin taranarak bulunması veya yeniden yaratılması da bu kapsama girer. Temkinli yaklaşılması gereken böyle kurguların ötesin- de, yaşanan gerçek tarih bir ulus oluşumunun temelinde- ki çok değişik etkenlerin geniş döneme yayılan, kesin bir sırayı izle- meyen ve belki ilk başta ilintili olmayan gelişim süreçlerini içerir. Bu bakımdan tek bir zaman dilimine sığdırılacak bir dönemeç belirleme çabası pek doğru olmaz sanırım. Bir örnek vermek gerekirse, dilin ve taşıyıcısı olduğu kültürün gelişim süreci ulusal yapılanmada başlı başına bir etkendir; Kürt dilinin güçlü kök- lerine karşın özgün bir alfabeye ol- dukça geç sayılacak bir tarihte kavuş- ması ancak tarihsel gelişime dönük somut araştırmalarla açıklanabilecek bir durumdur. (Kürtlerin başka alfa- beleri kullanmış olması cılız bir yazılı dil geleneğine sahip olduğumuz gerçeğini değiştirmez.) Soruyu Kürt kimliğini yaratan değişik unsurların tarihsel gelişimine bakarak ele almaktan yanayım. Böyle bir çerçevede Kürt kültürünün 106 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- günümüze ulaşan yönleriyle daha 10. yüzyılda şekillenmeye başladığını ve özellikle 16. yüzyıldan sonra bir atılım sürecine girdiğini söyleyebilirim. (Kürt milliyetçiliğinin ana damarların- dan biri olan ve mollalarımızla yakın zamana kadar canlılığını koruyan medrese ekolünün geçmişi bu döneme iner.) Sosyal örgütlenmenin ifadesi anlamında siyasal otorite altın- da birleşmenin ilk adımları 19. yüzyıl- daki özerk yapılanmalarda görülebilir. Bir ideoloji ve siyaset olarak Kürt mil- liyetçiliğinin ortaya çıkışı ise 20. yüzyıl başlarına denk gelir. Bütün bu köklerden beslenen Kürt milliyetçi akımının modern anlamda siyasal bir güce kavuşması ise 1946'da Kürdistan Demokrat Partisi'nin kuruluşuyla başlatılabilir. Üç sınırın buluşma noktasında ortaya çıkışının taşıdığı sembolik anlamın ötesinde, bu girişim esas itibariyle geleneksel damar ile yeni aydın kadro- lar arasında (sonraki yıllarda sancılı bir gelişim izleyen) buluşmayı ifade eder. Partinin programı ve tüzüğü ana hatlarıyla sonraki bütün Kürt siyasal akımlarına yön vermiştir. Cevap 5: Bu gelişme bana daha çok 19. yüzyıldaki özerkleşme eğiliminden milliyetçi siyasal harekete geçişin bir eşiği gibi geliyor. Ancak bütün Kürdistan'da sonraki yılların program arayışlarına damgasını vuran temel taleplerin ilk somut ve derli toplu ifadesi olarak görülebilir. Bundan da daha önemli bir nokta hareketin, Barzani ailesinin birleştirici bir yerel- dinsel otorite olarak Kürt toplumunda sağladığı "sosyal mutabakat" zemi- nine dayanmasıdır. Böyle taleplerin o dönemde ve hatta daha önce tam gerçekleşmiş olması Kürt siyasal hareketinin daha sağlıklı bir temelde gelişip serpilmesini sağlayabilirdi. Irak'ta Kürt hareketinin diğer parçalara oranla daha canlı ve düzgün rotada ilerlemesinde belki de bu talep- lerin ruhunu oluşturan özerk yapının Ingiliz mandası altında ve sonrasında sınırlı ölçüde korunmasının payı vardır. Cevap 6: Konuyu "devlet kurma"yla sınırlı tut- mayarak savaşın çok öncesine dön- mek daha doğru olabilir. Şimdiki Kürt bölgeleri 19. yüzyılda Ermeni toplumuyla sınırdaş ve yer yer içiçe geçmiş bir yapıya sahipti. Yukarıda değindiğim dönemin sosyal- ekonomik dinamizmi (daha açık ifadeyle pre-kapitalist mayalanma) Kürt bölgelerini de kapsamakla birlik- te Ermeni toplumunda daha gelişkin ve daha belirgindi. Kürt ve Ermeni siyasal hareketlerinin ayrı doğrul- tularda ilerlemeleri ve bir noktadan sonra karşı karşıya gelmeleri esasen bu dinamiklerin aleyhine işledi. Sonuçta Ermenilerin bu coğrafyadan "tasfiye" edilişi Kürdistan açısından ciddi bir sosyal-ekonomik gerilemeyi getirdi. Bu süreçte zaten direniş odak- ları bertaraf edilmiş ve bağrından Hamidiye Alayları çıkmış/çıkarılmış bir toplumun ayrı devlet yönünde bir arayışa girmesinin pek beklenemeye- ceğini sanıyorum. Osmanlı devletinin çöküş aşamasında Kürt toplumunun ruh hali herhalde kendi kaderini B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 107 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- belirleyecek bir "çıkış" aramaya elverişli değildi. (Aynı dönemde bazı dış etkenlere bağlı olarak Arap mil- liyetçiliğinin şahlanışıyla bir karşılaştırma yap- mak ilginç olabilir; zaten Kürdistan'ın Iran ve şimdiki Irak'ta kalan kesimle- rinin bu genel ortamın dışında kalması da açık bir göstergedir.) Daha ağır basan eğilim olarak mevcut durumu "koruma" kaygısı, başka etkenlerin de devreye girmesiyle, 1920 sonrasında Kürt zevatının geniş bir kesiminin Ankara hükümetiyle birlikte davranmasına uygun bir zemin yarattı. Cevap 7: Bana göre bu dönem Kürt tarihçi- lerince yeterince araştırılmamıştır. Oysa Kürt tarihinde yarım kalmış bir "rönesans"a denk gelir; hatta biraz aşırı bir benzetmeyle Doğu Avrupa'dan Rusya ve Çin'e kadar uzanan coğrafyada hüküm sürmüş bir "1968" havası taşır. Tam da o sırada filizlenen Kürt aydın çevresinin evrensel gidişatla uyumlu olarak kendi diline, kültürüne ve toplumuna döndüğünü görürüz. Gerek fikri, gerekse örgütsel düzeyde ciddi uğraşlardan söz edilebilir; zaten o dönemin Kürt tarihinin en "doküman- ter" evrelerinden biri olması da bunu gösterir. Mutkili Halil Hayalî'nin halka para da ödeyerek dil der- lemelerine girişmesi o rönesansın ruhunu yansıtmaz mı? Bu uyanış sürecinin yarım kalması önceki soruda ele aldığım Osmanlı çöküş sürecinde Kürt toplumunun durumuyla yakından bağlantılıdır. Dönemin kuşağı büyük ölçüde dağı- tılmış, etkisiz hale getirilmiş ya da ülke dışına sürülmüştür. Bunun getirdiği sonuç da 1925 sonrası Kürt hareket- lerinin bir bakıma "beyin"den yoksun kalmış olmasıdır. Belirtilmesi gereken bir başka nok- ta da Kürt rönesansı temsilci- lerinin dönemin Osmanlı aydın-asker- bürokrat çevreleriyle sıkı bağlar içinde olduğudur. Gerek Ittihatçı, gerekse onlara muhalif kadrolarla hısımlık- ların günümüze kadar gelen bir mirası vardır. (Mustafa Kemal, Cibranlı Halit ve Ihsan Nuri'nin ortak paydaları nedir? Ayrı kaderlere yönelişlerinin temelinde yatan nedir?) Cevap 8: Wilson Ilkeleri, ABD'nin müdahil olmak zorunda kaldığı savaşın gerisin- deki Avrupa güç dengesi ve dünyayı paylaşım sorunlarına kendince bir çözüm getirme çabasının ürünüdür. Hareket noktası da özgürlükler ve kendi kaderini tayin etmedir. Bu çerçevede sömürgelerdeki durumu nispeten insanileştirmenin yanı sıra üç imparatorluğun (Avusturya, Rusya ve Osmanlı) enkazlarından adil bir uluslararası düzen çıkarmayı öngörür. Özü itibariyle Avrupa devlet- lerinin Sykes-Picot hattındaki uzlaş- malarla Ortadoğu'yu paylaşma plan- larını bozucu bir yanı vardır. Rusya'daki devrimin de bu planları bir ölçüde aksatmasına karşın, ABD'nin dış politika ağırlığı ve niyetleri, Sykes- Picot çizgisinin büyük ölçüde uygula- maya geçirilmesini önlemeye yet- memiştir. Kürtler açısından Wilson Ilkeleri’nin işlevsiz hale gelmesinde büyük devletlerin bölgesel çıkar 108 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- hesaplarının Kürt "koz"unu çok arka plana itmesi kadar, Kürt siyasal hareketinin hesaba katılmayı sağlaya- cak bir ağırlıkla bölgesel sahneye çıkamamasının da rolü olduğu söylenebilir. Cevap 9: Bu olayı özetle "ham" Kürt diplo- masisinin çok gecikmiş bir adımı ola- rak görmekte ve uluslararası sahneye çıkışla ilgili olarak bundan bazı dersler çıkarmakta yarar var. Arkasında güçlü bir halk hareketi olmaksızın masa başı müzakerelerden sonuç alınamay- acağı açıktır. Konferansın Kürt mese- lesinin çözümüne dönük bir zemini barındırdığı kanısında değilim. Zaten meselenin gündemde tuttuğu yere göre, Kürt varlığına pek de gerek görülmeksizin bazı kararlara varılmıştır. Kürtlerin konferanstan dışlanmasında devreye giren "ilişkiler ve vaatler" konusunu bilmiyorum. Cevap 10: Modern anlamda milliyetçi ilk Kürt örgütü konusundaki görüşümü daha önce belirttim. Kürdistan Teali Cemiyeti ise dönemin Kürt uyanışının yarım kalmışlığıyla malûldür. Kuruluş çerçevesini savaş sonrası konjonk- türe oturtması daha baştan hareket tarzını sınırlayan bir etkendir. Kadrolarının sınıfsal kökeninin ve toplumsal bileşenlerinin aslında döne- min koşullarına uygun olduğu kanısındayım. (Üstelik Kürt hamalları gibi bir ayağı da vardır!) Ama dayandığı birikimi kucaklamaktan uzaktır ve kadro düzeyinde eksiklikler taşımaktadır. Tabandan kopukluk sorunu dönemin nesnel koşullarıyla bağlantılıdır. (Kürdistan Teali Cemiyeti ve Koçgiri hareketi arasında- ki mesafeyi nasıl açıklamak gerekir?) Bu hareket içindeki kadrolar Kürdistan'ın doğal önderleriyle daha sıkı bağlar kursaydı bile sonuç herhal- de çok farklı olmazdı. Ekrem Cemil'in "Muhtasar Hayatı"nda Diyarbekir'deki süreçle ilgili olarak anlattıkları öğreticidir. Cevap11: Ingiliz sömürgeciliğinin/ emperyalizminin temel özellik- lerinden biri doğasına uygun olarak atacağı adımlara "küresel" perspekti- fle yaklaşması ve aynı zamanda yerel yapıları/dokuları dikkatle gözetmesi olmuştur. Söz konusu dönemde Ortadoğu'ya ilişkin genel Ingiliz poli- tikası Süveyş Kanalı'ndan Hindistan'a ve Uzakdoğu'ya uzanan "güney" hattın- daki önemli bir halkayı sağlamlaştır- mak üzerine kuruludur. Savaştan çok önce Ingilizlerin bölgeyi "mercek" altına aldığı ve lojistik yığınak yaptığı bilinen bir gerçektir. Bildiğim kadarıyla bu süreçteki ilk değer- lendirmelerde bazı Kürt bölgelerini içine alan ayrı bir manda idaresi ciddi bir tasarı olarak ele alınmıştır. Savaş sonrasındaki gelişmeler üzerine, Ingiliz çıkarları açısından Irak'ı tek bir siyasal yapı altında tutma görüşünün ağır bastığı Lawrence'ın raporlarından da açıkça anlaşılmak- tadır. (Esasen Osmanlı ve öncesinden gelen tarihsel mirasta böyle bir yapı- lanmanın hiç olmadığı unutulma- malıdır.) Değişen Ingiliz tutumunda Kürtlerle ilgili olarak öne sürülen B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 109 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- gerekçe bölgenin "kararlı" ve "güve- nilir" bir yönetime elverişli olmadığı yönündedir. Bu doğrultuda daha önce Afganistan-Pakistan sınırında denen- miş "aşiretler konfederasyonu"na benzer bir yapının oluşturulması ve Kürt unsurunun Arap yönetimine karşı dengeleyici bir yedek güç olarak elde tutulması yoluna gidilmiştir. Ingiliz gerekçesi biraz açıldığında, karşımıza birkaç husus çıkar. Birincisi, Berzenci hareketi gereğinden fazla "bağımsız" bulunmuştur. Ikincisi, Ingiliz perspektifine göre Türkiye, Iran ve hatta Kafkasya da Ortadoğu içindedir. Bu geniş bölgede devletleş- me yolun- da bir Kürt "varlığı" (özellikle Türkiye ve Iran'la müstakbel ilişkiler açısın- dan) Ingiliz çıkarlarına aykırı bulun- muş ve hatta Kafkasya'daki gelişmeler göz önünde tutulduğunda Sovyet sız- masına açık bir gedik olarak "tehlike- li" görülmüştür. (Ingilizler "Kızıl Kürdistan" girişimi üzerine düşün- müş olabilir mi acaba?) Üçüncüsü, Ortadoğu'da süren Fransız-Ingiliz çek- işmesi Arap dünyasına hâkim olmayı daha öncelikli bir politika haline getirmiştir. Şeyh Mahmud önderliğindeki ha- reket için "taassup" yakıştırması elbette temelsizdir. Ama içeride sağlam bir birlik temeli yaratamamış olması, azamici bir hareket tarzı izlemesi ve dönemin siyasal gidişatını pek gözetmeyen (hatta çok ilerlemiş olmasa bile Ankara hükümetiyle bazı temaslara girmeye kadar varan) bir "hayalcilik" yönü taşıması üzerinde düşünülmeye değer noktalardır. Öte yandan, Nazi esinli darbeci Arap sub- ayların 1940'ların başlarındaki kalkış- ması sırasında Ingiliz idarecilerin Kürtlere yönelişini de bir not olarak düşmek gerekir. Cevap12: Koçgiri'yi ayrı bir çerçevede değerlendirmek gerektiği kanısın- dayım. Bu hareketin en önemli yanı bence Ankara hükümetiyle kötü ve örtük bir uzlaşmaya karşı, somut ve gerçekçi taleplerden hareketle olası bir yeni siyasal düzende Kürt var- lığının tanınmasını sağlama çizgisini temsil etmesidir. Ancak yerel düzeyde kalması başarıya ulaşma şansını ortadan kaldırdığı gibi, sonradan Ankara Meclisi'ni bile ayağa kaldıran bir "orantısız güç" kullanımına hedef olmuştur. Resmî Türk tarihinde bu olayın "dâhili isyanlar" faslına bile alınmayıp daha çok örtbas edilmesi ya da çarpıtılması dikkat çekicidir. Cumhuriyet sonrası ayaklanmaları parçalı ve kesikli olsa bile tek bir süreç olarak değerlendirmek herhalde daha doğru olur. Bu sürecin esası yeni kurulan ulus-devletin (belki daha doğru bir ifadeyle devlet-ulusun) önündeki en büyük engeli bertaraf etme girişimi ve 1920'lerin başların- daki gidişatı geç "kavrayan" Kürt siyasal kadrolarının Kürt toplumunda- ki kendiliğinden ve doğal muhalefete dayanarak buna direnme çabasıdır. Daha önce değindiğim gibi, Kürtler bu sürece büyük ölçüde "beyin"siz gir- menin yanı sıra, elde kalan öncü unsurların gerekli-yeterli siyasal donanımı yaratmalarına fırsat kalmadan "erken" bir kapışmaya tutuşmak durumunda kalmışlardır. Kemalist devlet kadrosunun şaşmaz 110 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- hedefi Kürt toplumunda siyasal bir duruşu sağlayabilecek kesimleri tas- fiye etmek ve bir bütün olarak sindirmek olmuştur; bu apaçık askerî harekâtın propaganda silahları olan "feodalite" ve "irtica" yavelerini gerçeğin dolaylı bir ifadesi olarak böyle okumak gerekir. Şeyh Sait isyanı muhtemelen dönemin sıkıntılı ekonomik koşullarıyla da bağlantılı olarak en geniş kitleselliğe ulaşmış harekettir. Bu yönünün de etkisiyle kendiliğin- denci bir yapıya sürüklenmesi bir tür "düşük" olarak sonuçlanmasını getir- miştir. Hareketin artçı uzantıları gibi süren yerel kalkışmalara bir siyasal irade etrafında çekidüzen verme gir- işimini ifade eden Ağrı isyanı daha bu amaca yönelemeden bir kuşatma içinde sıkışmıştır. Düşmemiş bir kale gibi duran, ama aynı zamanda tecrit olan Dersim'e yönelik planlı harekâtın genel bir pro- gramı tamamlama dışında, savaşa doğ- ru giden bir dünyada sorun çıkarabile- cek bir iç mihrakı yok etme gibi bir yönü de vardır. Kürt isyanları süreci- nin sadece bir dizi çatışma çerçeve- sine sıkıştırılamayacağı görüşündey- im; çünkü Türkiye genelinde uygula- maya geçirilen bir projeyle birlikte bölgede kurumsal bir düzenin adım adım oturtulması söz konusudur. Tek tük araştırmalarda ele alınmış asimi- lasyon, sürgün, iskân, umum müfettiş- likler, mülkiyet ve vergi düzeni, özel kanunlar, halk-devlet ilişkileri, memuriyet ve askerlik, eğitim gibi konuların daha etraflı incelenmesi dönemin daha iyi anlaşılmasını sağlayabilir. Kürt hareketlerinin başarısızlığa uğraması, başka bir deyişle Kemalist projenin bölgede üstünlük kazanması elbette somut tarihsel koşulların, güç dengesinin ve bizzat Kürt toplumun- daki zaafların ve yetersizliklerin sonucudur. Osmanlı enkazından daralmış sınırlarla bir Türk devletinin ortaya çıkışı sanıldığı gibi emperyal- izme karşı büyük bir mücadelenin ürünü değil, tam tersine büyük devlet- lerin Ortadoğu'yu şekillendirme planıyla esasta uyuşan/uzlaşan bir yapılanmadır. Ittihatçı çizgide olmakla birlikte bir alt kadronun yürüttüğü Kemalist hareketin "modernleşmeci", görünüş- te "seküler" ve Batı'ya açık modeli sonuçta Osmanlı'nın bir ikamesi olarak kabul edilebilir bulun- muştur. Dünya ülkelerinin ekonomik bunalıma bağlı olarak içe kapandığı, otoriter-faşizan rejimlerin genelde yükseldiği ve uluslararası güç den- gesinde statükoyu koruma kaygısının ağır bastığı 1925-1935 arasındaki koşulların böyle bir ulus-devlet inşası için son derece elverişli olduğu açıktır. Bu dönemde "kurulu" düzen dışına çıkabilen herhangi bir sosyal ya da ulusal kalkışma var mıdır acaba? (Ilişkisiz olsa bile Ispanya iç savaşının akıbeti bir örnek olarak hemen aklı- ma geliyor.) Savaş sonrasının iktisaden çök- müş Kürt toplumunun seferber ede- bileceği güçler, genç bir devlete kafa tutabilecek düzeyden uzaktı. Kararlı bir siya- sal programın uygulayıcısı konumun- daki düzenli bir orduyla cepheden bir kapışmanın peşin bir yenilgiye açık ol- duğu söylenebilir. En az bunlar kadar önemli bir etken de B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 111 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- Kürt isyanlarının örgütlü siyasal öncülükten ve sağlam bir birlik temelinden yoksun olması- dır. Böylesine geniş tabanlı bir hareke- tin, toplumu örgütlemiş bir "parti" olmak- sızın yürütülmesi mümkün müydü? Ayrıca Baytar Nuri'nin bir "orta sınıf" dayanağının yokluğuna işaret eden saptaması üzerinde ciddi olarak durulmaya değerdir. Bölgeyi yeniden düzenleyen dev- letlerin o dönemde devlet, statü, azın- lıklar gibi meselelere hakları ve özgür- lükleri gözeten bir yaklaşımla baktık- larını sanmıyorum. Cemiyeti Akvam'ın Musul sorunuyla ilgili raporları ve Kürtlerin de bir ölçüde vebalini taşıdıkları Ermeni, Süryani ve Nasturi kıyımları karşısındaki tutumlar yete- rince açık göstergelerdir. Cevap13: Marksist akım içinde "ulusal" sorun başından beri arıza yaratan bir durumdur. Marx ve Engels'in Doğu Avrupa'daki ulusal mücadelelere tama- men gericiliğin kalesi olarak gördük- leri Rus Çarlığı'yla ilişki çerçevesinde baktıkları ve başta Hindistan olmak üzere sömür- gelerde kapitalizmin rolünü çok farklı değerlendirdikleri bilinen gerçeklerdir. Ama bunun temelinde kaba bir ulus husumetinden ziyade, dünya devrimi perspektifi ve sınıf enternas-yonaliz- mi yatar. Asıl sorun kapitalizmin teoride öngörülen bir tarihsel gelişim izlememesi ve hayatın gerçeklerinin "önemsiz" görülen ulus sorunlarının sosyalizmle tek hamlede çözüleceği tezini doğrulamamasıdır. Bu açmazı aşmak için geliştirilen ve en katı ifadesini Lenin'de bulan emper- yal- izm tahlili de ulus konusu açısından sorunludur. Genel Marksist ilkeler olarak benimsenen "ulusların kendi kaderini tayin hakkı"nı tanıma ve ulusal kurtuluş mücadelelerini sosya- lizmin yedek gücü olarak görme çizgisi esas olarak pragmatik bir reel politikaya dönüşmüştür. Konuyu daha iyi anlamak için ters bir uçtan bakıla- cak olursa, "sosyalizm"e bulaşmış gibi görünen Çin, Vietnam gibi ülkelerdeki devrimler özünde ulusal süreçlerdir ve zaten sonuçta da doğal tarihsel seyrin gerektirdiği noktalara varmış durumdadır. Mozambik'te sosyalizm öncülüğündeki ulusal kurtuluştan totaliter bir rejimin çıkmış olması öğretici bir örnektir. Öte yandan, Sovyet tecrübesinde somut olarak ortaya çıkan durum "sosyalizm"in geri ulusları bir sosyal sıçramaya yük- seltmesi değil, paradoksal biçimde ulusal kültürlerin serpilip gelişmesi ve belki de bugünkü Kafkasya ve Orta Asya devletlerinin temellerinin atıl- masıdır. Kısaca açıklamaya çalıştığım böyle bir teorik paranteze, "sosyalist" de olsa devletlerin herhangi bir dış soruna yaklaşımını ideolojik duruşlara bağlamanın sakıncalarına işaret etmek açısından gerek duydum. Söz konusu dönemde Sovyet yöneti- minin Kürt sorununa bakışında sorunlu emperyalizm tahlili ve önce- likle yeni Sovyet devletini koruma kaygısı kadar, yerel yoldaş bilgi kay- naklarından gelen raporlar da etkili olmuştur. (Kim bilir, ulusal sorun komiserleri o dönemde Kürtleri belki kendi Kazakları gibi görmüşlerdir!) 112 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- Bir karşılaştırma açısından, 19. yüzyıl- da bölgeyle çok yakından ilgilenen Rus Çarlığı'nın kendi çıkarları doğrul- tusunda Kürt toplumunu sıkı izlemeye almasını (ve bu sayede epeyce önemli bir literatürün oluşmasını) örnek verebilirim. Nitekim Sovyet yönetimi de Ikinci. Dünya Savaşı'ndan, özellikle de 1960'tan sonra Ortadoğu dengeleri içinde Kürt sorununa bir masa açmış ve belirli politikalar uygulamıştır. Bunun Marksist ilkelerin keşfedilme- siyle ilgili olduğunu hiç sanmıyorum. Cevap14: Türk devletinin resmî ideolojisin- deki Sevr paranoyasının bir ayna görüntüsü olarak, Kürt siyasal çevre- lerinin bir Sevr-Lozan karşıtlığını çok- ça işlemelerini doğru bulmuyorum. Sevr, esas itibariyle galip büyük devletlerin bölgesel planlarının henüz billurlaşmadığı bir aşamada hazırlan- mış ve "ölü" doğmuş bir uzlaşma met- ninden ibarettir. (Italya'ya bile bölge verilmişti ve arkada güzel imar çalış- maları bırakarak ayrıldıklarında yöre insanlarınca buruk biçimde uğur- landılar!) Daha 1920'de pratikte atılan (Suriye sınırının çizildiği Ankara Antlaşması gibi) adımların getirdiği çeşitli "düzetmeler" ve genç Türk devletiyle pazarlıklar sonucunda bazı hükümleri atılmış olarak eski çerçeve- ye esasen yakın Lozan'a varıldı. ABD'nin Lozan'ı resmen onaylamadı- ğı doğrudur, ama bu daha çok Senato'nun genel olarak Avrupa'daki savaş sonrası düzenlemelere tepki göstermesinin ve ABD dış politikasın- da yeniden dışa kapanmacı eğilimin ağır basmasının sonucudur. Cevap15: Hukuki ve siyasal bir içerik taşıyan "soykırım" ibaresinin uluorta kullanıl- ması doğru olmadığı gibi, "ırkçılık, asimilasyon, inkâr ve katliam" gibi daha açık ve tarihsel gerçeklere denk düşen ibareleri zayıflatıcı niteliktedir; kaldı ki Kürt toplumu "kırılmamış" halde durmaktadır. Kişisel olarak, reel devlet çıkarlarıyla ve hesaplarıyla lekelenmiş olsa bile, her türlü ulus- lararası kurumlaşmayı insanlığın geleceği açısından özü itibariyle olum- lu saymaktayım. Buna örnek olarak da Ingilizlerin serbest ticaret kaygısıyla bile olsa uluslararası düzeyde köleliğe açtığı savaşın sonuçta insanlığın hane- sine olumlu bir adım olarak geçişini verebilirim. Hukukun, insan ve toplu- luk haklarının gidişatı genelleşme ve evrenselleşmeyönündedir. Gerçeklerin inatçı olma gibi kötü bir huyu vardır, eninde sonunda ortaya çıkarlar. Dünyada tek mağdur halk Kürtlermiş gibi bir psikolojiye girmek sağlıklı değildir. Sudan'da yakın dönemde yaşanan vahşet karşı- sındaki tınmazlık ve şu anda Sri Lanka'da yaşanmaya başlayan insani trajediye seyirci kalma tutumu apaçık ortadadır. Dünyanın her yanında hak aramanın önüne dikilen engelleri vic- danlara seslenen, dostlar kazanmaya dayanan, meşru ve sabırlı bir mücade- leyle aşmanın dışında henüz bir seçe- nek yok. Bu ülkede bile Muğlalı olayı böyle bir çaba sonucunda bir ceza davasına dönüşebilmiştir. Olay tekil bir örnek olabilir, ama böyle bir yolun açık olmadığı anlamına gelmez. B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 113 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- Cevap16: Kürt toplumu tarihsel olarak çoğu zaman bölünmelere ve iç çatışmalara yatkın olmuştur; bunun sosyal düzen- le ve sıkıştırılmış bir coğrafyada yaşa- mayla bağlantılı nesnel temelleri var- dır. Böyle bir yapı aynı zamanda içe- riden ve dışarıdan dayatılmış otorite aracılığıyla bölünmeleri bastırma yönünde güçlü eğilimleri besler. Bir toplumu bazı asgari temellerde kenet- leyen dil, kültür, sosyal görenekler, değerler gibi gerçek birleştirici unsur- lar ise tarihsel gelişme içinde kimi zaman işgal, savaş, ekonomik dar- boğaz, afet gibi sancılı tecrübeleri de kapsayan olaylarla ortaya çıkar. Kürtlerin uzun süre önceden başla- yarak siyasal sınırlarla parçalanması böyle bir kader birliğine varma sürecini elbette büyük ölçüde aksat- mıştır. Buna bağlı olarak Kürt toplumu belirttiğim birleştirici unsurların gü- dük ve arızalı biçimde şekillendiği birçok yerel yapılanmayı barındır- maktadır. Bir başka deyişle Kürtler kader birliğine varmada gecikmiş olan ya da kendi iradesi dışındaki kurumsal düzenlere tabi olarak bunu eksik halde yaşayan bir toplumdur. Güçlü geleneksel bağlar varmış gibi görünmesine karşın, Kürtlerin genelde birey olmadan bireyciliğe kolayca kayan ve otoriteye boyun eğmekle birlikte toplu davranmaya pek gelmeyen bir yanı olduğu söylenebilir. Bence ulusal ve sosyal kimlik açısından ciddi sorunlar yaratan bu çıkmazı aşmak her şeyden önce nesnel koşulların elverişli olup olmamasına bağlıdır. Sorunlu kentleş- menin ve yaygın göçlerin yaşan- dığı bir ortamda Türkiye Kürtlerinin nasıl etkiler altına girdiğini gerçekçi yak- laşımla araştırmakta yarar vardır. Kültür, eğitim, yönetişim ve demokra- tik değerler bakımından sağlanacak ilerlemeler "bireylerden oluşmuş ger- çek bir toplum"a varmayı kolaylaştıra- bilir. Kürt toplumunun derin izler bırakmış tarihsel bölünmeden sonra bir siyasal birliğe varıp varmaya- cağının ucu açık bir soru olarak dur- ması, toplumsal kader birliği dinamik- lerinin ne ölçüde gelişebileceğinin belirsiz olmasıyla ilgilidir. Cevap17: Mahabad Kürt Cumhuriyeti'ni değerlendirmeyi günümüzde önemli kılan en önemli unsur, şimdi Irak'taki Kürt Federe yönetiminin ortaya çıkış koşullarıyla bazı benzerlikler taşıması ve bu açıdan dersler çıkarmaya uygun olmasıdır. Girişimin temelde nazik bir uluslararası ve bölgesel dengeye dayandığı açıktır; savaş koşulları Iran'ı yola getirmek amacıyla bir ölçüde ortak bir Ingiliz ve Sovyet müda- halesini getirmiştir. Bu müdahale Iran toplumunda cendereden kurtulan çok değişik güçleri özgürleştirip harekete geçirirken, bir yandan da savaş son- rası düzenle ilgili olarak büyük devletler masa başı müzakereler yürütmüştür. Böyle bir ortamda Kürt siyasal çevrelerinin acemice adımlarla da olsa meclis, idare, ordu, eğitim, basın gibi unsurları kapsayan bir örgütlenmeye gidişindeki canlılık ve çalışkanlık takdire değerdir. Bir yılı bile bulmayan bu denemenin Kürtlere önemli bir ilham ve cesaret verdiği kanısındayım; bazen bir "hayal"in 114 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- uyandırdığı heyecan bile derinde yatan "gerçek" güçleri uyandırır. Büyüklerin masa başı mühendislik- lerinin Mahabad'ın fermanını çıkar- masından sonra, kaçınılmaz sonu karşılama açısından Iran hükümetiyle uzlaşma arayışının siyasal öngörülülük taşımadığı görüşün- deyim. Cumhuriyete bir dinamo gibi güç veren Barzani kadrolarının geri çekilme hattı bana daha doğru geliyor. Çok çaresiz bir ortamda Barzani'nin bir çıkış yolu bulması herhalde Mahabad'ın sırf bir hayal kırıklığı olarak kalmamasında ve umudun geleceğe taşınmasında önemli rol oynamıştır. (Mehmet Uzun'un tasar- ladığı son romanlardan biri olan "Uzun Yürüyüş" bir gün yazılır mı acaba?) Cevap18: Görünüşteki sükûnet döneminin isyanları tenkil döneminden pek aşağı kalmayan baskılarla ve acılarla dolu olduğunu unutmamak gerekir. Kürt toplumunun cendere içinde olduğu bu yıllarda "eşkıyalık" (Kürtçe ifadesiyle "mahkûmluk") ve "kaçakçılık" olay- larının Kürt kültüründe neredeyse efsane motiflerine dönüşmesi her- halde bir tesadüf değildir. (Daha son- raları Kürt sorununun dolaylı bir dille sinemaya yansıdığı ilk film de garip biçimde "Hudutların Kanunu" adını taşır.) Türkiye'nin önemli ölçüde dış konjonktürün etkisiyle "çok partili hayat"a geçişi, baskılara karşı biriken tepkiyi hemen açığa çıkarmıştır. Kürtlerin Demokrat Parti'ye tevec- cühü "feodal" unsurların tekrar sahn- eye çıkışıyla değil, doğrudan bununla ilgilidir; siyasal muhalefetin oluşum aşamasında (geçici, sonuçsuz bir gir- işim olarak kalmış olsa bile) Kürt sorununun gündeme geldiği yolunda bilgiler vardır ve bazı önemli Kürt şahsiyetlerinin siyasal geçmişi bu sürece kadar iner. Aynı dönemde ses- sizliğin bozulmaya başlamasında cen- derenin gevşemesinin bir rolü vardır; ama bence en önemli etken bilinçli bir tercihle bölgede sürdürülen "kapalı ekonomi"nin kırılma yoluna girmiş olmasıdır. Irak'taki darbenin sonrasına denk gelen ve gerçekten de ölü toprağının kalkmasında bir döne- meci ifade eden "49'lar olayı" çıkışının aslında öğrencilerin yanı sıra konum ve meslek itibariyle (askerleri de kap- sayacak kadar) düzenle bir ölçüde bütünleşmiş kesimlerden gelmesi eşyanın tabiatına son derece uygun- dur. O dönemde ve bir süre daha Kürt taleplerinin ardındaki temel dinamik, kabuğu çatlayan ve daha iyi bir gele- cek arayan bir ekonomik ve sosyal yapının reform yönündeki arayışı olmuştur. Cevap19: Irak'taki darbe bölgesel düzeyde 1956 Süveyş bunalımıyla başlayan rejim sarsıntıları dalgasının bir halka- sı, ülke düzeyinde Ingiliz manda yöne- timinin armağan olarak bıraktığı en örgütlü kurumun fiilen devletin ağırlık sıkletine dönüşmesinin sonucudur. Ayrıca Ortadoğu'da açtığı gedikle SSCB'nin manevra alanını genişlet- mesini sağlamıştır. Irak'ın "tiranlar" üretme geleneğinin tipik bir temsilcisi olan Kasım'ın dayandığı koalisyonu kendi eliyle çökertmesinden sonra, B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 115 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- Barzani'nin halkın sinesine dönmesi bir isyan ilanının ötesinde Kürt toplumu çapında "devrim" sayılabile- cek bir gelişmenin başlangıcı sayılır. Çünkü askerî çatışmaların da yaşan- masına karşın, bu sürecin öne çıkan yanı, bir yandan halkın seferber edil- mesi ve örgütlenmesi, diğer yandan parti içindeki kadroların halkla gerçek anlamda tanışmasıdır. Hareketin bağ- rında taşıdığı çelişkil- erle zaman içinde bir sosyal temele oturması Irak Kürt siyasal tarihinin bir konusudur. Komşu devletlerin Irak'taki geliş- meler karşısında bir teyakkuz duru- muna geçmesi Barzani hareketinin bu ülkelerdeki Kürtler arasında yarattığı büyük etkinin dolaylı bir belirtisidir. Ilk başlarda daha çok geleneksel mil- liyetçi damarı canlandırıcı düzeyde kalan bu etki, daha sonraları aydınları ve gençleri de içine alan bir boyuta ulaştı. Barzani'nin 1970'e kadar inişli- çıkışlı ilerleyen hareketin gerekleri açısından izlediği "dört devleti birleş- tirmeme" taktiği doğrultusunda diğer ülkelerdeki Kürt siyasal gelişim çizgi- sini kontrollü ve güdümlü bir çerçe- vede tutması değerlendirilmeye ve tar- tışılmaya açıktır. Nitekim söz konusu eşikten sonra etkinin sürmesine kar- şın, özgül koşullara bağlı ayrı siyasal mecralar ortaya çıkmıştır. Cevap20: Osmanlı enkazı sonrasındaki Türkiye'nin geçmişi henüz bir yüzyılı bile doldurmuş değildir. Bu süre top- lumların tarihi açısından oldukça kısa sayılır. Türkiye'nin kuruluş felsefesini ve esaslarını belirleyen Kemalist modernleşme modelinin yarattığı devlet yapısı ve sosyal sistem oldukça güçlü dayanaklarla oturmuş gibi görünmesine karşın, 1950'den itibaren gelişen yeni iç ve dış koşullara uyum sağlama esnekliğin- den yoksun olduğu için tökezlemeye başlamıştır. Sonraki yıllar özetle biz- zat cumhuriyetin önünü açtığı sosyal ve siyasal değişimlerin sistemi zorla- ması karşısında statükoyu koruma ve pekiştirme çabasından kaynaklanan gelgitli bir "rejim bunalımı" olarak nitelendirilebilir. Parlamenter düzen çerçevesinde kaçınılmaz olarak ortaya çıkan her siyasal tıkanıklığın neredeyse devresel darbeleri (bu arada açık ve örtülü bir sürü müdaha- leyi) getirmesi vesayet rejiminin tipik özelliğidir. Hiç kuşkusuz Türkiye'ye ayar vermeye yönelik dış etkenlerin de devreye girdiği bu darbeler dizisinin ilk halkası 27 Mayıs, özünde statükoyu koruyucudur; anayasal ve kurumsal düzenlemelerle Kemalist modelin onarılabileceğini sanma gibi bir "naiflik" taşıması geniş çevrelerde bir yanılsama oluşmasını kolaylaştır- mıştır. Öte yandan, 1950 sonrasında Türkiye ekonomisindeki hızlı büyü- menin alt sınıflara yönelik popülist tavizlere elverişli bir ortam yaratması ve dış politikada Sovyet kozunun Türk devletine yeni bir "denge oyunu" fır- satını sağlaması, 1960'larda nispi bir serbestleşme yaşanmasını getiren asıl etkenlerdir. Bu ortam doğrudan dar- benin bir sonucu değildir. (Bu arada solun söz konusu süreçte Kemalizm'le irsî bağlarının canlanarak güçlenmesi, Ittihatçı geleneğin her türlü kılıkla sürebildiği Türk siyaset dokusunun 116 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- doğal sonucudur; ama sol, demokrat ve liberal akımlar içinde bir dönüşü- mün ilk tohumlarının da aynı süreçte ortaya çıkışını yabana atmamak gere- kir. Bu ülkenin fikir hayatında müs- tesna yere sahip Idris Küçükömer gibi bir kişiliğin darbeci çizgiden Türkiye'nin ruhunu okumaya dönük bir yaklaşıma sıçrayışı aynı döneme denk gelir.) Darbecilerin Kürt sorununa yak- laşımına ilişkin saptamanız son derece yerindedir. Esasen resmî Kürt politikası devlet genlerine sanki kod- lanmış gibidir ve devletin her sıkıştığında başvuracak bir donanım dağarcığı olarak tuttuğu bir sicil def- teri vardır. Çok sonraları koruculuk sistemi kurulurken tozlu raflardan indirilen bir Kürt aşiretleri haritasının esas alınması ilginç bir örnektir. Türkiye'nin rejim bunalımı süreci- ni her müdahale sonrasında çözüm gereğini daha da dayatan bir düzeye yükseldiği dinamik ve karmaşık bir gelişme olarak görmek gerektiği görüşündeyim. Siyasal yaşamdaki zaafların ve güçler mevzilenmesinde- ki çarpıklıkların kurulu yapıda köklü değişiklikleri güçleştirmenin ötesinde, kılcal damarlara kadar sızmış berbat bir ideolojik mayayla vesayet rejimine direniş gücünü veren oldukça geniş bir sosyal dayanak vardır. Cevap 21: Bana göre sadece Türkiye Kürtleri arasında değil, bütün Kürt parçaların- da solun 1970 sonrasında gençleri ve aydınları bir rüzgâra bindirecek kadar rağbet görmesi ciddi olarak irdelen- mesi gereken bir konudur. Bu gelişmeyi sırf terminolojiye bakarak sosyalist bir hareketin ortaya çıkması gibi yorumlamak bana yanıltıcı geliy- or; Kürdistan'ın hiçbir kesiminde böyle bir sınıf temeli olmadığı gibi, böyle bir harekete (belki Süleymaniye ve çevresindeki cılız "işçi" varlığı ve daha çok orta köylülüğün "toprak" arzusu dışında) denk düşecek sosyal patlamalar da yoktur. Dolayısıyla yönelişin sebeplerini iki noktada ara- manın doğru olacağını sanıyorum: Birincisi, aydınların "zihinsel doyum" ihtiyacını karşılayacak ölçüde dona- nımlı bir Kürt milliyetçiliği ideolo- jisinin ve siyasetinin yokluğudur. Ikincisi, Kürt ulusal mücadelesini daha geniş katmanlara yayma ve dış dünyada destek bulma açısından böyle bir araca gerek duyulmasıdır. Kürt siyasal çevrelerinde Marksist derin- liğin milli mesele "uzman"lığıyla sınır- lı kalması ve dünyadaki ideolojik cepheleşmelerin bizde çok yankı bul- ması herhalde bununla açıklanabilir. Esasen sonraki sorularda unsurları bulunan bir konuya da bura- da değinmek istiyorum: Kürt solcu- luğu vahim bir anakronizm sakatlığı taşımaktadır. Özellikle Irak'taki 1975 yenilgisi sonrasında belirginleşen bu sakatlığın kaynağı, dönemin aslında düşüşe geçen "ulusal kurtuluş hareketleri" dalgasını esas alan ve üstelik çabuk sonuca varmayı hayal eden bir gelecek tasarımı yarat- masıdır. Türkiye'nin 1980 sonrasın- daki koşulları bu eğilimi daha da güçlendirmiş ve bir silahlı mücadele düzeyine çıkarmıştır. Bunun getirdiği sonuç ise 1989'dan itibaren açığa çıkan yeni dünya dengesi ve sosyal B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 117 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- dinamikler çerçevesinde bu hareketin arkaik duruma düşmesidir. Kürt siyasal kadroları bu "zihinsel yük"ten kurtulamadıkları için yeni döneme tamamen hazırlıksız yakalanmıştır. Bizzat Kürt toplumundan gelen daha somut, gerçekçi talepler doğrultusun- daki bir dönüşümü sağlayamamanın sancıları halen sürmektedir. Solcuları da kapsamak üzere Irak Kürt siyasal çevrelerinin 1970'lerin ikinci yarısın- dan itibaren gerekli dersleri çıkararak farklı bir rotaya girmeleri ve dönemin genel gidişatına ayak uydurmaları belki de bir şanstır. Cevap 22: TKDP'nin illegal olarak kuruluşu- nu reformist çerçevedeki çıkışların devletten çok sert tokat yemesinin bir sonucu olarak görebiliriz. Bu durum aslında düzenle ilişkileri ve sosyal konumları itibariyle geniş bir kesimin dışta bırakılmasına yol açmıştır. Öte yandan, Barzani'nin kısmen haklı sebeplere dayanan telkinlerinin de etkisiyle tem- kinli bir çizginin esas alınması kitlelere dönük bir yönelişin önünü baştan almıştır. Bu bakımdan TKDP'nin gele- neksel damarı toparla- ma ve açık siya- set sahnesindeki kişi- likleri sınırlı ve ürkek bazı adımları atmaya zorlama dışında büyük bir etki yaratmadığı görüşündeyim. Soru içinde yer almamakla birlikte, TKDP'nin 1970'te yaşadığı bölün- menin bununla bağlantılı olduğunu ve geleneksel çizginin gençlikteki kabarışı kucaklamak bir yana, gelişmelerin peşinden sürüklenerek bir "duruş"u bozduğunu eklemek isterim. Cevap 23: Doğu Mitingleri reformcu Kürt çıkışlarını gerçekten de ulusal-siyasal bilince doğru taşımada çok önemli bir dönemeçtir. Çok da planlanmamış ve kendiliğinden bir hareketin bütün özelliklerini taşır; bir yandan sıçrayan kıvılcımlarla küçücük yerli siyaset odaklarını tutuştururken, diğer yan- dan dağınık öncü unsurların ilişkilere girerek örgütlenme yoluna girmesini sağlamıştır. Hareketin bu sıçramasına tekabül eden DDKO'ların özellikle yerel şubeleriyle açtığı "dernekleşme" eğilimi sonraki yıllarda Kürt hareketi- nin yarı-legal bir zemine oturmasında önemli bir rol oynamıştır. Kendiliğin- denci her hareket gibi bağrında olum- lu ve olumsuz yönleriyle birçok unsur taşıyan bu süreç akademik bir araştır- ma konusu olmaya çoktan adaydır. Cevap 24: Bana göre TIP aslında TKDP'nin kucaklayamadığı geniş bir çevrenin siyasete girmesini sağlayan bir alan açma işlevini görmüştür. Ideolojik- siyasal çizgisinin ötesinde, solun Türkiye'de ilk kez halka yakınlaşma eğilimini temsil etmesi, TIP'i Kürtler açısından da ayrı bir yere koymayı gerektirir. Kürt kadrolarının bir tür siyasal-örgütsel eğitim gördüğü ve üst kademelere kadar çıktığı bu yapılan- ma Kürt sorununu programına alarak bir bedel de ödemiştir. Dolayısıyla "geleneksel Kürt siyasi hareketine Kemalizm ile hesaplaşmayan 'sol' argümanlı bir müdahale" olarak değerlendirilmesini haksız buluyo- rum. Aybar-Boran çekişmesinin net bir çerçeve taşımasa bile geleneksel kalı- 118 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- pları tartışma gündemine getirdiği açıktır; partili Kürtlerin bu olaydaki saf tutuşu da bir göstergedir. Ancak Türkiye'deki genel siyaset yapısının Kürt toplumunu etkilediği doğrudur; solu da kapsamak üzere bu konuya 44. soru çerçevesinde döneceğim. Cevap 27: Tartışmanın gündeme gelmesinde belirleyici etken elbette Kürt dinami- ğinin Türkiye siyasetine ağırlıklı bir güç olarak girmesidir. Kürtlerin daha önce zaten yok sayıldığı ve deyim yerindeyse kaderiyle baş başa bıra- kıldığı dönem geride kalmıştır. Bir ironi ve belki de parodi olarak, CHP'nin bile 1973 "Ak Günler" pro- gramına Yugoslav modeli görüşünü koyduğunu hatırlamak yeterlidir. O dönemdeki gelişmeyi ikili bir süreç olarak görmek gerekir: Bir yandan Kürtlerin çeşitli kanallardan siyasete katılmasının alanı bir ölçüde açılmış- tır, diğer yandan "müesses" yapıların Kürt sorununu programlarına almala- rının önünde katı ideolojik-kurumsal kısıtlamalar vardır. Kürt gençlerini ve aydın çevrelerini haliyle sıkıştıran bu gerilimli baskılar, esas itibariyle "siyasal program" konusunda yaşanan büyük kafa karışıklığını "ayrı örgütlenme" platformunda çözme arayışını getirmiştir. Daha ziyade ayrı örgütlenmeyi Marksist bir gerekçeye oturtma arayı- şının ürünü olan "sömürge" tezinin resmî kalıplardan kopma, bağımsız davranma ve kendi sorunlarına odak- lanma yönünde bir işlevsellik taşıdığı söylenebilir. Ama bu yaklaşımın "siyasal program" sorunsalını çözmediği, daha "ileri" bir görüntü vermesinin sahte olduğu ve aksine geleneksel Kürt damarının böyle bir tez olmaksızın geliştirebildiği "Kürdistan'a otonomi, ülkeye demokrasi" gibi yalın bir hattın bile gerisine düşmeyi getirdiği kanısın- dayım. Çünkü bu tezin doğal sonucu dünyada sömürgeciliğe karşı çeşitli mücadele modellerinin dosdoğru uyarlanması ve her program için kaçınılmaz olan somut durum tahlilin- den uzaklaşılması olmuştur. Şu anda çok geniş yelpazeli çözüm mo-deli arayışlarının sürmesi girilen çıkmazın bir sonucudur. Ayrıca kişisel olarak, Kürdistan'ın konumunu hangi tipte olursa olsun sömürge statüsüyle açık- lamanın doğru olmadığı görüşün- deyim; doğrusunun ne olduğu ise kafa yormayı gerektiren bir konudur. Cevap 28: Bazen basitmiş gibi görünen bir konuda seçilecek yol çok büyük bir dönemeci getirir; DDKO'nun 12 Mart dönemindeki siyasi savunma çizgisi de böyledir -üstelik esas itibariyle kimlik, dil ve tarih konularına ağırlık vermesine karşın. Hangi çapta ve düzeyde olursa olsun, bu mücadeleye emeği geçmiş olan herkesi saygıyla anmak gerekir; içinde olmadığım bu süreçteki tartışmalarla ilgili değer- lendirmeyi bizzat yaşayanlar herhalde yapmışlardır, yapacaklardır. Ortaya çıkan dava dosyasının asıl önemi, 1970 sonrasında radikalleşen Kürt gençlik hareketine bir "doğrultu" ver- mesidir. Böyle bir doğrultu olmasaydı, Kürt gençliğinin önemli bir kesimi daha o dönemde boş cereyanlara B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 119 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- kapılıp heder olabilirdi. Cezaevi koşullarındaki saflaşmaların mahiyetini tam bilmemekle birlikte, kendi kuşağıma etkileri açısından bu konuda bir görüşümü belirtmek ister- im: Kimi zaman hemşerilik ya da bölge bağlarının bile devreye gire- bildiği bir grupçuluk zihniyetinin aynen dışarıya taşınması örgütsel bir- likteliğe varabilecek sağlıklı bir ide- olojik-siyasal yapılanma sürecinin önünü daha baştan kesmiştir. Siyasal tecrübe bakımından toy gruplaş- maların bir anda derme çatma "örgüt"lere dönüşüvermesinde ve da- ha sonra üst üste bölünmeler yaşa- masında bu mirasın herhalde önemli payı vardır. Cevap 101: Kawa değişik kaynaklardan beslen- miş çeşitli unsurların pratik mücadele koşullarında bir araya gelip kümeleş- mesinin ürünüdür. Genel çerçevesini 31. soruda kendimce vermeye çalışa- cağım radikal gençlik damarının teza- hürlerinden ve mecralarından biridir. Ankara DDKD içinde o sırada Kürt gençliğe yön vermeye çalışan "dergi" ve "parti" çizgilerine çeşitli gerekçel- erle muhalefet eden bir kesim ana gövdesini oluşturmuştur. Bu kesimin görüşlerini ifade eden broşürümsü ilk metin ana hatlarıyla bağımsızlık amaçlı Marksist bir Kürt hareketi oluşturma hedefini içerir. Ama bu ilk kümeleşmenin temel ilkeler etrafında bir siyasal çerçeve belirlemesini sağlayan aşama, başka çevrelerin de katılımıyla Eylül 1975'te sonuçlanan bir dizi "tartışma toplantısı"dır. Bu toplantılarda önceden belirlenmiş bir gündemle dünyadaki durum, sömür- ge tezi, Kürdistan tarihi, geçmiş siyasal hareketlerin analizi, ittifaklar sorunu, örgütlenme gibi birçok konu tartışılmıştır. Çin modeline dayanan geniş cepheli bir ulusal kurtuluş, çizgi olarak özetlenebilecek siyasal çerçevenin daha sonra başta Istanbul'da olmak üzere yakın gru- plarla da tartışılmasıyla bu birliktelik genişlemiş ve çok kısa sürede işçi, köylü, esnafı da kapsayan yerel unsurları bünyesine almıştır. Bu yapının özelliklerinin başında bir önder hareketi olmaması gelir. Kendiliğinden benimsenen Kawa adı sanki bu özelliği yansıtır; tıpkı Zapatista hareketinde olduğu gibi efsanevi bir figür belirleyicidir. Buna bağlı olarak Kawa kendi içinde demokratik işleyişi yürütebilmiştir, hatta bir ara bütün yönetim kadrosu- nun değişmesine varacak bir ölçüde. Harekete damgasını vuran ikinci özel- lik "halk arasında çalışma" anlayışına yansıyan kendiliğindenci mahiyetidir. Militan eylemciliğin, yoğun kadro yetiştirme çabasının ve halkın sıradan işlerini kovalamanın içiçe geçişinde bunu görmek mümkündür. Kendili- ğindenci sürüklenmeyle belki tezat sayılabilecek bir başka özellik, hareketin teoriye meraklı oldukça geniş bir "okumuş" kesimi barındır- masıdır. Esasen kendisini asla bir parti saymayarak önüne siyasal inşa görevini koymasına karşın, Kawa küçümsenmeyecek bu birikimi gerçek anlamda bir siyasal çalışmayla değerlendirmekten çok uzak kalmıştır. Son bir özellik olarak, Kawa'nın geleneksel Kürt milliyetçi 120 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- damarına yakın durmayı seçmiş olmasını belirtebilirim; Irak'taki Sovyet politikasına tepki temelinde gelişen Maocu yönelişi büyük ölçüde bununla ilgilidir. Cevap 102: Bana göre bu bölünmenin kaynağı aslında hareketin kendiliğindenci ma- hiyeti ile temel görev olarak belirlediği siyasal inşa arasındaki çelişkinin 1977'den itibaren yarattığı tıkanmadır. Bunun aşağı yukarı bütün Kürt grupları için geçerli olduğu söylenebilir. Belirgin bir siyasal pro- gramın ortaya çıkmayışı, hareketin topladığı gücü yönlendirmesini zor- laştırdı ve çıkmazı örgütsel yöntem- lerle çözme arayışı bizi kuruluştakine benzer bir tartışma zemininden uzak- laştırdı. Bunun yerine Çin-Arnavutluk ayrılığının bize yansıtılan "Üç Dünya Teorisi" gerekçesi, izlenecek yola ilişkin farklı eğilimlerin güya çatıştığı bir ideolojik nokta olarak öne çıktı. Kesin çizgilerle ayrılmamakla birlikte bu eğilimler kabaca hareketin gidişatını durdurarak dar bir kadro çalışmasına ağırlık vermeye ve siyasal inşayı tamamlanmış sayıp daha pratik ileri adımlar atmaya dönüktü. Açıkça ifade edilmediği için bu ayrımın Kürt hareketinin daha o dönemde başlayan yönelişinden duyulan tedirginlik ile bu yönelişe katılma istekliliği arasın- da olduğunu söyleyemiyorum. Ama iki kesimin sonradan gösterdiği gelişim seyri bunu doğrular gibidir. Kişisel kanaatim Dengê Kawa'nın sonuçta atalete düştüğü, Kawa-Red'in ise başıboşluğa savrulduğu yönündedir. Cevap 103: Ferit Uzun'un katledilişi böyle bir saldırıyı beklemediğimiz (dolayısıyla hiçbir tedbir de almadığımız) bir ortamda gerçekleşti. Daha cenazeyi kaldırma sırasında bize ulaşan ilk bil- giler o zamanki adıyla Apocuların bir saldırısı olduğu şüphesini uyandırdı. Daha sonra değerlendirmemiz Bucak ailesinin karıştığı bir karanlık tertip noktasına döndü; ama kesin bir sonu- ca varamadığımız için bunu açıkça ifade edemedik. Bizi bu kanıya daya- narak bir hareket tarzına girişmekten alıkoyan etken, söz konusu bildiride belirtilen "kaos ortamı" tahlilidir. Kendim olayın esasını Paşa Uzun'un (muhtemelen mahkemelerdeki iti- rafları öğrenerek) sadece yanılıyor olabileceğimiz uyarısında bulun- masından sonra, hapisten çıkmamın ardından avukatların aktardığı bil- gilerle öğrendim. Bir bölümünü okuyabildiğim açıklamalardan ve yazılardan Apocuların bir örgütsel karar sonucunda tasarlayarak bu cinayeti işlediğini ortaya çıkarmış durumdadır. Ferit Uzun'un kaybı Kürt toplumu için bir değerin heba olmasıdır. Üste- lik siyasal husumete bağlanacak hiçbir gerekçesi yoktur; Apocuların olayı üstlenmekten kaçınması ve daha sonra da örtbas edici bir tutum takın- ması bu yüzdendir. Bu cinayet ile daha sonra Siverek'te yaşanan olaylar arasında bağlantılar kurmaya çok açık bir du rum vardır. Ama öncelikle "karar" mekanizmasının açıklığa kavuşması gerekir ve bu da işin içinde olanların sırtında bir tarihsel vebaldir. B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 121 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- Cevap 29: Küçük bir not olarak Nâsır ve Baas arasında bir özdeşleştirmenin yanlış olduğunu belirtmeliyim. Nâsır ulus- lararası dengelerde bağlantısızlık çizgi- siyle rol almış ve Arap mil- liyetçiliğini değişik bir felsefeye oturt- maya çalışmış (bir hayli Mısır'a özgü) bir figürdür; Baasçılarla çekişmesinin etkisiyle de olsa Kürt hareketine ciddi bir yakınlık göstermiştir ve fikirleri Kürt milliyetçi çevrelerinde yankı bul- muştur. Ortadoğu'nun devlet ideoloji- leri arasındaki benzerliklere geçme- den önce, 20. yüzyıl boyunca dünyanın bütün orta boy yoksul ülkelerinde Türkiye'nin Atatürk'ünden Iran'ın Şah Rıza'sına ve Tunus'un Burgiba'sına, Çin'in Çan Kay-şek'inden Arjantin'in Peron'una kadar uzanmak üzere modernleşmeci totaliter (Bonapartizmin karikatürü sayılabilecek) rejimlerin yaygın bir ortak payda olduğuna işaret etmek gerekir. Ittihatçı kökenli Kemalist ide- oloji ile Nazi ilhamlı-Sovyet aşılı Baasçı ideoloji farklı tarihsel koşulların ürünü olmakla birlikte, devlet yücelticiliği, önder putlaştır- ması, tepeden inmecilik ve sosyal mühendislik gibi ortak yönler taşırlar. Kutuplar arasındaki çekim diyalek- tiğinin (çarlık istihbarat örgütü Okhrana ile Bolşevik hareket ve Israil devlet felsefesi ile FKÖ ilişkilerinde olduğu gibi) Kürt siyasal hareket- lerinde de işlediği ve bazı izdüşümleri bıraktığı elbette söylenebilir. Cevap 30: Bu konuya 1950'lerin sonlarından başlayarak günümüze kadar uzanan geniş bir perspektiften bakmanın gelişme sürecini ve gidişatın yönünü daha iyi anlamayı sağlayacağı görüşündeyim. Türkiye'deki Kürt hareketinin genel reformcu karakteri 1970'ten itibaren dünyadaki gelişmelerin de etkisiyle radikal tep- kileri besledi ve yeni arayışları getirdi. Esas itibariyle gençleri ve aydınları içine alan bu radikalleşme dalgası çok hızlı ve karmaşık bir siyasal sıçramayı doğurdu. (Bu durum geri sosyal yapıya sahip Rusya'nın 19. yüzyıl son- larında Avrupa'nın en canlı siyasal arenalarından birine dönüşmesine bir bakıma benzetilebilir; ama anarşizm akımını bile felsefi doruğa taşıyan ve harikulade bir edebiyat yaratan o orta- ma oranla son derece sığ kaldığını hiç unutmamak gerekir.) Genel radikal çizgi halka dönük bir yüz taşımakla birlikte esasen halktan kopuktu; bunun sonucunda da oturmuş siyasal akımlar için mutlaka gereken uzunca bir doğal seyri dört-beş yıla sığdır- maya kalkışma gibi bir yönelişe girdi. Küçümsenmeyecek bir güç birikimi yetersiz bir siyasal önderlik altında başıboşluğa savrulunca, oluşan bek- lentilere en uygun siyasal mecraya haliyle aktı. Bu genel gelişim sürecinde farklı siyasal grupların ortaya çıkışı (önceki bir soruda değindiğim gibi) topar- layıcı ve tecrübeli bir siyasal aklın yokluğundan kaynaklandığı kadar, bizzat hareketin kendiliğindenci ve dinamik doğasıyla da ilgilidir. Esasen çeşitli kümeleşmeler arasında fikri dirsek temaslarının, derinleşmeye yöneltici tartışmaların ve görüş alışverişlerinin 1977'e kadar bile 122 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- sürdüğü söylenebilir; ayrıca bu çok sesli ortamın sonraki döneme oranla çok daha canlı ve verimli bir siyasal hava doğurduğunu da olumlu bir not olarak düşmek gerekir. Gelişmeye sekte vuran yön ancak bir siyasal pro- gramla derlenip toplanabilecek bir örgütsel birlikteliğe ya da en azından ortak davranış zeminine varıla- mayışıdır; bunu da özünde Kürt toplumunun siyasal olgunluk düzeyi- nin böyle hızlı bir radikal dalgayı kal- dıramayışına bağlamaktayım. (Acaba büyük Kürt şair Cigerxwîn'in şiir serü- veni geçirdiği evrelerle ve işlediği temalarla daha geniş zaman diliminin bir özetini verir mi?) Dönemin Kürt siyasal örgütleri, grupları arasında daha çok öncelikli siyasal hedef, mücadele tarzı ve sosya- lizmin yorumu noktalarında yoğun- laşan ayrılıkları bugün tartışmaya giri- şmenin hiç de anlamlı olmadığı görüşündeyim. Aksine, bir ölçüde bu noktaları da kapsamak üzere, döne- min genel karakterini, eğilimlerini ve anlayışlarını hemen her grubun deği- şen derecelerde ve kendine özgü biçimlerde barındırdığını görmek her- halde daha aydınlatıcı olacaktır. Burada herhangi bir övgü payı çıkarma kaygısı taşımaksızın sırf bir bilgi olarak kayda geçmesinde yarar gördüğüm bir hususu belirtmek ister- im. Sovyet sosyal-emperyalizmi konu- sundaki ısrarcılığıyla "kavgacı" ve "eleştirel" bir görüntü veren Dengê Kawa 1978'den sonra gücünün yettiği ölçüde birleştiriciliği vurgulamıştır; ama kendi çizgisine ve mantığına göre "Sovyetçi" grupları TKP'yle bağları ölçüsünde ve PKK'yı da "serüvencilik" yönüyle bu genel cephenin dışında görmüştür. Rizgarî içinde ortaya çıkan bölünmede tarafları sağduyuya çağıran yazılı belge ve görüşme kapılarını açmaya dönük cılız girişimler bu tutumun kanıtlarıdır. Cevap 33: Geçmişte de işlerlik taşıyan aynı bağlantıların o zaman açıklıkla ortaya çıkmamış olması, görünen devlet ve derin devlet arasındaki sınırların çok geçişken olmasıyla ve ikisinin sıkı sıkıya örülü bir yapı taşımasıyla ilgi- lidir. Bugünkü tablonun farklılığı devlet katını da saran ciddi bir çatış- madan dolayı ağlarda ortaya çıkan parçalanmanın sonucudur. Bence en ilginç gelişme statüko koruyuculuğu- nun öteden beri devle- tin rükünleri olarak görülen "seyfiye", "mülkiye", "adliye" ve "ilmiye" kesimlerinde nasıl yuvalandığını gösteren ilişkilerin yu- mak gibi çözülmeye başlamasıdır. Bu hesaplaşma hangi noktaya kadar giderse gitsin, sonuçta kaçınılmaz bir değişim yaşanacaktır. Davadan çıkan ipuçlarının geçmişe dönük olarak siyasal gelişmelere yeni bir bakış getirmesine iki örnek verebilirim: Doğu Mitingleri’nin sonrasına denk gelen malûm "komando" harekâtı hep bir gözdağı girişimi olarak görülmüş- tür. Şimdi bana öyle geliyor ki, 1971 darbesine zemin yaratma yolu önce bölgede denenmiş, ama daha sonra 15-16 Haziran olayları üzerine kışkırtma için mümbit görünen genç- lik hareketine dönülmüş olabilir. Aynı şekilde 1980 öncesinde Kürt gru- plarının yarı-legal yapılarla serpilme- B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 123 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- sine bir bakıma göz yumulması hare- ketin potansiyelini açığa çıkarma, olgunlaşmadan bir meydan okumaya girmesini sağlama ve Türkiye genelindeki muhalefet çevrelerinden ayrışmasını derinleştirme gibi bir amaca yönelik olabilir. Daha sonraki geliş- melerde böyle bir ihtimali düşün- dürtücü yanlar vardır. Cevap35: Türk toplumunda sadece Kürtlere karşı değil, azınlık kalıntılarına, örtük olarak her türlü etnik-kültürel toplu- luğa ve genel olarak yabancılara karşı takınılan söz konusu tutumun Türk devletinin kuruluş şartlarına bağlı tarihsel ve siyasal temelleri vardır. Osmanlı tebaası çeşitli Müslüman topluluklar Anadolu'ya sığınmak duru- munda kalmış, "tehcir" ve "mübadele" uygulamalarıyla bu topraklardaki nüfusun beşte biri temizlenirken geniş çaplı bir mülkiyet yağmasına girişilmiş, Kürtler sindirilerek cen- dere altına alınmış ve eğitim, kültür, asker ocağı gibi alanlarda yoğun bir ulus inşası yürütülmüştür. Böyle bir süre- cin yaşanmış olması "vatan" kavrayı- şında bir özgüven eksikliği yarattığı gibi, bastırılan bir suçluluk psikolojisine yol açmıştır. Bu da resmî devlet ideolojisinin toplumda kök salmasını kolaylaştıran bir zemindir. Genel ola- rak siyaset, fikir ve üniver- site dünya- sının resmî kalıplar içinde kalması devletten beslenme tarzıyla yeni boyutlar kazanan "kapıkulu" gelene- ğiyle yakından ilgilidir; sol açısından ise Ittihatçı köklerin yanı sıra SSCB'nin Türk devletine karşı izlediği politika (Kemalizm ve Stalinizm arasındaki ilginç felsefi yakınlıktan dolayı) önemli bir etken olmuştur. Ama bu genel saptamalar toptancı bir suçlama retoriğine ve gelişmelerin tarihsellik yönünü gözardı eden bir tutuma yönelmeyi getirmemelidir; sonuçta ortaya çıkan yapı sosyal dinamiklere bağlı bir tar- ihsel olgudur ve bağrında aykırı yön- leri de taşımaktadır. Böyle yapılar kalıcı ve statik olamaz. Hareket nok- tası her somut durumda sosyal evrim- in gidişatı olmak zorundadır. Cevap 36: Kürtler açısından değişimleri görmek için bir karşılaştırmadan ziyade aslında dönüşüm sürecindeki halkalara ve eklentilere bakmak daha ışık tutucu olabilir. Örneğin, 20. yüzyıl başlarındaki Kürt "rönesans"ı siyasal statü yönünde bir kazanım sağlamış olsaydı, daha sonraki gelişmeler farklı olabilirdi. Osmanlı düzeninin farklılık- lara hoşgörü eğiliminin son yıllarda ortadan kalkmaya yüz tutması Cumhuriyet Türkiye'sine bir miras olarak geçmiştir. Aynı şekilde Kemalist kadroların iskân poli- tikasının esasları Osmanlı yöneti- minin çok ustalıkla kullandığı bir yön- teme dayanır. Öte yandan cumhuriyet rejiminin Türkleştirme politikası Osmanlı düzeninde örneği olmayan kendine has özellikler taşır. Kürt böl- gelerinde devlet varlığının kurumsal bir yapıya kavuşması cumhuriyet dönemine denk gelir. Cevap 38: Bu konuya 18. soruda cevap verdiğimi sanıyorum. BM'nin yapısın- 124 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- da devletsiz milletlerin temsiline olanak sağlayacak bir değişim talebi bana gerçekçi gelmiyor. Her şeyden önce böyle bir temsilin mekanizması bir sorun olarak karşımıza çıkar. Buna karşılık Kürtlerin çeşitli plat- formlarda uluslararası ağırlık kazan- ması dolambaçlı olsa bile daha sonuç alıcı bir alan açar. Yılmaz Güney'in bir sinema temsilcisi olarak etkisi çok daha büyük olmaz mıydı? Cevap 39: Irak'taki siyasal kazanıma çok zorlu bir uluslararası dengede varılmıştır. Bu süreçte ABD'yle ilişki- lerin "nesne" den "özne"ye geçiş yönünde bir mesafeyi de içerdiği görüşündeyim. Işgal sonrasında çok yönlü ilişkilere girilmesini, dış ekonomik bağlantılara önem verilme- sini ve bölge devletlerine karşı hassas bir politika izlenmesini doğru bul- maktayım. Herhangi bir akıl ver- menin bana düşmediği kaydıyla, halk- tan halka ilişkiler düzeyinde dünya kamuoyuna açılmanın ve Kürdistan'ı tanıtmanın yeterli olmadığını söyleye- bilirim. Cevap 40: Bildiğim kadarıyla Kürt Federe Hükümeti "uluslararası sömürge" tezi- ni esas alarak hareket etmiyor. Barzani'nin "Topraklarımız her Kürt'ün yurdudur", "Kürtlerin kendi kaderini belirleme hakkı vardır" ve "Birleşik Kürdistan şu anda bir hay- aldir" sözleri bence ilişkiler açısından yeterli bir çerçevedir. Kürt hüküme- tinin diğer parçalardaki siyasal güçleri yönlendirmeye çalışması doğru değildir. Irak'taki mevcut yapının sağlamlaşması başlı başına komşu ülkelerde Kürt sorununun çözümünü kolaylaştırıcı bir etkendir; bütün Kürt hareketlerinin bunu gözeten bir poli- tika izlemesi gerektiği görüşündeyim. Cevap 41: Birer simgeye dönüştürülen kav- ramlar üzerinden tartışmak Ortadoğu toplumlarının kötü bir huyudur. Türkiye'deki Kürt siyasal hareketinin temel zaafının siyasal programdan yoksunluk olduğunu belirtmiştim. Belirttiğiniz "Kürt meselesi nedir?" ve "Kürtler ne istiyor?" soruları gerçek- ten bir program için temel çıkış nok- talarıdır. Birinci soru tarihsel per- spektifle bir toplumun bulunduğu gelişim evresinde çözülmesi gereken çelişkiyi/ çelişkileri ortaya koymayı, ikinci soru ise toplumun nabzını tutarak ve sosyal analize dayanarak bir temel siyasal hedef belirlemeyi gerektirir. Bu noktalarda berraklığa ulaşılmasından sonra hayatın çeşitli alanlarıyla ilgili kısa, orta ve uzun vadeli birçok politika belirlenebilir. Görebildiğim kadarıyla Kürt sorununu Türkiye'nin siyasal çerçevesi içinde tanımlama ve çözmeye çalışma eğili- mi ağır basmaktadır. Böyle bir yak- laşım öncelikle Türkiye için nasıl bir sistem öngördüğünü ve Kürtlerin bu sistem içinde nasıl yer alacağını ortaya koymak zorundadır. Bu genel çerçeve ekonomiden eğitime, kültür- den dış politikaya, çevre sorunların- dan kadın haklarına vb. kadar uzanan bir dizi alanda somut taleplerle doldu- rulmadıkça havada kalır. Aktif siyase- tle uğraşmayan biri olarak, sadece B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 125 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- konuya yaklaşımla sınırlı bir görüş belirtebiliyorum. Bana göre Kürtlerin özgür iradesiyle ve Türkiye toplumundaki genel mutabakatla varılacak her türlü çözüm sosyal gelişime uygundur ve siyasal bakım- dan meşrudur. Cevap 48: Türkiye Kürtleri ve hatta Türkiye açısından PKK çeyrek yüzyılı aşkın bir süreden beri siyasal gelişmelerde ağırlıklı rol oynamış bir olgudur. Böyle bir olgu 1980 öncesi Kürt siyasal hareke- tindeki gidişatın bir bakıma doğal sonucudur ve Kürt toplumuyla birlikte Türkiye'nin tamamı bunun etkilerini bütün yönleriyle yaşamıştır. Önceki sorulara verdiğim cevaplardan PKK konusundaki genel tavrım her- halde açıktır; silahlı mücadele çizgisini doğru bulmadığım gibi, siyasal-örgüt- sel yapısı itibariyle olumlu bir rol oynamadığı görüşündeyim. Daha önce belirttiğim gibi, PKK talihsiz bir tarihsel anakronizmdir ve Kürt hareketinin odağına oturmuş olması özellikle 1990'lardan itibaren bölgedeki dengelerin değişmesiyle birlikte Kürt dinamiklerinin yönelebileceği bir gelişme seyrini engelleyici ve geciktirici, ayrıca Türkiye'de statükocu eğilimi güçlendirici bir işlev üstlenmeye başlamıştır. Ama bu değerlendirme Kürt toplumundan böyle bir hareketin çıktığı ve üstelik belirli bir kitlesel destekle varlığını sürdürdüğü gerçeği- ni gözardı etmeyi getirmez; aksine bu süreci anlamaya çalışmayı gerektirir. Ancak sürecin kendisi gerçekten kapsamlı ve "uzmanlık" gerektiren bir konu olduğu için sadece birkaç nok- taya işaret edebileceğim. PKK'nin Kürt siyasal hareketinde öne çıkma- sında (Siverek, Batman ve Mardin çatışmalarında görüldüğü ve kendi kadrolarının bir politika olarak açıkça belirttiği gibi) "sindirme" poli- tikasının bir rolü varsa da, asıl etken gençler, şehir ve köy yoksulları arasında oluşan siyasal beklentilere en uygun yapıyı taşımasıdır. Bu yoldan sağlanan sosyal taban aslında bir dağılma içine girmişken Diyarbekir cezaevinde maruz kaldığı vahşi ted- hişle daha da kemikleşmiştir. PKK'nin silahlı mücadeleyi başlattıktan epey sonra kitleselleşme düzeyine çıkması şehir ağırlıklı Kürt milliyetçi birikimi- ni peşine takmasının ve 1990 son- rasında güçlenen sivil-demokratik yönelişi güdümü altına almasının sonucudur. PKK içindeki önder kültünün temeli pratik işleyişte (bazen iç çekişmelerde günah keçi- sine dönüştürülebilen) çok sayıda küçük "Apo"ların varlığının tek ve büyük bir Apo'yu yukarıda tutmasıdır. Hareketin her türlü ilişkiyi ve kanalı ilkelere aldırmaksızın kendi poli- tikaları doğrultusunda kullanma, bunun gerektirdiği bedellere/ödün- lere kolayca uyum sağlama ve önüne çıkan engelleri, hatta bazen kendi kazanımlarını çok acımasızca harca- ma özelliği vardır. Başta Suriye olmak üzere çeşitli odak ve çevrelerle olan "irtibat"ları büyük ölçüde bu özellikle bağlantılıdır; böyle bir yapıdan dolayı dışarıdan güdüldüğü yolundaki görüşü aşırı bir "komplo zihniyeti" zorlaması olarak görmekteyim. PKK'nin siyasal taleplerindeki belirsizlik esasen çizgi- 126 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- sine tepkici güdülerin egemen olmasıyla ve Kürt toplumu için bir gelecek tasarımının yön vermeme- siyle ilgilidir; son zamanlarda parçalı bir görüntüye bürünmesinde örgütsel varlığını koruma refleksi öne çıkmış gibidir. Cevap 49: Bana göre diğer Kürt örgütlerinin etkili bir güce dönüşememesi büyük ölçüde 1980 öncesi ve sonrası siyasal gidişatın tam bir muhasebesini yapa- mamasının, sonuçta PKK'yi doğuran genel çerçeveden ayrışmamasının sonucudur. Kişisel kanaatim PKK olgusunun başka koşullarda bu gru- pların herhangi birinden çıkmış ola- bileceği yönündedir; hatta silahlı mücadelenin doğasına bağlı olarak örgütsel yapı-işleyiş bakımından yukarıda belirttiğim yönlerin daha uç noktalara varmış olup olmayacağına emin değilim. Cevap 98: Çatışmayı yakından bilenlerden biri değilim; bu bakımdan yorum yapamam. Sadece PDK'ye siyasal duruşundan dolayı olumlu baktığımızı ve aslında bizimle benzer görüşlere sahip grupları barındırdığından habersiz olarak YNK'yi Suriye'yle bağlantılarından dolayı "Sovyetçi" diye nitelendirerek sert eleştirdiğimizi bir bilgi olarak aktarabilirim. Cevap 43: Yönlendirme değil, etki altında kaldığı, hatta etkilerin sırf egemen devletlerle sınırlı kalmayarak Batı dünyasına ve Arap-Islam âlemine kadar dayandığı söylenebilir. Bunun tarihsel gelişim içinde kültürlerin, dinlerin, felsefelerin, fikir akımlarının yayılma eğilimlerine ve alışverişlere açık olmasıyla bağlantılı bir yönü vardır; bu alanlarda doğal olarak çeşitli düzeylerde dışarıdan beslen- mek kaçınılmazdır. Örneğin, tek tan- rılı dinleri bazı bakımlardan beslemiş Zerdüştçülük mirasını bir ölçüde bağrında taşıyan Kürt toplumunun Islam dininin etkisiyle yeni bir zihin- sel şekillenmeye girmesi araştırıl- maya değer bir konudur. Öte yandan, egemen ve yayılmacı devletlerin daima başka kimlikleri ve kültürleri eritici, yok edici bir yanı vardır. Kürtler bu türden etkilere hem de çok yönlü olarak maruz kalmışlardır. Böyle bir süreçte aydınların rolü ve toplumla bağı çok önemli bir etk- endir; geleneksel Kürt milliyetçi damarının Kürt kültürünü taşıyan kes- imlerden çıkması bir tesadüf değil- dir. Kürtlerin özellikle iki-dilli ve iki- kültürlü şekillenişinin en başta Kürt aydınlarında ciddi bir kişilik parçalan- ması yarattığı görüşündeyim; bu du- rum siyaset açısından kendi içimizde ve dışarıya karşı konuştuğumuz siyasal dilin bile bir ikilik kazan- masını, yer yer sahteciliğe kaymasını getirmiştir. Cevap 44: Müttefikler destek vermeye tam hazır güçler değil, ilişkiler kurularak kazanılması gereken güçlerdir. Ayrıca ittifak yapısı gereği belirli bir çekişme yönünü içerir ve uzlaşma zeminleri bulmayı gerektirir. Soruda belirtildiği gibi Kürtlerin destek konusunda çek- B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 127 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- tiği sıkıntı ideolojik, siyasal, dinsel vb. kısıtlayıcılıklardan kaynaklandığına göre, izlenmesi gereken yol herhalde bu kabuğu kırmaya çalışmak ve buna uygun bir ifade, hitap tarzını geliştir- mek olmalıdır. Somut dengelere ve nesnel koşullara uymayan ittifak arayışlarında sorunlar çıkması kaçınılmazdır. (Daha çok Türk liberal geleneğindeki özgün yerinden dolayı ilgimi çeken Ahmet Hamdi Başer'in 1960'ların başlarında Barış Dünyası dergisinde Kürt aydınlara seslerini duyurma fırsatını sağladığını ancak yakın dönemde öğrendiğimi itiraf etmeliyim.) Türkiye'deki Kürt aydınlarının ve gençlerinin 1960'ların ortalarından itibaren Marksizm'le esas olarak Türk sol hareketleri aracılığıyla tanışması- nın bu kaynaktaki birçok hastalığı Kürt hareketinin bünyesine taşıma gibi olumsuz bir sonucu vardır. Bu hasarı gidermek için bir yandan Osmanlı-Türkiye tarihi konusunda basmakalıp değerlendirmeleri aşacak şekilde titiz ve tutarlı araştırmalara bakmamız, diğer yandan genel olarak solun evrensel tarihini özgün kaynak- lardan öğrenmemiz gerektiği görü- şündeyim. Esasen Kürt toplumunun dünya kültürüyle doğrudan ilişkiye girmesi gibi bir ihtiyaç söz konusudur ve bu da büyük ölçüde Kürt dilinin her bakımdan zenginleşmesiyle bağlan- tılıdır. Cevap 45: Çelişki ve çifte standart resmî devlet politikalarının kalıpları ve dar görüşlü yaklaşımlar içinde sıkışan her akımda ortaya çıkar. Bu sırf Kürtlere dönük bir eğilim olmadığı gibi, Kürtlerin dünyaya bakışında da böyle sorunlu eğilimlerin olduğu açıktır. Cevap 46: Kerkük sorunu doğrudan Kürt federe yönetiminin kaderinde etkili bir rol oynamaya adaydır. Bunun ardında petrol faktörü, etnik bileşim, bölgesel ve uluslararası çıkarlar gibi değişik unsurlar yatmaktadır. Referandum sürecinin önüne dikilen engellerin aşılması doğrusu tam çözemediğim ve bir cevap veremeye- ceğim çok dengeli ve dikkatli bir poli- tikayı gerektirmektedir. Ortaya çık- ması muhtemel bir uzlaşma zemi- ninde daha ağır basan kazanımları korumayı gözetmenin doğru olacağı görüşündeyim. Cevap 47: Öncelikle milliyetçilik ideolojisinin kökleri itibariyle Avrupa'da ortaya çık- tığı, belirli tarihsel-sosyal koşulların ürünü olduğu, yeşerdiği yerlerde özgül referanslar taşıdığı ve bir gelişim seyri izlediği unutulma- malıdır. Milliyetçiliğin genel olarak Doğu toplumlarında kök salma süreç- lerinde, kaynak ülkeye ve döneme bağlı olarak şekillenen yerel akımlar- da belirli sosyal kesimlerin çıkarları da rol oynamıştır. Günümüz dünya koşullarında milliyetçiliği ulusal gelişmeyle bire bir örtüşen ve mutla- ka bütün top- lumca benimsenmesi gereken bir ideoloji saymak kanımca doğru olmaz. Hiçbir toplumu ayakta tutan biricik temel milliyetçilik değildir; sosyo- ekonomik düzen, siyasal yönetişim ve kültürel yapılan- 128 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- ma bakımından başka dayanaklar da devreye girer. Öte yandan milliyetçilik doğası gereği çeşitli düzeylerde ulusal çekişmelere açıktır; yakın ve canlı örnekler olarak Balkanlar ve Kafkasya öğretici derslerle doludur. Milliyetçi hareketleri sosyal geli- şim açısından oynadıkları rolü gözete- rek değerlendirmek gerekir. Kürt mil- liyetçiliği, Kürt toplumunun karşı karşıya olduğu sorunları çözme kabi- liyeti ve buna katkıda bulunma düzeyi çerçevesinde meşrudur ve sosyal geli- şime denk düşen bir olgudur. Her türlü milliyetçiliği aynı potaya koyma gibi basmakalıp bir yaklaşım pratikte Kürt dinamiklerinin Ortadoğu toplumların- da dönüştürücü etkisini görmezden gelmek demektir. Cevap 50: Daha önceki bir soruya konu olan siyasal program karmaşası bir yönüyle Kürt toplumundaki değişik eğilimlerin bir tezahürüdür. Hatta daha ileri giderek, Kürt toplumunda kökleri çok eskiye inen uzlaşmacılık ve direnişçilik yönlerinin bile hep içiçe olduğunu, birbirini etkilediğini ve bazen karşılıklı dönüşümler içerdiğini söyleyebilirim. Zaten egemen devlet- lerin bakış açısı da böyledir. Sorunun ilk cümlesine aynen katılarak, bunu sağlamanın mümkün olduğunu düşünüyorum. Ama böyle bir kon- septin oluşması öncelikle Kürt toplumunun asgari ölçüde serbest düşünme-davranma ortamına kavuş- masına ve açılacak kanallarda başka görüşlere de kulak vererek tartışması- na bağlıdır. Temel ilkeler ya da çerçeve bunun sonucunda ortaya çıkabilir. Cevap 51 : Kürtlerin dünyadaki ve bölgedeki gelişmeleri her zaman okumasından yanayım, tabii kimi zaman yanılgılara da düştüğümüzü unutmadan. Ne yap- mak gerektiğine dair görüşlerim yine çeşitli sorulara serpişmiş olduğundan bir tekrara girmemem daha iyi olur. Cevap 52: Esasen sorunun kendisi "büyük nüfus" ve "geniş toprak" unsurlarının tek başına yeterli olmadığı cevabını içeriyor. Tarihinin önemli bir bölü- münü "avukatsız" geçiren Kürtlerin şimdi kırılmaya yüz tutmuş gibi görü- nen "statüsüzlük" geçmişinin sebep- leri buradaki çeşitli sorulara ser- pişmiş durumdadır. Cevap 53: Sadece Kosova değil, dünyanın çeşitli yerlerindeki sorunlar bu ilkenin sırf ilgili devletlerin insaf, vic- dan ve kararına bırakılmaması yönünde yeni bir yoruma yönelmeyi getiriyor. Ama Balkanlar'daki diplo- matik ve askerî müdahaleler insani boyuta dayalı gerekçelerle ortaya çık- mış uygulamalardır. Bir etnik temizlik girişimi olmadığı sürece Türkiye ve Iran'a yönelik benzer bir müdahaleyi doğru bulmam. Cevap 110: Örgütlü siyasal çalışma içinde olmayan biri olarak benden çözüm önerisi/projesi "sunma" gibi bir şeye kalkışmanın beklenmemesi gerekir herhalde; böyle bir girişimin halkı veya en azından öncü unsurlarını da içine alan örgütlü bir uğraşla ve kap- B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 129 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- samlı bir düşünsel çabayla sonuç ala- bileceği görüşündeyim. (Belirttiğiniz boyutlar açısından hemşerim şair Sezai Karakoç'un Türkiye için sundu- ğu Yüce Diriliş Partisi programını içeriği değil, yaklaşımı itibariyle ince- lenmeye değer bir örnek olarak önerebilirim -sadece bir latife değil, ciddi olarak.) Cevap 112: Safdil bir iyimserlikten dolayı pek umutsuzluğa kapılmadığımı söyleye- bilirim, ama insan doğasında mevcut bir özellik olarak hayal kırıklıkları yaşadığım olmuştur. Kişisel olarak biraz toplumumuzun da kaderine ba- karak vardığım sonuç şudur: Hayaller ayakları yerden kesmediği ve zorluk- lar karşısında yılarak karamsarlık boşluğuna düşürmeye yol açmadığı sürece insanı yaşama bağlama açısın- dan iyidir, olumludur. Cevap 113: Öncelikle bu metni Kürtçe yaz- madığım için özür dilerim. Belirtti- ğim şeylerin çoğunu konuşma diliyle ifade edecek kadar anadilimi biliyo- rum; ama yazılı dilim ne yazık ki henüz yeterince işlek ve hızlı değil. Kendimi Kürt toplumuna mesaj verecek bir konumda görmüyorum. Burada belirttiğim şeyler kişisel görüşlerimdir; mutlaka taşıdıkları hatalar, yanılgılar ve eksikliklerle değerlendirilmeye açıktır. Sadece ben- den yaşça büyük ya da benim kuşa- ğımda olup karar makamlarında bulu- nanlara tek bir mesajım var: Bizler kişisel hayatlarıyla olduğu kadar siyasal sicilleriyle de dönemini kapat- ma ve şöyle ya da böyle tarihe mal olma yoluna girmiş insanlarız. Bütün belirtiler Türkiye Kürtlerinin kaderi açısından bir kavşağa girildiğini gös- teriyor. Kürt toplumunun geleceğe dönük dinamiklerinin önünü açmak için daha özgür ve daha katılımcı bir irade beyanına fırsat ve destek ver- mek gerekiyor herhalde. 130 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kemalist Devlet Kadrosunun Şaşmaz Hedefi --- Page Break --- 1947'de Çermik/Terbıl köyünde dünyaya geldim. Konumuz siyaset olduğuna göre, bugüne kadar olan siyasi hayatımı kısaca özetleyeyim. 1969 yılında Kürd siyasi önderlerin- den rahmetli Said Elçi'nin vasıtasıy- la arkadaşlarımla birlikte Türkiye Kürdistan Demokrat Parti'sine katıl- dım. Ulusal duygu ve ulusal bilinci- mizin gelişmesinde rahmetli Said Elçi ve dönemin partili olan seydaların büyük etkisi olmuştur. 1976'dan itiba- ren Rızgari'nin sempatizanı olarak siyasi mücadeleyi devam ettirdik. 1991'den bugüne KürdistanKomünistleri kimliğiyle Kürdistan'ın bağımsızlığı ve Kürdlerin devletleşmesi mücadelesi alanında olma gayretindeyiz. BÎR'in gündeme taşıdığı bu sorun- lar nicel ve nitel anlamda oldukça kap- samlıdır. Bu sorunlara yaklaşım tarzı- na göre belirlenen taraflar arasında halen hararetli tartışmalar devam etmektedir. Birbiriyle irtibatlı olan soruları küme haline getirerek, bilin- cimizin erdiği kadarıyla cevaplandır- maya çalışmışız. *** Cevap 2: 11. yüzyıl ve daha sonraları Orta Asya kökenli olup Bizans Imparatorluğu'nun Asya coğrafyasına yani bugünün Türkiye coğrafyasına yerleşenlerin dörtyüzbin(400.000) civarında olduğu söylenmektedir. Bu rakam, bugüne göre değil, yaşadığı döneme göre önemli bir rakamdır. Zaten o dönemde söz konusu olan bölgede dört milyon kadar insan yaşadığı tahmin edilmektedir. "Türkler bu coğrafyaya Ulusal Kurtuluş Mücadelesi Sürecinde Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi Siyaset, Nesnesi de Kültürel Değerlerdir I Mehmet Emin Aslan B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 131 --- Page Break --- Kürdlerden çok sonra gelip yer- leşmelerine rağmen, Türkler Mezopotamya'yı da içine alan Anadolu'da Imparatorluk ve devlet kurdukları halde Kürdler bunu neden yapamadılar veya başaramadılar?" sorusu, sorunlu bir sorudur. Çünkü Kürdler, Kürdistan coğrafyasına başka bir yerden gelmiş ve yerleşmiş değillerdir. Bu coğrafyanın kadim bir halkıdır. Bir de soruda Kürdistan ile Anadolu ayrımı net değildir. Anadolu, Kürdistan'ın dışında ayrı bir coğrafya- dır. Aynı şekilde Türkiye'den maksa- dımız Kürdistan'ın dışında kalan coğrafyadır. Gerçi Pontusistan, Lazistan vb. de Türkiye denilen coğrafyanın içinde kalmaktadır. O nedenle Türkiye resmi söyleminde Anadolu olarak tanımlanan Anatolia coğrafyası farklı alanları ve anlamları içermektedir. Bu konu hakkında daha geniş bilgi için Gürdal Aksoy'un Komal yayınları ara sında çıkan, Kürdlerde Anadolu Merkezci Yabancılaşma adlı kitabına bakılmalıdır. Orta Asya kökenliler ya da Türkler Anatolia'ya doğru geldik- lerinde, Kürdler, Kürdistan'da ve kendi hanedanlarının yönetiminde; örneğin Mervani Devleti'nin yönetiminde yaşamaktaydı. Kürdler 16. yüzyılın başına kadar bağımsız mirlikler halinde yaşıyor- lardı. 16. yüzyıldan 19. yüzyılın başına kadar Osmanlı Imparatorluğu ile itti- fak halinde bağımsızlığını devam ettirdiler. Kapitalizm döneminin dev- letleri ile kapitalizm öncesi cemaat döneminin Asyatik-despotik devletleri nitel anlamda birbirinden farklıdır. O dönemde Kürdler, Türkler, Farslar, Araplar vb. toplumlar bugünkü anlamda ulus toplumları değillerdi ve devletleri de ulus-devlet değildi. "Doğu despotizminde önemli olan şey devlet değil, hükümdar ve adamlarıdır. Devlet bir müessese değil, güç sahibinin sıfatıdır. Çiftçi nasıl çiftli çubuklu, zenaatkâr nasıl iş yerli ve araçlı, tüc- car nasıl paralı ise baştakiler de devletlidir.”1 Cevap 3: Osmanlı Imparatorluğu'nun dağıl- masını hazırlayan süreç ve koşulları anlayabilmek için önce Osmanlı Devleti'nin özelliklerini belirtmek gerekir. Konunun izahı için toplum- ların tarihsel evrim çizgisini kısaca belirtmeye ihtiyaç vardır. Kürdistan siyasi akımlarının büyük çoğunluğu- nun tarihsel evrim çizgisi konusunda- ki anlayışı, Stalin'in Tarihsel Materyalizm broşüründe belirtilen beşli şema'nın olduğu gibi kabulüne dayanır. Bu şemanın tarifine göre, tar- ihte her toplum; ilkel komünal toplum, köleci toplum, feodal toplum, kapitalist toplum ve sosyalist toplum evresin- den geçmek zorundaydı. Bu tarihsel evrim çizgisine göre, tarihte her toplum mutlaka ardışık bir sıra izley- erek bu beş tarihsel evreden geçmesi, insan iradesinden bağımsız, kendil- iğinden işleyen nesnel bir sürecin gereğidir. Bu anlayışa göre, kapitalist üretim öncesi her toplum ilkel komü- nal, köleci ve feodal toplumu mutlaka ardışık bir sıra izleyerek geçmiştir. Yani köleciliği yaşamadan feodalizme, 1 Niyazi Berkes, Türkiye İktisat Tarihi, c.1, Gerçek Yay. Nisan 1972, s. 55 feodalizmi yaşamadan kapitalizme 132 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- geçilemeyeceğidir. Stalin'in bu tarifi, Marx'ın toplumların tarihsel evrim çizgisi açılımıyla bir ilgisi yoktur. Marx, Grundrisse eserinde kapitalist üretim öncesi toplumları genel hat- larıyla iki tür cemaat olarak değerlen- dirir. Ilk tür cemaati, “doğal cemaat”, “sürüselcemaat”(ilkelkomünal), ikincisi- ni de "tarihi cemaat" olarak adlandırır. Kapitalizm-öncesi tüm toplumların ana kaynağı olan doğal kökenli cemaat, yeniden-üretim faaliyetiyle tarihi süreç içinde dönüşerek üç ayrı biçimde çözülür. Birinci tip çözülüş, Asya tipi bir sınıflı toplum ya da Doğu despotizmi oluşumuna; ikincisi, Yunan ve Roma'da yaşanan antik köleci topluma; üçüncüsü de, Batı Avrupa'da yaşanan feodal toplumdur. Marx, bu eski sınıflı toplumlara ya da uygarlık- lara tarihi cemaat demektedir. Marx'a göre tarihi toplumlar yani köleci, feo- dal ve Asyatik toplumlar, biri diğerinin içinden çıkmış değildir. Her biri, Doğal cemaatin farklı zamanlarda ve farklı tipte çözülüşünün ürünüdür. Marx, Batı'da doğal kökenli cemaat, yeniden- üretim faaliyetiyle bağrında işbölümün, özel mülkiyetin ve müba- delenin gelişmesi sonucunda çözülüp, yerine sınıflı toplum oluşumunu ve sınıfların siyasal egemenlik aygıtı olan devletin tarih sahnesine çıktığını belirtir. Doğu'da gelişen uygarlığın ise, tamamen farklı bir tarihsel evrim çizgisinde olduğunu belirtir. Doğu'da özel mülkiyet oluşmadan, işbölümü ve mübadele ilişkileri gelişmeden ve ilkel tarım komünlerinin varlığının devam ettiği tarihsel koşullarda devlet ortaya çıkmıştır. Doğu'da sınıflı ve devletli toplum, tarım komünlerinin kolektif sömürüsü aracılığıyla oluşmuştur. Yani Batı uygarlığının (köleci, feodal, kapitalizm) egemen sınıfı özel mülkiyet üzerinde yükselir ve bürok- rasi egemen sınıfa bağımlı toplumsal bir tabaka iken Doğu'da ya da Asya Tipi Mülkiyete bürokrasi, devlet mül- kiyeti aracılığıyla bağımsız ve egemen bir sınıfa dönüşmüştür. Çünkü mülki- yet devlete ait olduğundan devletin egemeni ve sahibi olan bürokrasi aynı zamanda hem siyasetin ve hem de ekonominin egemenidir. Doğu despo- tizmi, toplumsal sınıfların siyasal ege- menlik aygıtı olan bir devlet değildi. O nedenle Doğu despotizminde sivil toplum alanı yoktur. Devletin egemeni ve sahibi olan merkezi bürokrasi ya da devlet öznel öğe iken, toplum ise nesnel öğe durumundadır. Onun için yüzyıllarca Asya'da despotik devlet- lerin yıkılması ve yerine yenilerinin kurulması biçiminde kendini tekrarla- maktadır. Iktidardaki hanedanların değişmesi, alttaki toplumları yani tarım topluluklarını hiçbir şekilde etk- ilemez ve aynı yaşamını tekrarlamak- tadır. Despotik devletlerin yerine yeni- lerinin kurulmasında meydana gelen değişiklik sadece hanedanların değişmesinden ibarettir.Doğu top- lumları tarihsel evrim çizgisinin haki- katini ilk olarak 14. yüzyılda Kuzey Afrika'da yaşamış büyük bilgin ve tarihçi Ibni Haldun, Mukaddime adlı eserinde açığa çıkarmıştır. 500 yıl sonra Marx, Grunrisse adlı eserinde Doğu toplumlarının tarihsel evrim çizgisi hakkında aynı tespitleri yapa- caktır. Osmanlı Devleti de Asyatik- B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 133 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- despotik sistemin uzantısı ve çerçevesi içindedir. Asya tipi mülkiyet tarzı ve Doğu despotizminde olduğu gibi Osmanlı toplumunun sosyal bileşimi, tepedeki yönetici devlet sınıfı (padişah, asker-sivil bürokrasi, ulema) ile tabandaki doğru- dan üreticilerden (tarımcılar, kentlerdeki zanaatkârlar) ibaretti. Toprak mülkiyeti padişahın şahsında devlete aittir. Devletin egemeni ve sahibi olan merkez bürokrasisi; hem reaya çiftliklerinin hem de kentlerdeki zanaatçı loncalarının işleyişini ve kurallarını belirlemekte ve sıkı bir kontrol altında tutmaktaydı. Tüm ekonomik faaliyetler, devlet tarafın- dan düzenlenmekte ve denetlenmek- tedir. Ancak Osmanlı Devleti 16. yüz- yılın sonlarından itibaren yozlaşmaya yüz tutar. 17. ve 18. yüzyılda Batı Avrupa'da gelişen merkantilist poli- tikalara karşı Osmanlı Devleti'nin despotizmi zayıflar ve tarih sahnesine ayan, derebeyi ve ağa olarak yeni asalak güçler çıkar. Osmanlı Devleti'nin iki temel zenginlik kaynağı olarak hazine ve toprak gelirlerini ayan, derebeyi, ağa kesimi ile paylaşmak zorunda kalmış- tır. 18. yüzyıldan itibaren taşradaki ayan ve derebeyleri, kendi adlarına vergi toplayabiliyor ve kendi askerî güçlerini oluşturmuşlardı. O nedenle eyaletlerde yönetimi fiilen kendi dene- timleri altında tutabilmekte ve mer- kezden tamamen bağımsız hareket edebilmekteydiler. 18. yüzyılın sonla- rından itibaren siyaseti, saray ve merkezi bürokrasi ile bu sınıfın ikti- darına sonradan ortak olan ayan ve derebeyleri tarafından belirleniyordu. Yani siyasi iktidar, merkez (saray, askeri-sivil bürokrasi, ulema) ile merkezkaç güçler (ayan, derebeyi ve ağa) arasında bölünmüş durumdaydı. Siyasal iktidarın bu bölünmüşlüğü, bir resmiyet kazanmış olmasa da, çok- tandır fiili bir yönetim biçimi haline gelmişti. Hemen hemen taşranın tümü merkezkaç güçlerin yönetimindeydi. Artık gündemde olan mer- kezkaç güçlerin merkezi tasfiye etmesi ve yeni bir despotik devletin/devletlerin kurulmasıydı. Asyatik geleneğin gereği de buydu. Ne var ki tarih sahne- sine kapitalist üretim tarzı çıkmış ve dünyanın üretim sistemine dönüşme dinamiklerini bağrında taşımaktadır. Artık Asyatik-despotik devletler, sömür- ge ve yarı-sömürge olma sürecine gir- mişlerdir. Elbette Avrupa kapitalizmi Osmanlı Devleti'nin akıbetini de belirleyecekti. Avrupa kapitalizmi bir yanda Kuzey Afrika ve Balkanlar'ı Osmanlı Devleti'nin hegemonyasın- dan koparırken, diğer yanda Asya'da merkezkaç güçlere karşı Osmanlı Devleti'ni desteklemektedir. Çünkü birçok merkezkaç güçlerle ilişkiye geçme ve yönlendirme yerine, ekono- miyi merkezi düzeyde denetimine ala- bilmiş, Osmanlı merkezi bürokrasisi ile ilişkiye geçerek yönlendirmesi, Avrupa kapitalizmi için daha uy- gundu. Avrupa kapitalizminin desteği ve yönlendirmesiyle yapılan reformlarla Osmanlı Devleti'ni modernleştir- miştir. Bu reformlarla ayan ve dere- beylerin siyasal hükümranlıklarına son verebilmiştir. Böylelikle taşranın yönetimi, mer- 134 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- kezden atanan tam yetkili valilerde olacaktı. Ayan ve derebeylerin siyasal hükümranlık hakları ellerinden alın- mıştı, ama 1808 Senedi Ittifak anlaş- masıyla Osmanlı toprak mülkiyet ilişkilerinin yerine toprak mülkiyeti ve miras hakkının kabulü ile birlikte büyük mülk sahipleri haline gelmiş- lerdi. Bu reformlar, Osmanlı bürokra- sisini; ne feodal toprak beyleri, ne de kapitalist çiftlik sahibi burjuvaların konumuna getirmişlerdi. Aksine onun bürokratik-despotik iktidar tekelini güçlendirmişti. Bürokrasinin iktidar tekelinin güçlenmesi ise, Almanya' dakine benzer bir ulusal kapitalist sana- yileşmeye değil, Avrupa kapital- izmin- in bir nüfuz alanına dönüşe- cekti. Bürokrasinin devletçiliği ve ikti- dar tekelinin güçlenmesi Avrupa ser- mayesinin işine geldiğinden destek- lenecekti. Bundan böyle siyasi iktidar mücadelesi, bürokrasinin Batı yanlısı askeri kanadı (seyfiyye) ile buna karşı olan statükocu ve din ulemaları (Ilmiyye) kanadı arasında olacaktır. Yani iktidar mücadelesi; toplumsal sınıflar (soylular-serf, burjuvazi-işçi) arasında değil, egemen devlet sınıfının rakip güçleri arasındadır. Osmanlı Devleti'nin birliğinin ve güçlen- mesinin savunucusu olan devlet sınıfının rakip güçleri, kendi araların- da iktidar kavgasının sürdürürlerken, diğer yandan ortak çıkarları yani sömürü düzenleri tehli- keye girdiğinde birleşmektedirler. Kapitalizm, tüm dünyayı sömürge ve yarı sömürge konumuna getirdik- ten sonra dünyayı yeniden paylaşma mücadelesine girmiştir. Osmanlı Devleti de bu paylaşım savaşının bir tarafı olarak ve yenilen cephede oluşundan dolayı parçalanmıştır. Cevap 4: Balkanlar'da kapitalistleşmenin gelişmesi ve buna bağlı olarak bir ulusal burjuva sınıfı oluşmuştu. 19. yüzyılda Batı kapitalizminin Ekonomik ve askeri üstünlüğünün daha da gelişmesi ve genişlemesi, Balkan toplumlarında ulusçuluğun gelişmesini ve siyasal eyleme dönüşmesini sağlar. Ingiltere ve Rusya Balkan bölgesinde nüfuz alan- larını genişletmek için Balkan halk- larının ulusal taleplerini desteklemek- teydiler. Sırbistan'da başkaldırılar 1804'ten beri başlamıştı. Romanya (Eflak-Boğdan) ve Bulgaristan'da da benzer gelişmeler oluyordu. 1828'de Osmanlı Devleti, Rusya ile giriştiği savaşta ağır bir yenilgiye uğramıştır. Bu savaşta Eflak ve Boğdan'ı işgal eden Ruslar, Edirne'ye kadar iler- lemişler. Doğu'da ise Kars ve Aşkale'yi işgal etmişlerdi. O nedenle Osmanlı Devleti Rusya'yla ağır barış koşulları içeren Edirne Anlaşmasını yapmıştı. Bu anlaşmanın gereği olarak, Osmanlı Devleti Yunanistan'ın bağımsızlığını tanımak zorunda kaldı. Eflak, Boğdan ve Sırbistan yarı bağımsız hale geldil- er. Bu bölgedeki ulusal bağımsızlık mücadelesi özellikle Ingiltere ve Rusya'nın desteğiyle gelişerek devam etmiştir. Nihayet 1909-1912 Balkan savaşıyla bu bölgedeki Osmanlı boyun- duruğuna son verilmiştir. Kürdistan, savaş yoluyla Osmanlı devleti'nin yönetimine girmiş değildir. Kürdistan, 16.yüzyıla kadar bağımsız mirliklerin hanedan yönetimi altında B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 135 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- yönetiliyordu. 16. yüzyılın başında Safevi Hanedan'lığının yönetiminde Iran devleti güçlenmiş ve Osmanlı devletini tehdit etmekteydi. Bu süreç- te Kürdler de Iran devleti ile çatışma içinde olup ve Iran Safevi yönetiminin baskısı altındaydı. Kendini Iran devle- tinin tehdidi altında gören Osmanlı devleti, rakibi olan Iran'a karşı Kürdlerin desteğini sağlamakla güvencesini sağlayabilirdi. Iran Safevi yönetiminin yükselen gücüne karşı müttefik arayışında olan Yavuz Selim bu amaçla, Bitlisli Şeyh Molla Idris vasıtasıyla Kürd mirleri ve aşiretleriyle bağlantı kurar. Kürd mir- lerinin de Iran baskısına maruz kalmaları bu ilişkiyi kolaylaştırır. Kürdler statüsünü korumak kaydıyla Osmanlı yönetimiyle ittifak yaparak ilişkiye girer. Bu ilişkiyi kolaylaştıran bir neden de Osmanlıların Sünni olmasıydı. Kürdlerin 1800'lere kadar, Osmanlılarla ilişkileri özerk Kürd mir- likleri biçimindeydi. Kürdistan mir- leri, Osmanlı Devleti'ne vergi, haraç gibi bir ödeme yapmaları söz konusu değildir. Anlaşmanın gereği olarak taraflardan biri savaşa girerse diğeri yardımına koşacaktır. Kürd mirlikleri; kendi adına para bastırma ve hutbe okutmaktaydı. Avrupa kapitalizminin gelişmesi ve genişlemesiyle yaygınlaşan ulusal akımlar, Balkanları etkilediği gibi Kürdistanı'da etkilemektedir. Bu gelişmeler karşısında statüsünün gereği olarak Kürdistan'da olması gereken, özerk mirliklerin kendi aralarında anlaşarak ya da çatışarak bir hanedanın yönetimi altında merkezi siyasal otoritelerini oluştur- malarıdır. Avrupa kapitalizmi özellik- le Ingiltere, böyle bir girişime izin ver- medi ve bu yöndeki çabaları baltal- adılar. Belirtilen gelişmelerden dolayı Osmanlı bürokrasisi, Avrupa'da tutu- namayacağını bildiklerinden Asya'da tutunmaya yönelik politikalar üretti- ler. O nedenlerle Osmanlı merkez bürokrasisi 19. yüzyılın başlarından itibaren Kürdistan'ı işgal ve ilhak kararı aldılar. Kurd mirleri bu işgal ve ilhak kararlarını tanımayarak Osmanlı devleti ile çatışmaya girdiler. Ancak Kurd mirleri kendi aralarında anlaşa- rak merkezi siyasal otoritelerini oluş- turamadılar. Ayrıca Avrupa kapitaliz- mi ve Rusya, Kürd mirlerine karşı Osmanlı devletini desteklediler. O nedenle 1806-1809 Abdurahman Paşa, 1814-1836 Soran Beyi Mir Muhammed, 1840-1847 Mir Bedirhan vb. Kürd hareketleri yenildiler. Osmanlı merkez bürokrasisi zor, şid- det, hile ve entrikalarla 19. yüzyılın yarısında Kürd beyliklerine son verip, bölgelerini merkeze bağlı birer vilayete dönüştürürken, çıkarılan yasa ile Mirlik toprak sistemine son verilir. Böylelikle Osmanlı yönetimi tarafın- dan ilk olarak Kürdistan işgal ve ilhak edilir. Kürdistan ile Balkan ülkelerinin statüsü farklıdır. Balkan ülkeleri Osmanlı devleti tarafından işgal edilmiş ve buraya Osmanlı idare ve toprak mülkiyet sistemi taşınmıştır. Kürdistan'ın Osmanlı devletiyle ilişki- leri, Kürd mirliklerin yönetiminin rızasına dayalı olarak özerk mirlikler biçimindeydi. Kürdistan'da Osmanlı idare ve toprak sistemi yoktu ve söz 136 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- konusu bile edilemezdi. O nedenle Osmanlı devleti ile Kürd mirleri arasındaki savaş iki ayrı bağımsız ülke arasındaki bir savaştır. Bir taraf, işgalci ve ilhakçı, diğer taraf, işgal ve ilhaka karşı direnendir. Osmanlı devletinin kapitalist bir devlet olmayışı ve mevcut haliyle Asya despotizminin bir uzantısı ve çevresi oluşundan dolayı Kürdistan'ı ilhakının amacı, Kapitalist-sömürgeciden ziyade Osmanlının bir yurtluğuna dönüştürmektir. Mirliklerin tasfiye sürecinde Kürd aşiretleri de yerleşik duruma geçtiler. Aşiret reisleri ve ileri gelenleri de bü- yük toprak sahipliğine geldiler. 1858 Arazi Kanunu ile Kürd Mirlikleri'nin geniş arazilerini de devletten ucuz fiy- atla satın alarak topraklarını daha da genişlettiler. Kürdistan'da aşiretler arasında birlik ve düzeni, mirlerin düzeni sağlıyordu. Mirliğin tasfiyesi ile birlikte her ne kadar valiliklerin dolaysız yönetimi başladıysa da, doğan yönetim boşluğunu dolduramadı. Çünkü aşiretler Osmanlı valiliklerini kendine yabancı unsur olarak görmekte ve güvenmemektedir. Bu yönetim boşluğu aşiretlerin çek- işmesini ve düşmanlıkların körüklen- mesine neden olduğundan, bir arabu- lucu kurum toplumsal ihtiyaç duru- muna gelir. Mirlerden boşalan bu arabulucu boşluğu şeyh ve tarikatlar dolduracaktır. Mirlerin tasfiyesi ile bir- likte Kürdistan'da ön plana geçen şeyhlik kurumu olur. Baskı ve vergilere tepki olarak başlayan Şeyh Ubeydullah hareketi ile birlikte Kürdistan'da başkaldırı hareketlerinin liderleri şeyh ya da şeyhlik kurumun- dan gelenlerdir. 20. yüzyılın başında Şeyh Abduselam Barzani liderliğinde- ki harekete artık ulusçu anlayış yön verecektir. Bu başkaldırılar, Avrupa devletleri ve özellikle Rusya'nın karşı koymasından dolayı yenildiler. Sorunuzun diğer boyutuna gele- lim. Kürdler bir ezilen ulus olmakla birlikte siyasi akımları, ulus ve ulus- laşma ya da ulusal siyaset konusunda yeteri kadar tartışmadığı söylenebilir, hatta eleştirilebilir ve eleştirilmelidir. Genel anlamda ulus sorunu konusun- da iki anlayış vardır. Birincisi, ulusal sorunu tarihsel/ kültürel ölçülerle ele alan anlayıştır. Ulus ve uluslaşma sorununu tarihsel-kültürel ölçülerle ele alan anlayış burjuva ideolojisidir. Avrupa merkezci burjuva bakış açısı, her toplumun tarihsel evrimle bir ulus aşamasına varıp ve bu aşamanın ulusal devletle neticelenmesidir. Batı Avrupa toplumlarının kültürlerinin daha geliş- kin oluşundan ötürü tarih- sel olarak daha önce ulusal devlet aşa- masına varmışlardır. Böylelikle, ayrı ayrı toplumların uluslaşmak ve ulusal devlet kurmak, tarihsel evrimin kaçınılmaz gereğidir. Dolayısıyla bu bakış açısı toplumları ve kültürleri ileri ve geri olarak aşamalandırır. Çünkü Liberalizm; tarihsel evrim ve tarihsel ilerleme teorisine dayandırıl- mıştır. Tarihsel evrim, toplumsal gelişmenin aileden klana, bölgesele, ülke esasından ulusa ve nihayet gele- ceğin birleşik dünyasına varacak bir aşamayı oluşturmaktadır. Başka bir anlatımla tüm dünya- nın genişletilmiş yeniden üretimle kapitalizme dönüşe- ceği tarihsel evrim gereğidir. Tarihsel evrim yasası, nesneldir. B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 137 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- Tarihsel ilerleme de dünyanın tüm ülkelerine kapitalizmin ekonomisini, siyasetini ve ideolojisini taşımaktadır. Bu taşıma "barbar toplumları" "çağ- daşlaştırma" olup bir ilerleme olarak algılanır. Liberalizme ya da modern- izme göre kapitalist üretim ilişki- lerinin dışındaki ülkeler, tarih dışında olan toplumlardır. Buralara kapitaliz- mi taşımakla yani sömürgeleştirmekle tarih içine çekileceklerdir 'tarihsel- tarihsiz halklar' ayrımını II.Enternasyonal Marxizm'i de benimseyecektir. II. Enternasyonal Marxizm'i Avrupa sömürgeci ulus devletlerini tarihsel devrimin özneleri, sömürge halklarını ise tarih dışı ya da tarihsel devrimin nesneleri olarak belirtmekteydiler. Ezen ulusları devrimci uluslar, ezilen ulusları gerici uluslar olarak ayrıma tabi tutuyorlardı. Çünkü devrimcilik ve gericilik, toplumsal biçimlenmele- rin sahibi olduğu üretici güçlerin düzeyi ile ilişkilendirilmişti. II. Enternasyonal Marxizmi; bu anlayışı, ekonomik gerekircilik ya da bilimsel determinizmin teorik çercevesi içinde, tarihsel evrim kavramı yerine tarihsel devrim kavramını geçirerek yaygınlaştırmıştır. II. Enternasyonal Marxizminin uzantısı ulusal-sosyalizm ya da reel- sosyalizm, ulusal sorunu, öznel öğesi- nden kopuk olarak nesnel ölçülerle tanımlar. Stalin'in Marxizm ve Milli Mesele adlı kitabında söylediği gibi iktisadi yaşam birliği, ülke birliği, dil birliği, ortak ruhi şekillenme vb. nesnel ölçülerden hareketle ulusal sorunu, tarihsel/kültürel bir çerçev- eye yerleştirir. Bu anlayışa göre, “insanlar bilinç ve iradeleriyle ekonomik belirlemeyi değiştiremezler” savından hareketle, sömürgeci ülkelerin sömürge ülkede- ki ekonomik yatırımları bir aşamaya geldiğinde, ulusal bilinç determiniz- min bir sonucu olarak gelişecektir. Sosyalizm de ancak demokratik bir ulusal devletin kurulmasının ardından kapitalist gelişimin belirli bir aşa- maya varmasıyla gündeme gelir. Bu savın sahipleri, ulus ve uluslaşmayı determinist bir tarihsel evrimin sonu- cu gördüğü gibi, sosyalizmi de ulusal gelişimin iktisadi kalkınma modeli ve toplumsal ilerleme olarak kavrar. Böylelikle, hem liberalizm hem ulusal- sosyalizm ulusal sorunu, kendiliğin- den işleyen nesnel sürecin içinde değerlendirir. Çünkü ulusal-sosyalizm ya da nedensellik siyasetinin üzerine yük- seldiği Materyalizm felsefesi, bilinci, tarihin dışında ve nesnel gerçeğin yansıması olarak algılar. Böylelikle bilinç, tarihin yapıcı, aktif bir öğesi değil, pasif bir öğe olarak sadece tari- hi kaydeder. Bundan hareketle birey- selleşme, uluslaşma, ulus-devleti vb. meta piyasasının ya da mübadelenin ürünü olarak algılar, yani nes- neleştirir. Buna karşın enternasyonal- ist sosyalizm ya da amaçlılğa dayalı siyasetin üzerinde yükseldiği Tarihi Materyalizm felsefesi, bilinci, insan- ların, bir toplum biçimi içinde ve bu toplum biçiminin aracılığıyla toplum- sal ilişkilerini değiştirme faaliyetinden doğan bir toplumsal ilişkidir. Bilinç ve toplum etkile- şimini geliştiren de amaçlı somut insan faliyetidir. Bilinç ya da öznellik, tarihin aktif ve yapıcı bir öğesidir. 138 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- Ikinci akım ise, uluslaşma ve ulusal sorunu siyasal bir sorun olarak idrak eder. Uluslaşmanın iki öğesi vardır; özne ya da siyasi öğe ve nesne ya da kültürel öğe. Kültürel öğe; toplum ve üzerinde yaşadığı coğrafyadır. Siyaset, belli bir ülkede yaşayan toplumun ortak hak ve görevleri anlayışı üzerin- de devletleşmeyi amaçlayan faaliyet- tir. Siyasi faaliyetle kültürel tasarımlı ülke, siyasal tasarımlı ülkeye dönüşür. Nasıl ki, sınıflı toplumların çatışma kaynağı üretim güçleriyle üretim ilişkileri arasındaki çelişkidir. Bu çelişkinin aktif değişkeni üretim ilişk- ileridir. Üretim ilişkileri toplumsal sınıflar arasındaki egemenlik ilişki- leridir. Aynı biçimde ezen-ezilen ulus ilişkisinde ezilen ulusun kendisi, tasarımlanan ülkesi ve zenginlikleri üretim araçları konumundayken; bu değerlerin ezen ulus devletinin mülkiyetinde olması da üretim ilişki- leri konumundadır. Bu durumu üreten ezen ulus devletiyle ezilen ulus arasın- daki egemenlik ilişkileridir. Ezilen ulusun; coğrafyasının, zenginlik- lerinin ve yarattığı değerlerin mülkiyetini ele geçirme mücadelesi ulusal siyasetin sorunudur. Uluslaşmanın nesnesi; kültürel öğe ya da toplum ve üzerinde yaşadığı coğrafyadır. Öznesi; toplumun ülke olarak tasarımladığı coğrafyasında siyasi egemen olma mücadelesidir. Ezilen ulus ekonomik, siyasal, askeri, kültürel, hukuki vb. olarak mutlak anlamda ezen-ulus devletinin ege- menliği altındadır. Bundandır ki, ezi- len ulusun sorunu; askeri, demokrasi, kültürel vb. değil, siyasi sorundur. Tarihsel birikim olarak ortak karak- teristikler olan kültür öğesi( dil, ülke olarak tasarımladığı coğrafya vb.) ile ulusal bilinç oluşturulamaz ve toplu- mu uluslaştıramaz. Ancak, siyasal örgütlenme ve mücadele ile ulusal bil- inç oluşturulabilir ve kültürel toplum siyasal topluma dönüşür. Ancak bu siyasi koşulda adı geçen tarihsel öğel- er ulusal bilincin oluşturulmasında birer kategori olarak işlev görür. Coğrafya- sının üzerindeki ezen ulusun hakimi- yetine son vermek ve kendi siyasi egemenliğini yani devleti- ni kurmasını hedefleyen siyaset, ulusal siyasettir. O nedenledir ki ulus- laşmayı oluşturan siyasi öğedir. Avrupa merkezci bakıştan etkile- nen Kürd ulusal-devrimcileri, ulusal- demokratik akımları da uluslaşmayı tarih/kültür ya da ulusal/kültürel, bir sorun olarak görmektedirler. Bu anla- yış, tarihsel evrimle ulusal bilincin evrimini birbirine karıştırmaktadır. Bu da, ulusal bilincin ve siyasallaş- masının çarpıtılmasına ve saptırıl- masına neden olmaktadır. Bu nedenle Kürdistan özgülünde tarihsel-kültürel evrim zemini üzerinde yükselen siyasi akımların varacağı yer azınlık siyasetidir. Ulusal siyaset ile azınlık siyaseti farklı sorunların çözümüdür. Istanbul, Tahran, Berlin vb. yerlerede yaşayan Kürdlerin sorunu demokratik ve kültürel haklara kavuşmadır. Demok- ratik ve kültürel hakları olarak Kürd sorunu, azınlık siyase- tinin konusudur. Kürdistan'da yaşayan Kürdlerin ve tabi ki Kürdistanlıların sorunu, siyasi ege- menlik sorunudur. Siyasi egemenlik hakkı olarak Kürdistan sorunu, ulusal siyasetin konusudur. Bu nedenle Kürd B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 139 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- ulusal hareketi bu iki sorunun çözü- münü bilince çıkararak ve birbirine karıştırmadan siyaset üretmek duru- mundadır. Asya ve Afrika da olduğu gibi Kürdistan'da da ulusal siyaset, I. Paylaşım Savaşı sürecinde belirir. “Her ne kadar 1911 yılında yer alan Çin Ihtilali, Bengal'in bölünüşünün yarattığı kaynaş- malar ve daha başka yerlerde kabaran dalgalar gelecekte neler olabileceğini işaret ediyorduysa da sömürgelerde milliyetçilik 1914 yılında henüz bilinmeyen bir olaydır.” “Bir ayrı çeşit, kendine özgü bir sömürgecilik sorunu teşkil eden Irlanda bir tarafa bırakılırsa Birinci Cihan Savaşı yıllarında hiçbir sömürge halk savaşı fırsat bilip ayaklan- madı ve hata önemli bir zorluk dahi çıkarmadı.”2 Kürdistan siyasi güçleri, I. Paylaşım Savaşı’nı bir devletleşme fırsatına dö- nüştüremediler. Kürdistan siyasi güç- lerinin büyük bir kesimi Kürdistan'ı işgal ve ilhak etmiş olan Osmanlı Devleti'ne yardım ettiler. Asya ve Afrika da ulusçuluğun gelişimi empeyalist kapitalizmle başlamıştır. Yani 20. yüzyılın başında başlamıştır. I. Paylaşım Savaşı, Ekim Devrimi ve ABD'nin politikasının etkisi de ulus- çuluğun gelişmesine ivme kazandır- mıştır. Kürdistan, 1920'lerde 2 Robert Emerson, Sömürgelerin Uluslaşması. S. 23-24 emperyalist güçlerin bir cenahı tara- fından oluşturulan politikanın sonucu olarak dört(4) devlet arasında pay- laştırılmış uluslararası bir ezilen ulus- tur. Kürdler dört parçaya bölünen Kürdistan'ı ve ezen-ulus devletlerini tanımamış ve bu statükoyu parçala- mak için amansız bir mücadele ver- mişlerdir. Bu mücadele Koçgiri ve Şeyh Mahmud Berzenci hareketi ile başlamış, Şeyh Said, Agıri, Dersim, Barzani ve (Mehabad) Kürdistan Cumhuriyeti ile sürmüştür. Bu müca- delenin içinde modern anlamda Kürdistan Cumhuriyeti vardır. Bu mücadeleleri yönlendiren siyasetin hedefi bağımsız Kürdistan'dır ve bu siyasetlerin karakterini de Kürd kültürel değerleri biçimlendirmiştir. Bundandır ki bu mücadeleleri yön- lendiren siyasetlere bağımsızlıkçı ya da geleneksel siyaset denilebilir. Doğu ve Güney KDP'ler bu geleneksel siyase- tin devam eden damarıdır. Ancak Mele Mustafa Barzani ve arkadaş- larının Sovyet'lerden gelişin- den sonra ve Sovyet'lerin siyasi çizgisinin etkisinden dolayı geleneksel siyaset, kendini bölgesel ya da parçalı siyasetle sınırlamıştır. Kürdistan'da kendini modernist olarak tanımlayan ve ulusçu-devrimci akım olduğunu söyleyen PKK, YNK ve diğerleri ile ulusal-demokratik akım- ların bir kesimi, asgari-azami pro- gram ve aşamalı devrim teorisine day- alı siyasi anlayışlarının gereği ola- rak ulusal sorunu, tarihsel-kültürel evrim yönüyle ele almaktadırlar. Tarihsel- kültürel evrim zemini, azınlık siyase- tinin zeminidir. Onun için tarihsel/ evrim ya da azınlık siyasetin çizgisi 140 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- üzerinde yükselen siyasi akımlar; kendi örgüt çıkarı hangi olguyu ve tar- ihi gerektiriyorsa, ulusal hareketi o olgu ve tarihle başlatır. (Kawa'nın başkaldırısı, Ahmedê XANÎ, vb.) Cevap 5: Kürd ulusal hareketi, Şeyh Abduselam Barzani ve hareketi hak- kında yeteri kadar araştırma yap- mamış ve hak ettiği değeri ver- memiştir. Yukarıda da belirtildiği gibi Şeyh Abduselam Barzani liderliğinde- ki hareket, denilebilir ki ulusal siyasetin yön verdiği ilk harekettir. Bağımsız birleşik Kürdistan'ı kendi- lerine sabit ya da değişmez ilke kabul eden Kürdistan Komünistleri için, Şeyh Abduselam Barzani; eşit, özgür ve öznel bir Kürdistan toplumu müca- delesini veren ve bu uğurda şehit olan bir liderdir. Zaten Marx'ın tarif ettiği komünizm; eşit, özgür ve öznel toplumdur. 20. yüzyılın başında Şeyh Abduselam Barzani liderliğinde Kürdistan aşiretleri arasında bir anlaşma imzalanır. Bu anlaşma (1907), Barzan bölgesinde uygulamaya konulduğu gibi, tüm Kürdistan'da da uygulamaya konulmak istenen bir program niteliğindedir; “* Özel mülkiyetin kaldırılması, * Toprak dağıtımının yapılması; toprağın çiftçiler arasında bölüşül- mesi, *Gönülsüz evliliğin ve başlık parasının kaldırılması, * Eşitlik ve adalet temelinde toplumsal ilişkilerin yeniden düzenlenmesi, * Toplumsal eğitimin yapılması, dini görevlerin yerine getirilmesi ve vatandaşlar arasındaki prob- lemlerin çözümü için, her köyde medreseler kurmak. * Her köyde(yerleşim biriminde) halkın bütün sorunlarıyla ilgilenecek ve çözüm getirecek bir heyetin (cemaatê rûsipîyan) oluş- turulması. * Her aşiret bünyesinde, belir- lenen sorumluluk çerçevesinde hareket edecek silahlı milis kuvvetlerin oluşturulması.” Abduselam Barzani ve yoldaşları tarafından oluşturulan bu program, 1920'de Komünist Enternasyonal'in II. Kongresinin sömürgeler için devlet modeli olarak alınan Sovyet kararının içini dolduracak niteliktedir. Bu Sovyet; Roy için işçi-köylü Sovyet'i, Lenin için ise köylülük ya da emekçil- er Sovyet'idir. Şeyh Abduselam Barzani ve yol- daşları tarafından oluşturulan sosyal ilişkilerle ilgili programın hedefi; Kürdistan kültürel değerlerini Kürdistanlıların yaşam tarzına dönüş- türmeye yönelik faaliyetlerde bulun- masıdır. Kürd ulusal hareketinin ekonomik-politik dönüşüm sorunu olduğu kadar kültürel dönüşüm sorunu da olduğunun farkındadırlar. Bu nedenledir ki Kürdistan kültürel değerlerini önemsemiş ve bu değer- lere sarılmıştır. Geleneksel Aşiret yapıları üzerinde yükselen toplumsal örgütlenmenin temel olduğu Kürdistan'da, Kürd ulusal mücade- lesinin kitleselleşmesi için, Kürdistan kültürel değerlerini hem kendilerine B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 141 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- rehber edinmesi ve hem de kitleye taşımasının gerektiğinin farkındadır- lar. Böylelikle, Kürdistanlıların kendi- leri için bir toplum olmanın siyasi mücadelesinde kültürel değerler önemli bir araca dönüştürülmüştür. Konunun anlaşılması için örnek- lendirmede de fayda vardır. Aşiretler arasındaki ya da aileler arasındaki anlaşmazlıkları, çatışmaları Irak devletinin mahkemeleriyle değil, Kürdistanlılar tarafından oluşturulan güvenilir heyet-cemaat yöntemiyle çözmüştür. Hayvanların silahla avlan- ması yasaklanmıştır. Hata yedinci ayda yumurtalık dönemi olması vesile- siyle elle bile balık avlanması yasak- lanmıştır. Rastgele ağaç kesimi yasak- lanmış ve ihtiyaç için kesilecek ağaçlar önceden belirlenmiştir. Erkek çocuğun ailesi iki sefer kadını ailesin- den istemesine karşın olumlu yanıt alamazsa, taraflar kadının ailesinden izinsiz evlendiklerinde, kadının ailesi namus davası vb. gibi olumsuz davranış içine giremezler. Çünkü bu durumda çiftlerin birbirlerine sevgi bağı ile bağlandıkları kabul edilmekte- dir. Kadınların berdel(berdêl) edilmesi, başlık parası vb. yasaklanmıştır. Ayrıcalık ve üstünlük belirten unvan- lar (ağa, bey, paşa, başkan gibi) yasak- lanmıştır. Ancak mesleklerinin çiftçi, marangoz, mele, seyda, şeyh, vb. gibi unvanları kullanabilir. Bu uygulamayı Barzan bölgesinin dışına da taşımak için gayret sarf edilmiştir. Bu kurallar bürokratik buyruklar olmayıp halkın gönüllü rızası ile uyulan kültürel kurallar haline gelmiştir. Sonradan Mele Mustafa Barzani ve KDP, bu değerlere dayanarak siyasal mücadelenin kitlelerde kökleşmesini sağlamıştır. Ne var ki Kürdistan'da sol hareketler, Şeyh Abduselam Barzani ve yoldaşları tarafından kurallaştırılan ve Mustafa Barzani ile KDP'nin de bu kültürel değerlere sarılmasını, feodal değerlere bağlılık ve gericilikle itham etmişlerdir. Ezen ulus devletleri, Kürdistan'ın fiili yaşamında mutlak egemendirler. Ne var ki zor ve şiddete dayalı fiili mutlak egemenlikle yetinmemekte- dirler. Kürdlerin bu mutlak egemen- liği meşru görmelerini ve inanmala- rını istemektedirler. Ezen ulus devlet- ler için, Kürdlerin köle olması yetmiy- or, Kürdlerin köle olma durumlarını kabullenmelerini, meşruluğuna inan- malarını istemektedirler. Bunun için Kürdistan'ı yıkıp yaktılar ve kendileri- ni efendi Kürdleri köle olarak yeniden ürettiler. Toplumsal yapının her yeni- den üretiminde Kürdleri köle olarak yeniden üretmek istediler. Bunu da modernleşme ve ilerleme adına yap- maktadırlar. Doğrusu Kürdler içinde de köle olmayı belli bir dereceye kadar kabullenenler de az değildir. Bu kes- imin anlayışını da oluşturan nedensel- lik siyasetidir. Nedensellik siyasetinin de varacağı yer azınlık siyasetidir. Burjuva ideolojisi de iki temel öğretiden esinlenir. Tarihsel-evrim ve Tarihsel-ilerleme. Bunu yukarıda kısaca açıklamıştık. Kapitalist üretimin dünyanın ege- men üretim ilişkisine dönüşmesi eko- nomik yasaların ya da evrim yasa- larının işleyişi gereği olmamaktadır. Burjuva ideolojisi ve tarih anlayışının da egemen anlayışa dönüşmesi, kapi- talist üretim ilişkilerinin ya da tarihsel 142 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- ilerlemenin işleyişi içinde kendiliğin- den olmamaktadır. Burjuva devlet- lerinin zoruyla olmaktadır. Burjuva devleti; kapitalist üretim ilişkilerini, burjuva ideolojisini ve bürokratik örgütlenmeyi çağdaşlık, modernleş- me, ilericilik ve bilimselliğin gereği olarak dünya toplumlarına dayatır ve benimsetir. Ezilen ulusların ve/veya sömürge ülkelerin egemenleri ve aydınları da bu ilişkileri topluma taşı- manın aracıdırlar. Kürdistan'da kendilerini Marxist sol ya da sosyalist olarak tanımlayan siyasi akımlar, siyasi mücadeleyi ve devrimi, ekonomik-politik dönüşüm sorunu olarak algıladılar. Devrim mücadelesinin kültürel bir dönüşüm sorunu da olduğunu kabullenmediler. Ulusal-sosyalizm ya da nedensellik siyasetine göre, kültürel dönüşüm bir üst yapı olarak doğrudan ekonomik alt yapıdaki dönüşüm tarafından tek yanlı olarak belirlenir. Ne var ki bu tanımlamanın muhtevası, işçi sınıfının ve ezilen ulusların kurtuluş mücadele- sinin gelişmesine değil, gerilemesine, kösteklenmesine hizmet eder. Çünkü ekonomik, politik, demokrasi, kültür vb. toplumsal ilişkilerin yani insanlar arası faaliyetlerin ürünü olup, etkile- şim içindedirler. Yani bu karakteris- tikler her biri tek başına hiçbir şeydir; ancak tüm ilişkilerin etkileşimi içinde somut bir gerçekliğe dönüşürler. Ezen ulus devletlerinin, Kürdistan'da, ideolojik-kültürel planda yaptığı tahri- batı küçümsediler. Bu ideolojik- kültürel tahribat; Kürd toplumunda kimliksizleşmeyi, tarihsizleşmeyi, kişiliksizleşmeyi üretmektedir. Kimliksizleşmiş toplum, kendi gerçekliğini ezen ulus devletlerinin gözüyle görmeye başlar. Bu da Kürdistan toplumunu özne olmaktan çıkarır ve nesne ya da malzeme konu- muna getirir. Yani Kürd ulusunun kendi geleceğini tasarlayabilme yeteneğinin yok edilmesi hedeflen- mektedir. Ülkesinin geleceğini tasar- layamayan bir ulusal biçimlenme, kendi toplumsal sürecinin öznesi ola- maz. Ezen ulus devletlerinin ideolojik- kültürel tahribatının amacı da budur. Ideolojik-kültürel tahribatı küçümsemelerinin nedeni, bilinç ek- sikliği ya da ihmalkârlıktan kay- naklanmıyor. Tam tersine nedensellik siyasetinin gereği olarak, siyasi ataları olan II. Enternasyonal Marxizminin öğretisini paylaşmalarından kay- naklanıyor. Nedensellik siyaseti ve bu siyasetin etkinlik alanı içinde olanlar Kürd kültürel değerlerini feodal değerler olarak adlandırıp küçümsediler. Bu da niyetlerinden bağımsız olarak ezen ulus devlet- lerinin, Kürdistan'da ideolojik-kültürel planda yaptığı tahribata yardım eden birer dinamiğe dönüştüler. O nedenle Kürdistan devriminin, ekonomik-politik dönüşüm sorunu olduğu kadar kültürel-politik dönüşüm sorunu da vardır. Zaten uluslaşma, kültürel ve siyasi öğenin diyalektik bütünsel- liğidir. Ulusal kurtuluş mücadelesi süre- cinde Kürdistan toplumunun yeniden üretiminin öznesi siyaset, nesnesi de kültürel değerlerdir. Ancak bu siyasal kavrayışla, Kürdistanlıların bilincinde ulusal kurtuluş mücadelesi radikal bir dönüşüme uğrar. Böylelikle Kürdistan kitlesinin ulusal kurtuluş mücade- B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 143 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- lesinin sürecine katılımını sağlar. Bu kitleyi pasif değil, aktif duruma getirir. Kürd ulusal mücadelesi aynı zamanda Kürdistan toplumunun yeniden üre- timidir de. Kürd ulusal mücadelesinin sorunu, ekonomik-politik dönüşüm olduğu kadar kültüre-politik dönüşü- mdür de. Bu anlamda soruna yaklaşıl- dığında Şeyh Abduselam Barzani ve yoldaşlarının, Kürdistan kültürel de- ğerlerini Kürdistanlıların yaşam tarzı- na dönüştürmeye yönelik gayret- lerinin ve bu mirasa sahip çıkan Mele Mustafa Barzani ve yoldaşlarının yön- lendirdiği KDP hareketinin, kültürel değerlerle bütünleşmesinin ve etkile- şiminin önemi anlaşılır. Daha önemli olan kültür-siyaset etkileşiminin hangi yöne ve ne kadar büküldüğüdür. Önemli olan Kürdistan kültürel değer- lerinin ulusal kurtuluş mücadelesi yönünde bükülmesidir. Ulusal kurtu- luş mücadelesi, bu deneyime eleştirel yaklaşmalıdır. Bu deneyimden çıkarıl- ması gereken ders; 1960'tan sonra KDP hareketinin, kültürel değerleri, Kürdistan bağımsızlığının yönünde değil, kısmi bağımsızlık yönünde bükmesidir. Cevap 7-10: XIX yüzyılın sonlarına doğru orta- ya çıkan ve XX. yüzyılın başında devam eden Kürd aydın faaliyetleri, ulusal değil kültürel faaliyetlerdir. Örneğin Kürdistan gazetesinin 1898'de yayınlanması, 1908'de Kürd Teavün ve Terakki Cemiyeti'nin ve cemiyete ait bir gazetenin yayınlan- ması; 1912-13'lerde Kürd Hêvî Cemiyeti'nin kurulması ve cemiyete ait Rojî Kurd dergisinin yayınlanması faaliyeti vb. gelişmeler, birçok Kürd siyasetçisi ve tarihçisi tarafından Kürd ulusal hareketi olarak değer- lendirilmektedir. Oysa söz konusu cemiyet ve yayınlar dikkatle ince- lenirse bu gelişmelerin ulusal bir hareket olma özelliğinden uzak olduğu görülür. Bu dönemdeki gelişmeler, faaliyetler daha çok kültü- rel faaliyetler olarak değerlendirilme- lidir. Bu dönemdeki Kürd siyasetçileri, ileri gelenleri Osmanlıcıdırlar ve kendilerini daha çok Osmanlı Devleti ve coğrafyasının siyasi sınırları içinde tanımlamaktadırlar. O dönemin önde gelen Kürd siyasetçisi, Babanzade Ismail Hakkı'nın Kürd Teavün ve Terakki gazetesinde yayınlanan bir yazısı bu durumu özetler: "Biz önce müslümanız, sonra Osmanlı ve üçün- cü olarak Kürdüz." Yani Kürdlük son sırada gelmektedir. Osmanlı aydınının, kurumlarının ve siyasetinin Balkan savaşından sonra Osmanlılıktan Pan-Turanizme yani Türk milliyetçiliğine doğru evir- ilmesi; I. Dünya Paylaşım Savaşı'nda Alman emperyalizminin yanında yer alarak savaşa katılması ve nihayetinde Osmanlı Imparatorluğu’nun kaçınıl- maz yıkımı; Ermeni milliyetçiliğinin gelişimi ve Kürdistan coğrafyasının büyük bir kısmı üzerinde hak iddia etmesi; kültürel faaliyette bulunmuş olan Kürd siyasetçileri ve ileri gelen- lerini kültürcülükten milliyetçi bir çizgiye çekmiştir. 1918'den itibaren Kürdler ulusal haklarının kabul edil- mesi ve tanınması için mücadele etm- eye başlamışlardır. Kürdistan Teali Cemiyeti ulusalcı hedeflerle kurulmuş ve ulusalcı faaliyetlerin takipçisidir. 144 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- Örneği KTC üyesi ve Kürdleri Paris Barış Konferansı'nda temsil eden Şerif Paşa, konferansa sunduğu mem- orandumda Kürd devletinin kurul- masının Kürdlerin ulusal hakkı oldu- ğunu ileri sürmüştür. Ancak Kürdistan siyasi güçleri, savaş sonrası ortaya çıkan avantajlı durumdan yararlanıp kendi devletleri- ni kurma başarısını gösterememiştir. Bu başarısızlığın nesnel nedenleri olmakla birlikte belirleyici olan öznel yani siyasi nedendir. Gerek savaş öncesi ve gerekse savaş sonrası Kürd kültürel ve ulusal oluşumlarında yer alan Kürd siyasetçilerinin, Kürd soru- nunun çözümünü aydınlanma, bilim ve edebiyatta gerçekleşecek gelişmel- erde aramaktadırlar. Özellikle 1918'in sonlarında kurulan Kürdistan Teali Cemiyeti ve yayınladığı Jîn dergisi incelendiği zaman bu durum net bir şekilde ortaya çıkar. Savaş sonrası dönemde Kürd ulusçuları, Kürdlerin ulusal haklarının tanınması ve bağım- sızlığı için faaliyetlere girişmişlerdir. Burada sorulması gereken soru bu hakkın elde edilmesi için hangi siyaset ve hangi araçlar seçmiş olduklarıdır. O dönem incelendiğinde, Kürd ulusçu- larının iki temel noktaya dayanarak hareket ettikleri anlaşılmaktadır: 1- Kürdlerin aydınlanması, uygar- laşması, bilim ve edebiyatta gelişmesi, 2- "Uygarlığın" ve bilimin beşiği olan Avrupa ve Amerika'ya Kürdlerin haklı durumunu anlatıp, tanıtmak ve desteğini kazanmak. O dönemin Kürd aydınları ve ulusalcıları savaş sonrası dönemin yeni bir çağ olduğu ve uluslararası ilişkileri belirleyecek olan gücün "bilim", "akıl" ve uygarlık olduğunu: savaşın, askeri gücün yerini artık yeni çağın yeni değerleri olan öğelere -akıl, bilim ve uygarlık- bıraktığına inamak- taydılar. O dönemin Kürd ulusalcıları "uygarlığı","bilimi" ve "aklı" temsil eden Avrupa'nın -daha doğrusu Britanya, Fransa ve Amerika'nın ve özellikle Amerika başkanı W. Wilson'un pren- siplerine olan inançlarından- dünyayı yeniçağın 'öğelerine' uygun olarak yeniden düzenleyeceklerine inanmak- taydılar. Inanç bu olunca yapılması gereken Kürdlerin haklı, ulusal talep- lerini 'uygar', 'bilimsel' bir metotla Avrupa ve Amerika'ya tanıtmak ve bu yolla ulusal hakları elde etmeye çalış- mak olmuştur. Kürd ulusunun ulusal çıkarlar hedefinde örgütlenmesi ve harekete geçirilmesi için, ulusun siyasi ve askeri örgütlenmesine teşeb- büs edilmemiştir, bu yönde herhangi bir adım atılmamıştır. Kürd ulusal- cılarının hemen hemen bütün faaliyeti uluslararası (daha doğrusu Britanya, Fransa ve Amerika ile) diplomatik gir- işimlerle sınırlı kalmıştır. Kürdistan ulusalcılarının tersine, Kürd ulusunu ezmekte kararlı ve Kürdistan'ın kuzey coğrafyasını Osmanlı Devleti'nin ülkesine dönüştürme kara- rına sahip olan Ittihat ve Terakkiciler, Kemalist hareketi adı altında Kürdistan'da kitleleri örgütlemekle, askeri örgütlemeler oluşturmakla meşguldürler. 'Halifelik elden gidiyor'; 'Ermeniler Kürdleri yönetecek' slo- ganlarıyla Kürdistan da Kürdleri örgütleyen ve Kürd savaşçı güçlerini (Aşiret güçleri) yanlış hedeflere yönelten Kemalist hareket olmuştur. B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 145 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- Kemalist hareket ürettiği siyasetle Kürdistan'ı ve Kürd ulusunu, Kürd ulusçularına kapatma başarısını göstermiştir. Kemalizm'in bu başarısının asıl nedeni dönemin Kürd ulusçularının ulusal siyasetten yoksun olmalarından kaynaklanan ve yukarıda bahsedilen eksik ve yanlış olan görüşleri olmuş- tur. Dönemin önde gelen Kürd ulus- çuları, aslında Kürdistan'da kitleler üzerinde büyük bir etkiye sahiptir. Örneğin Seyid Abdulkadir, Mir Bedirhan'ın oğulları vb. Eğer Kürdistan'a bizzat kendileri gidip (Istanbul'da oturup diplomasi yap- maktansa) Kürd ulusunun siyasi ve askeri örgütlemesini amaçlasalardı, Kemalistlerin yolunu kesebilirlerdi. Bu kesimlerin ön varsayımlarına göre, siyaset, kitleleri belli bir hedef doğrul- tusunda örgütleyip harekete geçirme faaliyeti değildir, uluslararası diplo- matik girişimlerle ilgili faaliyettir. Bundandır ki, Kürdistan Teali Cemiyeti; Kürdistan coğrafyasında Kürd ulusu- nu siyasi hedefler doğrultusunda örgütlemek, ulusal siyasal örgütlen- meyle Kürdleri yerel konumundan sıyırıp ulusal konuma gelmesini sağla- maya yönelik faaliyeti esas alan siyasi anlayıştan yoksundu. Dönemin Kürdistan uluscularının hepsini aynı kefeye koymak elbetteki doğru değildir. Kürdistan toprağında ve halkının içinde olan Kürd liderleri de vardı, örneğin Alî Şêr, Alî Şan, Baytar Nurî, Seyid Rıza, Şeyh Mahmud Berzenci, Şeyh Abduselam Barzanî. Şeyh Abduselam'ın 1914’te idam edilmesi Kürd ulusal hareketinin gelişmesine büyük bir darbe olmuş- tur. Koçgiri'de ve Şeyh Mahmud Berzenci'nin önderlik ettiği ulusal hareketin bütün ulusal kahramanlık ve fedakârlığına rağmen yenilgisi, Kürd ulusal hareketinin gelişmesine büyük bir darbe olmuştur. 1920'ler- den beri gelen bu siyasi akım, geleneksel siyaset olarak tanım- ladığımız bağımsızlıkçı harekettir. Cevap 8-9-11-12-13-14-59: 30 Ekim 1918 Mondros Mütarekesi sonunda Osmanlı merkez bürokrasi- nin politik hedefleri ve Osmanlı merkez bürokrasisinin Mustafa Kemal önderliğindeki hareketinin amacı netti. Bugünkü Türkiye siyasi sınırları içinde bir ulusal Türk devleti- ni kurmaktı. Ulusal Türk devletinin kurulması demek; bu sınırlar içerisin- deki Rum ve Pontus halklarının imhası ve tasfiyesi, I. Paylaşım Savaşı sürecinde gerçekleştirilen Ermeni soykırım hareketinin gereği olarak Batı Ermenistan ve Kürdistan'ın ilhakı ve Kürdlerin Türkleştirilmesi siyasetinden başka bir şey değildir. “30 Ekim 1918 Mondros Antlaşması sonrası, aynı yılın sonuna dek kurul- muş ilk beş direniş derneğinin üçü Ermeni, ikisi de Rum azınlıklara karşı oluşmuştur. Ilk kurulan derneklerden olan Trabzon Muhafazai Hukuku Milliye Cemiyeti'nin aldığı kararların başında, 'azınlıklara karşı silahla karşı konulması' maddesi yer almaktadır.”3 Mustafa Kemal de, 8 Temmuz 1919 tarihli askerlikten istifa mek- 3 Yakın Tarih Ansiklopedisi, cilt: 2, s. 27, Yeni Asya Dergisi Yayını, Istanbul, 1990, akt. T. Akçam, age, s.15 146 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- tubunda da, "kurtuluş savaşının" kime karşı örgütlendiğini açıkça dile getir- mektedir. "Mübarek vatanı ve milleti parçalamak tehlikesinden kurtarmak, Yunan ve Ermeni ama'line kurban etmemek için açılan milli mücadele uğrunda milletle beraber serbest surette çalışmaya resmi ve askeri sıfatım artık mani olmaya başladı.”4 Burada Kürdlerden bahsedilme- mektedir. Ve bilinçli olarak birinci Meclis'in başına bir ülke adını koy- madılar. Çünkü Mustafa Kemal'in poli- tikası, Ermeni tehdidini işleyerek Kürdleri yanına çekmekti. “Temmuzda Erzurum'da toplanan ve Büyük Ermenistan'ın kurulmasına direnme kararı alan kongre, doğu vila- yetleri temsilcilerini bir araya getiriy- ordu. Eylül ayında Anadolu'nun bütünüyle Doğu Trakya Temsilcilerinin katılımıyla Toplanan Sivas Kongresi ise, 30 Ekim 1918'de kabul edilen ateşkes sınırları doğu sınırı Brest-Litevsk Antlaşması'yla çizilen sınırla aynıydı- dâhilinde ulusal bir Türk devleti kurma iradesini ortaya koydu.”5 Mustafa Kemal hareketi, aynı kad- rolarla ve aynı amaç ve yöntemlerin takipçisi olarak İttihat-Terakki'nin bıraktığı yerden aynı politikanın devam ettirilmesidir. Kürd ulusal güçlerin direnmesi galip devletlerin kirli barışını zora sokmuştur: I. Paylaşım Savaşı'nda Ingiltere, Fransa ve Rusya Osmanlı Imparator luğu'nun coğrafyasının nasıl paylaşıla- cağını 16 Mayıs 1916 tarihli Sykes- 4 Stefanos Yerassimos age. S. 327 5 Stefanos Yerassimos age. S. 158-159 Pıcot anlaşmasıyla çözümlemişti. Ingilizlerin savaş hedefi Filistin, Güney Kürdistan ve Irak idi. Savaş sürecinde önemli iki siyasi değişme olmuştu. Bolşevik Devrimi'yle birlikte Rusya savaştan çekilmiş ve gizli anlaş- maların tümünü açıklamış ve bu emperyalist anlaşmaları tanımadığını ve uymayacağını ilan etmiştir. Diğer yandan ABD savaşa katılmıştı. Rusya'nın payı ABD'ye bırakılacaktı. Rusya Çarlığı'nın yıkılmasıyla birlikte Rus Orduları işgal ettiği bölgelerden çekildi ve böylece Kafkasya denetim- siz kaldı. Bu bölgeler genellikle Ingiltere işgali altına girdiyse de, Ingiltere'nin buradaki durumu geçi- ciydi. Bu bölge Ingiltere'yi en az ilgilendiriyordu. “13 Ağustos 1918'de kabinede yaptığı konuşmasında Balfour, 'Savaş sonrasında Ingiliz Imparatorluğu'nun, Mezopotamya dışında herhangi bir yerde genişlemesinin doğru olmaya- cağına inandığını' açıklamaktaydı. Iki gün sonra ise Lord Curzon, sözünü hiç saptırmadan, dünyada Ingiltere dışında hiçbir ülkenin Mezopotamya ile ilgilenebilecek güçte olmadığını ve Londra'nın bu yüzden 'kapitalist, tekelci ya da emperyalist' olarak suçlanmasından herhangi bir şekilde gocunmadığını açıkladı. Bu açıklamanın hedefi büyük ihti- malle, Başkan Wilson'un insancıl söy- levlerinin ardına gizlenip 'açık kapı' politikasını dayatmaya çalışan Amerika Birleşik Devletleri idi. Bilindiği gibi bu, Amerikan özel şir- ketlerinin çıkarlarının dünyanın neresinde olursa olsun korunmasına yönelik bir politikaydı ve o sırada B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 147 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- Standart Oil Şirketi'nin Ortadoğu petrolleriyle ilgilenmeye başladığı, kimse için bir sır değildi.”6 ABD, Rus ordularının çekildiği böl- geyle değil, Ortadoğu ve Güney Kürdistan petrolleriyle ilgilidir. Ve görülecektir ki, 1920'de ABD, Avrupa ezen ulus devlet- lerinin işgali altındaki sömürgelerde oluş- turdukları tekelleri tanımadığını açıklaya- cak. “1920'den beri 'açık kapı' ilkesini savunan ABD, sömürgeci güçlerin işgal altında tuttukları topraklarda kurdukları tekelleri tanımayı reddediyordu. Bu durumda Mezopotamya sorunu gündeme gelmekte gecikmeyecek ve Stafe Department (Amerika Dışişleri) TPC'de Amerikalılara da hisse verilmesini talep edecekti.”7 Aynı biçimde Ingiltere, Italya ve özellikle Fransa ile çıkar çatışması içindedirler. Fransa ve özellikle Ingiltere'nin Kürdistan'ı parçalama politikasına karşı başkaldırı hareketi, kendini silahlı direniş şeklinde gösterdi. Aynı dönemde Iran'ın kuzeyinde Ingiliz emperyalizmine karşı sürdürülen silahlı direniş sonucunda Gîlan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştu. Ingiltere'nin Mezopotamya, yani Güney Kürdistan direnişini ve Iran'da ki Gilan Sovyet Cumhuriyeti'nin direnişini kır- mak için Sovyet desteğinden mahrum etmesi gerekirdi. Gelinen siyasi koşullarda Ingiltere'nin tek başına desteği Mustafa Kemal ve Rıza Pehlevi'nin başarılı olmasına yetmiyor- du. Ondandır ki, Sovyetlerin M. Kemal ve Rıza Han'ı desteklemeleri 6 Yerasimos, Azgelişmişlik Sürecinde Türkiye, s.327 7 Yerasimos, age, s. Age S.327 gerekiyordu. Ingiltere, o güne kadar kendi yönlendirmesinde ekonomik abluka altına alınmış ve tecrit edilmiş durumda olan Rusya Sovyet'ine yak- laşacak ve Rusya Sovyet'i ile anlaşma yapacaktır. 16 Mart 1921 tarihinde RSSFC ile Ingiltere arasındaki ticari antlaşmanın yapıldığı gün, Ankara ile RSSFC arasında da Moskova antlaş- ması yapılmıştır. Aynı tarihlerde RSSFC, Iran'la anlaşma yapacaktır. Kuzey Iran'da 1915 yılından beri Ingiltere'ye karşı savaşan ve 1919'larda bölgeye ege- men olan devrimci güçler, Rusya Sovyet'i yardımıyla 1920'de kuzey Iran'da Gîlan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ni kurmuş ve bölgeyi kontrolüne almıştı. "Savaşın yol açtığı yıkımın üzerine gelen Ekim Devrmi'nin sağladığı esinle Azerbeycan'daki ve Gîlan'daki ana- yasalcı güçler yeniden harekete geçti. Kuçek Han yönetimindeki Jangali (ormanlılar) diye anılan gerilalar Gilan'ın tamamını ele geçirdi. Savaş sona erdikten sonra Britanya'nın Iran hükümetine dayattığı anlaşma, Britanya'ya Iran ordusunun subay- larını sağlama, mali destek verme, hükümete danışmanlar atama hak- larını vererek, ismen değilse de fiilen Iran'ı bir himaye statüsüne indirgedi. Gittikçe güçlenen sosyalizan milliyetçi akımların belirlediği seçimler sonun- da oluşan meclis, anlaşmayı onayla- mayı reddetiyse de, Britanya güçleri Kuçek Han'ı durdurdular. Bolşevikler'den giderek daha çok destek alan Kuçek Han ise 1920'de Gîlan'da bir Iran Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurmayı başarabildi; 148 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- aynı yıl Azerbeycan'da kurulan Demokratik Parti merkezi hükümetin memurlarını Azerbeycan'dan çıkararak burada Azadistan adı altında bir özerk yönetim kurdu. Bütün bu gelişmeler Iran'ın diğer bölgelerinde de yankı buluyordu. 1921'de yeni kurulmuş olan Sosyalist ve Komünist partiler, varolan dokuz sendikayı birleştirerek Sendikalar Federasyonu Merkez Konseyi kurdular… Bu koşullarda, Britanya geleneksel esnekliğiyle Iran'ı fiilen himaye statüsüne sokma tasarısı yerine, ordudaki subaylardan birinin darbe tasarısını destekledi. Bu destek- le Kazak Alayı'nın başına geçen Rıza Pehlevi Şubat 1921' de yaptığı dar- beyle Kaçar hanedanına son verdi. Yeni yönetimin ilk yaptığı işlerden biri Sovyet yönetimi ile bir anlaşma imza- lamak oldu.”8 Simko'nun önderliğindeki Doğu Kürdistan ulusal hareketi, Kuçek Han ve Azerbeycan Demokrat Partisi ile diyalog ve dayanışma içindeydi. Gîlan Sovyet'i yıkılınca Simko önderliğindeki Kürd hareketi de yalnızlaşarak ve zayıflayarak Rıza Pehlevi'ye yenilecektir. Moskova Anlaşması'yla Osmanlı Devlet'i ile Sovyet sınırının çizilmesi de tesadüf değil, planlı bir siyasetin uygulanmasıdır. Mustafa Kemal Kafkasya'nın Sovyetler Birliğine, Lenin de Batı Ermenistan ve Kuzey Kürdistan'nın Türklere bırakılması konusunda anlaşmış oldukları ve Ingiltere'nin de bunu onayladığı açık- tır. Böylelikle, Paylaşım Savaşı önce- sinde Rus Çarı ile Ingiltere tarafından yapılan paylaşım anlaşması farklı bir 8 age. cilt. 4. s. 1344 biçimde Ingiltere'nin onayıyla Lenin ile Mustafa Kemal arasında yapılmış olmaktadır. Rus-Ingiliz Ticari anlaşması (1921) vasıtasıyla Ingiltere ABD'ye karşı güçlendi. ABD'de Sevr antlaş- ması konusunda geri adım atmış oldu. Ama Güney Kürdistan petrolünden pay alma mücadelesini sürdürecektir. Bu antlaşma gereği o dönemki adıyla RSSFC Ingilterenin Ortadoğu ve Hindi- Çin üzerinde hâkimiyetini sürdürmesini kabul etmekteydi. Buna karşı Ingiltere, Rus Çarı'nın coğraf- yasını Bolşevik Yönetimine bırakmayı kabul ediyordu. Osmanlı bürokrasisi, Ekim Devrimi'nin yarattığı yeni koşullardan ve yeni dengelerden yararlanarak Lozan Anlaşması'yla Kuzey Kürdistan'ı ele geçirir. Ekim Devrimi'nin yarattığı dengeler devreye girmeseydi, galip devletlerin Osmanlı bürokrasisine belirlediği coğrafyanın Sevr Anlaşması'yla sınırlı kalacağı açıktı. Kürd ulusal kurtuluş mücadelesinin boğularak ezilen ulus durumuna getirilmesi, Kuzey Kürdistan'ı TC'nin sınırlarına katılması galip devletlerin özellikle Ingiltere ve Rusya Sovyet'inin desteği ve onayı ile olmuştur. Ekim Devrimi'nin ardından kurulan RSSFC Brest-Litevsk Antlaşması ile Kars- Ardahan ve Trabzon'u Osmanlı'ya bıraktığı gibi yarattığı yeni dengelerle Osmanlı bürokrasisinin manevra ala- nını genişletmesine yönelik marifetini sergilemesine de fırsat vermiştir. Yuka- rıda anlatıldığı gibi 19. yüzyılın başında Osmanlı Devleti, güçsüz ve mecalsiz kalmıştı. Örneğin; Osmanlı Devleti, Mısır valisi olan Kavalı B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 149 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- MehmetAliPaşaile yapılan savaşta ağır bir yenilgi almıştır. Kavalı Mehmet Ali Paşa savaşın ardından Suriye ve Toros dağlarını aşarak Adana'yı aldı. Ardından Konya ovasında Osmanlı Devleti'ni tekrar ağır bir yenilgiye uğratmıştır. Osmanlı Devleti'nin Mehmet Ali Paşa'ya karşı herhangi bir gücü ve direnme koşulu kalmamıştı. Istanbul üzerine yürüm- eye kalkışması halinde Mehmet Ali Paşa'ya Istanbul kapısı ardına kadar açıktı. Bu durum karşısında Osmanlı Devleti, Rusya'dan yardım istemek zorunda kalacaktır. Rusya'nın araya girmesiyle, Osmanlı Devleti Mora, Girit, Suriye ve Adana'yı Kavalı Mehmet Ali Paşa'ya bırakmak koşul- luyla anlaştı. 19. yüzyılın başında başta Ingiltere olmak üzere Avrupa kapitalist devletleri ve Rusya Çarı, bu mecalsiz Osmanlı Devleti'ni ayan, derebeyleri ve Kürdistan mirlerine karşı hep koruyacaktır. 20. yüzyılın başında da tekrar başta Ingiltere olmak üzere Avrupa Devletleri ve Rusya Sovyet'i bu sefer yıkılan ve dağılan Osmanlı Devleti'ni Kürdistan bağımsızlık hareketine karşı destekleyeceklerdir. Sevr Antlaşması uygulamaya geçi- rildiği takdirde OsmanlıDevleti'nin sınır- ları Mondros anlaşmasının değil, bugün TC'nin resmi söyleminde Iç Anadolu denilen yere yerleştirilmesi ve Kürdistan coğrafyasının bir kesi- minde Kürdistan Devleti'nin kurul- ması kaçınılmaz sonuçtu. Fransa işga- line karşı Antep, Maraş ve Urfa'da direnen Kürdlerin devletleşmesi halinde Güney Kurdistan'nın Irak'a dâhil edilmesini kabullenmeyeceği ve bu manada sorun yaratacağı açıktır. Kürdistan'ın direnişinin kırılmasını sağlamanın bir koşulu Rusya Sovyet'inin siyasi desteğinden mah- rum etmek, bir diğer koşulu da Kürdistan'ın güneyinin, kuzeyinin ve doğusunun parçalarından soyutlandı- rıp zayıflatmak gerekirdi. Zaten M. Kemal'in Kürdistan'a gönderilmesi, Ingiltere isteği ve onayı ile olmuştur. Erzurum ve Sivas kongreleri ile Kürdistan'ın Kuzey parçasını, Kürdistan'ın güney parçasından soyutlama görevini başarıyla yerine getirmiştir. “Böylece gelinen noktada, Mustafa Kemal ve arkadaşları, Doğu Anadolu'da (kuzey Kürdistan b.n.) kendiliğinden oluşan yerel direniş örgütlenmesi (Kürdistan Teali Cemiyeti) sürecine müdahale ederek gelişime el koydular.”9 Ingiltere'nin karşı olmasına rağ- men ABD ve Fransa'nın ısrarı üzer- ine Kasım 1919'da Paris'te barış kon- feransı yapılır. Konferansın başla- masının hemen ardından Mustafa Kemal ile anlaşmış olan Kürdler; Erzurum ve Sivas kongrelerinin kararları gereğince Paris Konferansı delegasyonlarına Kürd temsilcisi olarak katılan Şerif Paşa'nın Kürdleri temsil etmediğine dair telgraflar gön- derirler. Böylelikle Ingiltere; Mustafa Kemal arcılığıyla ve Kürdlerin eliyle hem Paris barış görüşmelerini ve hem de daha imzalanmamış olan Sevr Antlaşması'nın zeminini oyacaktır. 9 age. s1854 150 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- Sevr Antlaşması ve Kürdistan Bağımsızlık Hareketleri 1-Erzincan Sovyet'i 1917-18 “Ancak aynı başarı Alevi Dersim ve Koçgiri'yle ilgili olarak kazanılmadı. Söz konusu aşiretler yalnızca Alevi olmak bakımından değil yaşadıkları bölgenin ulaşılmazlığı sayesinde merkezi Osmanlı iktidarı karşısında özerkliklerini koruyabilmiş olmak bakımından da çoğunluğu Sünni olan Kürd aşiretlerinden ayrış- mışlardı. Devlete vergi vermeyen bu aşiretler, I. Dünya savaşında savaşmamışlardı. Söz konusu aşiretler 1915 Ermeni tehciri sırasındaki şiddet olaylarına katıl- madığı gibi, 1916 yılında Ruslar Dersim sınırlarına ulaştığında, Sivas merkezli bağımsız bir Kürdistan talebiyle onlarla diplomatik temaslar kurmuşlardı. Bu temasları kuran, Koçgiri aşiretinin reisi Mustafa Paşanın kâtibi, şair Alîşêr efendi idi. Ancak bu dönemde. Büyük Ermenistan projesini destekleyen Ruslarla anlaşma sağlana- mayınca Alîşêr Efendi bu kez farklı aşiretler içerisinde milis savaşı örgütlemeye girişmişti.”10 Esasında Erzurum Kongresi'ne katılan 54 delegenin tamamı kendileri- ni Ermenistan'ın saldırı tehdidi altında gören bölgelerden gelmişlerdi. Kendilerini böyle bir tehdidin altında görmeyen bölgelerden Erzurum Kongresi'ne delege göndermediler. Diyarbekir, Siirt gibi. Bununla birlikte Kürdistan Teali Cemiyeti, kendini diplomatik faaliyetle sınırladığı için Diyarbekir'de ki Kürdistan Teali 10 age. s.1905-7 Cemiyeti'nin şubesinin kapatılmasın- da herhangi bir direnişi örgütlemedi. Kürdistan Teali Cemiyeti'nin kendini diplomatik faaliyetlerle sınırlı tutma- sında Ingiltere politikasının da etkisi vardır. Kürdistanlılar arasında ulusal propaganda ve örgütsel faaliyeti, Alîşêr önderliğindeki yoldaşları tara- fından yapılmıştır. Gerek savaş süre- cinde ve gerekse savaş sonunda Osmanlı Devleti'nin siyasi krizini derinleştirmek ve bağımsız Kürdistan hedefinde pratik siyaset izleyenler de Alişêr ve yoldaşlarıdır. 1917 sonu ve 1918 başlarında Rus askerlerinin içinde bulunan Bolşevikler yardımıyla ve Alişêr'ın desteği ve katkısıyla Kürd, Türk ve Ermeni delegeleri tarafından Erzincan Şurası (Sovyet'i) kurulur. Ancak Rusya Sovyet Sosyalist Federasyon Cumhuriyeti (RSSFC) Osmanlı Devleti ile Brest-Litovsk anlaş- ması gereği olarak askeri güçlerini Erzincan'dan çektiler. Bunun üzerine Osmanlı güçleri Erzincan Şurasına saldırarak ve Türk delegelerin ihane- tinin yardımıyla ele geçirilen delegeleri kurşuna dizerek Erzincan Sovyeti'ni yıktılar. Alîşêr önderliğindeki Kürdistan güçleri savaşmak üzere Koçgiri bölgesine çekildiler ve bu mücadele 1938 Dersim yenilgisine kadar kendini sürdürmüştür. 2- Koçgiri Kürd Ulusal Hareketi “1919 da sonbaharında Sivas'a varan, Mustafa Kemal Koçgirili Mustafa Paşa'nın oğlu Alişan Bey'le görüştüyse de bir anlaşma sağlana- madı; Alişan Bey meclise girme tek- lifini reddettiği gibi daha sonra 72 Kürd milletvekilinin yeni meclise B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 151 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- katılmalarını şiddetle eleştirdi. Koçgiri aşiretinin Kuvayı Milliye'ye karşı muhalefeti, onları Istanbul'daki Kürdistan Teali Cemiyeti'ne yak- laştırdı ve Alişan Bey'in kardeşi Haydar bey Istanbul'a giderek cemiyete katıldı. Alişan Bey, Millet Meclisi başkanlığına ve cemiyet aracılığıyla Paris'teki barış görüşmelerine çektiği telgrafta '… meclisteki mebusların Dersim'i tem- sil hakkına sahip olmadıklarını, Dersim'in müstakil bir idare istediği- ni, ancak bu milli talebin Ankara Hükümeti tarafından kabul ve resmen ilanından sonra Kürdistan'ın bir kon- federasyon şeklinde hükümetle işbir- liği yapabileceğini' bildirdi.”11 Mustafa Kemal ve Osmanlı bürok- rasisi; Erzurum, Sivas ve Ankara'da Osmanlı Devleti'ni yeniden düzenleme hazırlığı içindeyken aynı dönem- de Kürd ulusalcıları da; Alişan, Alîşêr ve Baytar Nuri önderliğinde Koçgiri'de üstlenerek Sivas, Dersim mıntıkasında Kürdistan devletini kurma hazırlığına girişirler. Ankara hükümetinin izlediği siyasetin bilincindeydiler. O nedenle Sivas ve Dersim mıntıkasında örgütle- nerek Ankara hükümetinin etkinliğini kırmak, Kuzey Kürdistan'ın siyasi bir- liğini sağlayarak Mahmud Berzenci ile ilişkiye geçerek Kürdistanlıların mer- kezi siyasi birliğini oluşturmayı hede- flemekteydiler. Ancak bu merkezi siyasi birliğin aracıyla Kürdistan devle- tinin kurulabileceğinin bilincindeydil- er. Ankara hükümeti bu hazırlıkların yeteri kadar kuvvet oluşturmasına fır- sat vermeden ve Bolşevik'lerin deste- ğini arkasına alarak 1921 Mart 11 age, s. 1907 ayında saldırıya geçer. Koçgiri hareketi yenilgiye uğrar. Önderleri kuvvetleriyle birlikte Dersim mın- tıkasına sığınır ve aynı amaç üzerinde hazırlıklarını sürdürür, ama umduk- ları örgüt- lemeyi oluşturamazlar. Kürdistan başkaldırılarına karşı Osmanlı Devleti ya da Türkiye'nin tutumunu tespit etme anlamında Koçgiri başkaldırısında Tük ordusu- nun bildirisini burada belirtmede fayda var. “Tahrikçi, karıştırıcı ve eşkıya reisi olanlar yakalandıkça tutuklu olarak ve kaçmalarına hiçbir şekilde meydan ve- rilmeyerek Sivas Merkez Komutanlığı'na sevk ve teslim olunacaklardır. Bunların isyan ve eşkıyalıkta ayak direyenlerin mallarına el konulacak ve en yakın hü- kümet merkezine tes- lim ile evleri yıkılacak ve yakılacaktır. Ayaklanmakta ve eşkıyalıkta ayak direyenler tek kişiler ol- mayıp da köy halkı oldukları takdirde bu işlem bütün köy için uygulanacaktır.” Ne var ki Mecliste Koçgiri'de uygu- lanan imha harekâtına karşı çıkan yal- nız Erzurum mebusu Hüseyin Avni idi. Diğer Kürd mebusları ise onay vermişlerdir. Koçgiri hareketinin önemi, bağım- sız bir Kürdistan devletini hedefleme- sidir. Diğer önemli bir siyasi özelliği de ulus-devlet hedefiyle I. Paylaşım Savaşı sürecinde ve sonrasında Osmanlı Devleti'nin siyasi krizini derinleştir- mek için mücadeleye girişmiş olma- larıdır. Bu siyasi özellik, bu güne kadarki tüm Kürd ulusal hareketleri içinde yalnızca Koçgiri ulusal hareketinde vardır. Bundandır ki, 152 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- Koçgiri hareketi bir Kürd ulusal kur- tuluş hareketidir, hem de önemli bir kurtuluş hareketidir. 3- Şeyh Mahmud Berzenci Önderlğinde Kürd ulusal Hareketi Ingilizler 1917 yılında Bağdat'ı, Mayıs 1918'de Kerkük'ü ele geçirdil- er. Sykes-Picot Antlaşması gereği olarak Ingiliz mandası altında ve güney Kürdistan'ı içine alan bir Irak- Arap devleti kurma hazırlığına girdil- er. Bu anlaşma 16 Mayıs 1916'da Ingiltere ile Fransa arasında imzalan- mış, Rusya tarafından onaylanmış ve 12 maddeden oluşmuştur. Anlaşmanın konusu Arap ve Kürdistan coğrafya- sının paylaşılmasıdır. Sorunuzda belirttiğiniz gibi, yeni durum değer- lendirmesi yapmak özere, Güney Kürdistan'nın ileri gelen aşiret reis- leri, din adamaları ve aydınları Mahmut Berzenci'nin öncülüğünde toplandılar. Bu toplantıda alınan ortak karar gereğince, Kerkük'te bulanan Ingiliz askeri yetkilisine,”Kürdistan hükümetinin kurulması ve bu hükümetin başına da Şeyh Mahmud Berzenci'nin getirilmesi” talebinde bulunulur. Ortak karar gereği olarak Mahmud Berzenci, 22 Mayıs 1919'da Kürd hükümetini oluşturarak kendini Kürdistan kralı olarak ilan eder. Yukarıda da belirtildiği gibi Ingiltere Devleti'nin politikası Kürdistan'ın parçalanmasına yöneliktir. Ingiltere'nin Kürdistan hükümeti ve Mahmud Berzenci'nin krallığının kararına karşı sesiz kalması, kabul- lenmesi anlamına gelmiyordu. Ingiltere'nin Güney Kürdistan için projesi, Irak içinde kültürel özerklik- tir. Kral Mahmud ve yoldaşlarının pro- jesi ise bağımsız Kürdistan hedefiydi. Bu açık ve nettir. Kral Mahmud, Kürdistan'ın bağımsızlığını korumak ve sürdürmek amacıyla Ingiliz kuvvetlerine karşı direnir ve neticede savaşın birinde yaralı olarak Ingiliz kuvvetlerinin eline düşer. 1921 yılın- da Ingiltere tarafından Faysal, Irak Kralı olarak ilan edildi. Kürdlerin, bu duruma büyük bir reaksiyon göster- mesi üzerine Kral Mahmud Berzenci sürgünde bulunduğu Hindistan'dan Kuveyt'e getirilir. Mahmud Berenci'ye Irak devletinin içinde Kürdlere otonomi tanınacağını söyler- ler. Süleymaniye' ye dönen Mahmud Berzenci; Kürd ileri gelenleri, aşiret reisleri ve Doğu Kürdistan hareke- tinin lideri konumunda olan Sımko ile durum değerlendirmesi neticesinde, 1922 Ekim ayında kendisini bir kez daha kral ilan ederek Kürdistan hükümetini kurdu. 20 Ocak 1923 tari- hinde Tebriz Konsolosluğu aracılığıyla Lenin'e mektup gönderir ve ilişki kur- mak ister. Bu mektubunda, "Mukadderatlarını, Sovyet Hükümeti'nin mukadderatlarıyla bağlamaya hazır olan Kürdler, karşılıklı olarak sizinle ilişki kurmayı sabırsızlıkla bekliyor." demesine karşın, SSCB ilişki kurulmasına yak- laşmaz. Çünkü SSCB, Britanya'yla anlaşmasının gereği olarak kendisini Kuvayi Milliyeci olarak tanımlayan Osmanlı paşaları ve Iran şahı Rıza Pehlevi ile ilişki kurmuştur. Ingiltere tekrar askeri kuvvetlerini Kürdler üzerine sevk eder. Bu savaşta Kraliyet Hava Kuvvetleri'ne ait uçak- B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 153 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- ları Avrupa dışında ilk olarak Kürdistan'da kullanır ve çok sayıda Kürd köylerini ve evlerini yerle bir eder. Hata Kürdlere karşı kimyasal silahları da kullanır. 19 Temmuz 1924 tarihinde Kral Mahmud önderliğinde Kürdler yenilir. Haziran 1930 yılında Ingiltere ve Irak arasında yapılan anlaşma gereği Irak'ta seçim yapıla- cağı duyurulur. Kürdler bu seçimleri kabul etmeyeceklerini beyan ederek gösteriler düzenlediler. Irak ordusu- nun Kürdlere saldırmasıyla, tekrar Mahmud Berzenci önderliğinde savaş başladı. Bu sefer savaş Kürdlerle Irak ordusu arasındaydı ve Irak ordusu Kürdler karşısında geriledi. Bunun üzerine tekrar Ingiltere Kraliyet Hava Kuvvetleri'ne ait uçaklar Kürdistan'ı bombaladı. Kürdler Irak ordusu ve Ingiltere'nin müşterek kuvvetlerine karşı sekiz ay savaşarak direndiyse de olanakları tükendi ve Mahmud Berzenci, krallık unvanından vazgeçe- rek teslim oldu. Şeyh Mahmud Berzenci önderli- ğinde Kürd Ulusal hareketinin 1919'dan 1931 başlarına kadar savaştığı güç, o dönemin dünyasının sömürge imparatoru ve en büyük emperyalist devleti olan Ingiltere'dir. Bu süre içinde hiçbir devletten gerek siyasi ve gerekse askeri destek göremeden kendi güçleriyle savaşmıştır. Irak'ta Arap devletinin kurulma girişimi sürecinde, Berzenci önderliğinde Kürdler de Kürdistan devletini kurmak için girişimde bulun- muşlardır. Ancak Ingiliz emperyaliz- mi Kürdlerin devletleşmesine izin ver- miyor ve Irak Arap-ulus devletine bağlamak istiyor. Buna karşın Kürdler, Ingiliz emperyalizmi- ne karşı Ekim Devrimi'nden de destek isteyerek ulusal kurtuluş mücadelesi- ni başlatmışlardır. Şeyh Mahmud Berzenci hareketinin önemi de bun- dandır. Şeyh Mahmud Berzenci hareke- tinin hedefi Kürdistan devletini kur- maktı ve bu hareket Kürdistan kral- lığını yani devletini kurar. Bu niteli- ğinden ötürü Şeyh Mahmud Berzenci önderliğindeki hareket, Kürd ulusal kurtuluş hareketidir. Bundandır ki Kürdistan kurtuluş mücadelesi Erzincan Şurası, Şeyh Mahmud Berzenci ve Koçgiri hareketi ile başlamıştır. 1920 Yılı Kürd Ulusal Hareketi ve Ankara Hükümeti Öne Atılmanın Hazırlığı İçindedirler Ankara Hükümeti’nin siyaseti, önce Doğu'daki sınırları Sovyetler Birliği ile anlaşarak Kürdistan ve Ermenistan coğrafyasının da bir kısmını kendi vatanına dönüştürmeyi uluslararası bir anlaşmaya bağlamak ve daha sonra da Rumlara yönelmektir. Ermeni soykırımı, 1915-1916 döneminde yapılmıştır. Bundandır ki Ermeniler, olsa olsa gerilla grupları halinde saldırı yapabilir ve bu da Ankara Hükümeti için tehdit değildir, hata bu gerekçeyle Kafkasya'ya müda- hale ve Sovyetler Birliği'ni Ankara Hükümeti'nin istekleri doğrultusunda anlaşmaya zorlayan bir neden olur. Ermeni sorununun Sovyet Rusya aracılığı ile çözümü, Ankara hüküme- tinin temel sorunu olur, hata varlık nedeni de bu olacaktır. Çünkü bu anlaşma, Kürdistan'ın işgal ve ilhakını 154 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- da içermektedir ya da bu anlaşma sayesinde Kürdistan ilhak edilebiline- cektir. Ittihat ve Terakki kadrolarının Kürdistan'da ısrarla işlediği propa- ganda ve öne çıkardığı sorun, Ermenilerin Kürdler üzerindeki tehdi- di iddiasını işlemesidir. Peki, bu Ermeni sorununu Ermenilerle anlaşarak kim çözebilir. Bu sorunun yanıtı Kürdlerin ve Ermenilerin gele- ceği bakımından can alıcı durumdur. Ermenilerle olan sorunun Bolşeviklerle olan ilişkilerle çözüleceği açıktır, kimseye de sır değildir. Bolşevikler Ermeni sorununu çözmede iki alternatifle karşı karşıyadırlar. Osmanlı Türk yönetici- lerinin Mustafa Kemal önderliğinde oluşturduğu Kuvayi Milliye ile ya da Kürdistan Teali Cemiyeti üyeleri olarak Alîşêr, Alîşan ve Baytar Nuri önderliğinde Koçgiri'de oluşturulan Kürd kuvvetleri ile çözümünü sağlay- acaktır. Bu iki kuvvetten hangisi Sovyetler Birliği ile anlaşma sürecine girerse Kürd kitlesini de o kuvvet örgütleye- cektir. Bu kuvvetlerden biri ezilen ulus olup, önderliği, uluslararası siyasetin deney ve tecrübesinden yok- sun, kendi haklı mücadelesine inanan ve 1917'de Erzincan Sovyet kurucu- ları olarak, bir diğeri 600 yıldan beri Asyatik-despotik bir devletin merkezi bürokrasinin deney ve tecrübesi ile öne atılmaktadır. Elbette Kürdistan kitlesini örgütleyen zaferin şifresini de yakalayacaktır. Bu zafer şifresi, Ermeni ve Rum ulusunun akıbetini de içinde taşımaktadır. Bolşevikler Kürd Ulusal Hareketini Değil, Ankara Hükümeti ve Ingiliz Emperyalizmini Destekler Kürdistan Teali Cemiyeti ulusal siyasetin rehberliğinden mahrum olduğundan dolayı ulusal çapta mer- kezi bir örgütlenmeye dönüşemedi. Kürd ulusunu ulusçu siyasetle donatıp örgütleyemediler, bu konuda ciddi gayret ve çaba da göstermediler. Çünkü kendilerinden, örgütlerinden ve Kürd ulusundan ziyade Itilaf dev- letlerinin dayatması olan ve 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması’nın şartlarına güvendiler. Dolayısıyla yüz- lerini başta Ingiltere olmak üzere Itilaf devletlerine çevirmişlerdi ve özellikle Wilson'un prensiplerinden biri olan ulusların kendi kaderlerini tayin hak- kını tanımasının etkisi de bunda önemli rol oynadı. Kürd ulusçularının bu siyasi kabulleri ulusal kurtuluş mücadelesinde stratejik zaaflarıydı. Kürd aşiret reisleri ve ileri gelenleri ise bu siyasi kabullerin yanlışlığının farkındaydılar. Çünkü Itilaf devlet- lerinin Sevr Antlaşması'nda, Büyük Ermenistan devletinin kurulması da vardı ve Kürdistan'ın büyük bir bölü- münü içeriyordu, dolayısıyla Itilaf devletlerini Ermeni dostu olarak algılıyorlardı. “10 Ağustos 1920'de imzalanan Sevres Antlaşması'nın 89. maddesi Erzurum, Trabzon, Van ve Bitlis vilayetlerinde kurulacak Ermenistan'la Türkiye arasındaki sınırın tespiti konusundaki kararı ABD başkanı Wilson'a bırakıyordu. Wilson Amerikan mandası altında ola- cak bu Ermenistan'ın sınırlarını Muş, Erzincan, Bingöl, Ağrı ve Iğdır'ı da B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 155 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- içerecek şekilde genişletti. Antlaşmanın 62. maddesi Fırat'ın doğusu ve Ermenistan'ın güneyinde yaşayan Kürdlere yerel özerklik verilmesini öngörüyor. 64. madde ise “62. mad- denin kapsamı içinde bulunan Kürd halkı yani bu bölgede bulunan halk çoğunluğunun, Türkiye'den ayrılarak tamamen bağımsız olmak arzusunu izhar ederse ve milletler topluluğu konseyine müracaat ederse ve şayet konsey de bu halkın bağımsızlık arzusunu gerçekleştirecek kapasitede bulunduğuna kanaat getirir ve bunun yerine getirilmesini tavsiye ederse, Türkiye'nin bu tavsiyeye aynen uyma"sını karar altına alıyordu. Ancak Ermenistan'ın sınırlarının ABD başka- nı Wilson'un kararı doğrultusunda belirlendiği durumda, kurulsa bile potansiyel Kürd devleti'nin Kürdlerin yaşadığı toprakların en yoksul ve ver- imsiz üçte birini oluşturan Harput, Dersim, Hakkâri, Siirt ve Diyarbakır'la sınırlı olacağı anlamına geliyordu.”12 Bu nedenlerledir ki Kürdler, Itilaf devletlerini kendilerine dost görmüyorlardı. Üstelik kendileri- ni Itilaf devletleri tarafından vaat edilen Büyük Ermenistan tehdidi altında görüyorlardı. Ermenistan'la sorunun çözümünün şifresi Itilaf devletleriyle olan dostluk ilişkilerinde değil, Sovyetlerle olan ilişkilerdedir. Durumu böyle değerlendiren Kürd aşiret reisleri ve ileri gelenleri, Kürd ulusalcılarını, kendilerini temsil eden- ler olarak görmediler ve bundan dolayı yeteri kadar güven de duyma- dılar. Ittihat ve Terakki komiteleri 12 age. cilt 6. say. 1905 yeni adıyla Kemalistler; Kürdistan'da Ermeni tehlikesini ve bu tehlikenin arkasındaki gücün Ingiltere olduğuna dair yoğun bir propaganda kampa- nyası açmışlardı. Bu propagandanın etkili olmasının bir nedeni de o dön- mede Kürdistan'ın güneyinde Mahmud Berzenci önderliğindeki Kürdlerin fiilen Ingiliz işgaline karşı savaşmalarıydı. Bir diğer neden de, RSSFC ya da Bolşeviklerle ilişkide olan ve anlaşma yapan Mustafa Kemal önderliğindeki Ankara hükümetiydi. Ve daha önemlisi Kocgiri-Dersim böl- gesinin dışındaki ulusalcıların Kürdistanlılarla ilişkileri sıradan ilişk- ilerdendi ve Istanbul'da yoğunluktay- dı. Bu nedenlerden dolayı Kürd toplumunda yanlış bilinç oluştu. Bu yanlış bilincin kabullerine göre, Kürdistan'ı Ermeni tehdidine karşı korumanın alternatifi Kemalistlerdir. Işte Ankara Hükümeti'nin oluşumu ile birlikte RSSFC'nin Ermeni sorununda arabulucu olmaya yönelik politikası, Kemalistlerin, Kürdleri örgütleme- sinde önemli bir etken oldu. 16 Mart 1921 tarihli anlaşma ile birlikte ve bu arada da yeteri kadar altın ve cephaneyi Rusya Sovyet'inden alan Ankara Hükümeti, Yunanistan'a yönelmeden önce Dersim ve Sivas yöresinde örgütlenme hazırlığı yapan Kürd güçlerine saldırdı. Kürdler askeri kuvvet ve lojistik bakımdan hemen yenilecek durumda değillerdi, hata başarı şansları da büyüktü. Programatik hedefleri de dar, bölgesel, mezhepsel ya da grupsal durumunda değildi. Tüm Kürdistan'nın bağımsı- zlığını hedefleyen ve bu doğrultuda faaliyet geliştirme gayretindeydiler. 156 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- Ankara hükümetinin Koçgiri ulusal hareketine olan tek üstünlüğü Ingiliz emperyalizmi ile Rus Sovyet desteğine sahip olmasıdır. 16 Mart 1921 Ingiliz-Rus Anlaşması ile bu desteğin pekiştirilmesi, Ankara hükümetinin yolunu açar, Kürd ulusal hareketinin uluslar arası destekten mahrum oluşu da hem yenilgisinin nedeni ve hem de Kemalizm'e Kürdistan'ın işgal ve ilhakının yolunu açar. “Emperyalist savaşa taraf olarak katılan Osmanlı imparatorluğu parçalanıp TC' ye dönüşürken Kürdistan'ın paylaşılması sürecine katılmış ve kendisine de önemli bir pay düşmüştü. Bu bakımdan milli mücadele gerçek anlamda bir ulusal kurtuluşu değil, Kürd ulusunun baskı altına alınması sürecinin başlangıcı olmuştur. Bu yönüyle milli mücadele Kürd ulusu açısından Kürdistan'ın Ingilizlerle anlaşılarak paylaşılması anlamına gelmektedir...”13 Enternasyonal-Komünizmden Ulusal-Komünizme Bolşevikler, 1917-1922 arasında Sovyet siyasal hedefleri sorununda arayış içindeler, hata Sovyet adının ne olacağı konusu bile net değil. Bu dönemde Rusya Sovyet Sosyalist Federasyon Cumhuriyeti (RSSFC) adı kullanılmaktadır. Diğer uluslar da Rusya federasyonu içindeydiler. Bolşevik Partisi'nin ve Kızıl Ordu'nun denetimi ve yönetimi, Rus toplumu- nun diğer toplumlar üzerindeki hâki- miyeti anlamına da geliyordu. Lenin 13 Fikret Başkaya, Paradigmanın Iflası, Doz yay. 1991. bu dönemde nasıl bir Sovyet devleti ile meşguldür? Örneğin Gürcistan Menşevik iktidarıyla sorun yaşamanın asıl nedeni Sovyet Cumhuriyeti'nin siyasal hedefleri hakkındaki belirsiz- likten kaynaklanmaktadır. Her ulusal toplum kendi Sovyet cumhuriyetinin kurucusu olacaksa eğer, Menşeviklerin iktidar olması Rusya Sovyet'in sorunu olmaması gerek, bu Gürcistan Sovyet delegelerinin sorunudur. Iktidar orga- nını Sovyet delegeleri seçtiği gibi geri de çekebilir. Uluslararası Sovyet cumhuriyetleri, Bolşeviklerin yöneti- minde bir birlik değil, bağımsız ve aynı statüye sahip Sovyet cumhuriyet- leri olup ve birliğin de rızaya dayalı olması gerekir. Ne var ki Rus olmayan toplumların örneğin Kafkasya'nın ikti- dar organını RSSFC'ya da Bolşevikler belirliyor. Bolşeviklerin atadığı iktidar organı kabul edilmediğinde zor ve şiddet uygulanıyordu. Bolşevik siyase- tinin Ermeni ulusal hareketine yaklaş- ma tarzı da sorunludur. Bu sorun, Daşnak Partisi'nin Itilaf devletleriyle olan yakın ilişkisi ve Bolşevik Hınçak'a karşı bir politika gütmesidir. Bolşevikler; Daşnak Partisi'nin Batı Ermenistan’ da egemen duruma gelmesi halinde Bolşevik Hınçak Partisi'nin denetimindeki Doğu Ermenistan'da da iktidarı ele geçire- ceği ve Kafkasya'da Menşeviklerin güçleneceği endişesin- deydiler. Daşnak Partisi, Ermeni milliyetçisi olan bir partiydi ve ulusal çıkarların gereği olarak Bakû Sovyet'ini destek- lemiş ve savunmuştu. Bolşevikler, Kemalistlere yaklaşınca Daşnak B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 157 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- Partisi de Itilaf devletlerinden destek arayışına girer. Netice itibariyle Daşnak Partisi ezilen ulus milliyetçisi iken, Kemalistler ezen ulus milliyetçi- sidir. Bolşevikler, Ezilen ulus mil- liyetçiliğine karşı ezen ulus milliyet- çiliğini desteklerler. Çünkü 1920'den itibaren Bolşevikler, yüzünü enter- nasyonal-komünizme değil, ulusal- komünizme çevirmişlerdir. Yani 1917 Ekim Devrimi'nin çıkarlarını esas alan siyaseti değil, Rusya Sovyeti'nin ulusal çıkarlarının savunucusu olurlar. Bu siyasetin gereği olarak 1920'nin başından itibaren bağımsız Gürcistan, Azerbaycan ve Ermenistan'ı tasfiye etmek için Kemalistlerle anlaşırlar. Bu anlaş- manın gereği olarak Kemalistlere para, silah ve malzeme yardımı sağla- nır. Rusya Sovyeti'nin maddi ve manevi yardımını alan Kemalistler, bu yardımın sayesinde Aralık 1920'de Batı Ermenistan'a yönelik yapılan işgal hareketi başarıyla sonuçlanır. Rusya Sovyet'i de Gürcistan, Azerbaycan ve DoğuErmenistan'ı Sovyet Cumhuriyetleri olarak Rusya Sovyet'ine bağımlı hale getirir. Bundandır ki Sovyet heyeti Lozan'da, Türkiye'nin bütünlüğü ve çıkarlarını Türk heyetinden daha fazla savundular. Hata Kemalist hükümeti Türk komünistlerine karşı da savundular. Kasım 1922'de Komintern'in 4. Kongresi'nde, Türk komünistleri, Kemalist hükümetin komünistlere uyguladığı baskı politikasını teşhir eden konuşmalar yaptılar. Buna karşın Radek şöyle diyecekti: "Türk komünistlerine, partiyi kurduktan sonra ilk ödevlerinin milli kurtuluş hareketini (Kemalistleri b.n.) destek- lemek olduğunu söylediğimizden dolayı asla pişman olmadık... Kendinizi, size karşı baskı yapanlar- dan koruyun… Fakat unutmayın ki, kesin savaşa başlayacağınız tarihi an gelmemiştir, daha çok yolumuz var." Nisan 1923'de 12. Parti Kongresi'nde Buharin, Kemalistleri destekleme politikası hakkında şöyle diyecekti: "Tüm komünistlerin izlenmesine karşın, Türkiye devrimci bir rol oynuyor, çünkü bir bütün olarak emperyalist sisteme ilişkin yıkıcı bir araç işlevi görüyor." Hâlbuki Kemalistleri destekleme siyaseti, Ingiltere'ye karşın sürdürülen bir siyaset değil, tam tersine Bolşevikler; Rus Çarı'nın sahip olduğu coğrafyayı kendi denetimlerine almak için Ingiltere ile anlaşma arayışı içindedir ve bu hedef doğrultusunda Ingiltere ile anlaşma yapar. Aynı sırada Rusya Sovyet'i gibi Ingiltere ile anlaşma arayışı içinde olan Kemalistlerle de anlaşma yaparlar. Bolşeviklerin Kemalistlerle ilişk- isinin teorik ve pratik kaynağı da Komintern'in 2. Kongresi'nde, Lenin'in, ulusal kurtuluş hareketlerine ilişkin tezlerdedir. Lenin'in bu tezleri geri kalmış ülkelerdeki "burjuvademokratik" hareketler anti-emperyalist özellikler taşıyorsa, burjuvazinin önderliğinde olmalarına karşın desteklenmelidir. Hâlbuki anti-emperyalist ilke, hede- flenen devlet biçimiyle ilişkili bir siyasi tutumdur. Emperyalizm, dünya sistemine dönüşmüş kapitalizmin kendisidir. Ancak proleter devleti hedefleyen bir hareket anti-emperyal- ist olabilir. Lenin'in tezleri Hintli 158 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- delege Roy'un müdahalesi ile yapılan bazı değişikliklerle kabul edildi. Yani, ancak "devrimci ulusal" hareketlerin anti-emperyalist özellikler taşıyabilir. Komünistlerin destekleyeceği de dev- rimci ulusal hareketlerdir. Lenin'in, 2. Kongre için hazırladığı ulusal kurtuluş hareketlerine ilişkin tezleri, enternasy- onal-komünizm hedefinden çok ulusal- komünizmin stratejik ve siyasi çıkar- larının ve kaygılarının baskısının yön verdiği teorik-politik tezlerdir. Bu tez- lerin pratik-politikasının içeriği de pragmatizmdir. Komintern'in 2. Kongresi'nin kararları değil, Lenin'in tezleri Rusya Sovyet'in dış politikasın- daki yerini yıkılıncaya kadar korurken, bu tezlerin hayata ilk geçirilişi de Kemalistlerin ve Şahçıların (Rıza Pehlevi'nin) desteklenmesi olacaktır. Lenin'in ve Bolşeviklerin Kemalist- lerle ve Rıza Han'la ilgili siyaseti eleştir- ilmelidir. Kimler eleştirmelidir? Elbette enternasyonal komünistler tar- ihinden ders çıkarmak için eleştir- melidir. Lenin'in ve Bolşeviklerin izlediği bu siyaset, enternasyonal komünist siyasetin ilkelerinden uzaklaşmayı ve ulusal- komünizme kapıyı aralamıştır. Bu siyaset; sömürge ve ezilen ulusların kurtuluş hareketini Sovyet cumhuriyeti hedefinden uzaklaştırır ve burjuva devlet hedefine yönelmesine neden olur. Bu da sömürge ve ezilen ulusların kurtuluş mücadelesini burjuva siyasi anlayışına havale edilmesi anlamına gelir ve bu da Komünist Enternasyonal'in II. Kongre kararlarına aykırı poli- tikanın hayata geçirilmesi demektir. Hâlbuki komünistler sömürge ve ezilen ulusla- rın kurtuluş mücadelesine Sovyet cumhuriyet hedefiyle katılır ve destekler. Enternasyonal komünizmin gereği olarak Koçgiri ve Mahmud Berzenci hareketi ile ilişkiye girip ve Kürdistan Sovyet cumhuriyeti hedefi doğrul- tusunda gereken yardım verilmeliydi ve uluslararası düzeyde de savunul- malıydı. Zaten Şeyh Mahmud'un siyasi istemi de buydu. Türkiye'de ise Mustafa Kemal'e değil, programına Türkiye Sovyet cumhuriyeti hedefini koyan, Mustafa Suphi ve yoldaşlarının önderliğindeki Türkiye Komünist Parti'nin imhasına izin verilmemeliydi ve gereken destek verilmeliydi. Sovyet cumhuriyetlerini Çar İmparatorluğu'nun sınırlarının dışına taşımak imkân dâhiline girmiş- ti. Üstelik Sovyetleri boğmak isteyen Ingiltere emperyalizmi başta olmak üzere ABD ve Fransa gibi emperyalist devletlerin çekiştiği Ortadoğu'ya karşı ilgisiz olmak, emperyalist siyasete tes- lim olmaktır. Nihayet Ingiltere, Irak'ı mandasına geçirmesine rağmen, Irak petrolünü, 31 Temmuz 1928 antlaş- masıyla % 23,75 ABD ve aynı pay kadar da Fransa'ya vermek durumunda kala- caktır. Şeyh Mahmud Berzenci önder- liğindeki Kürd Ulusal Hareketi' nin emperyalizmin odağını tehdit ettiği açıktır. O nedenle yapılması gereken, Ortadoğu'da emperyalizme karşı mücadele içinde olan hareketleri destekleyerek, emperyalizmi zora sok- maktır. Ve ayrıca Ortadoğu emperya- list güçler için bu kadar önemli iken nasıl olur da komünistler için önemli olmaz ve burada seyredici duruma düşerler. Daha doğrusu Ingiltere emperyalizminin yedeğine düştüler. m.emin.amed@hotmail.com 15 Haziran 2009 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 159 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- KAYNAKLAR 1-M.Emin Aslan, Kürd Ulusal Hareketinin Değerlendirmesi ve Ulusal Siyaset, Weşanên Ray yayın- ları-2007 2-M.Emin Aslan, Meteryalizm Felsefesinin-Siyasetin Eleştirisi ve Komünist Siyaset, Weşanen Ray yayınları-2007 3-Mehmet Sinan, Modernleşen Despotizmin Sivileşme Sancısı 1-13 www.marxsist tutum.org 4-Gürdal Aksoy, Kürdlerde Anadolu Merkezci Yabancılaşma, Komel yayınları 2002 5-Niyazi Berkes, Türkiye Iktisat Tarihi, iki cilt Gerçek yayınları 1972 6-Fikret Başkaya, Paradigmanın Iflası, Doz yayınları 7-Fikret Başkaya, Yediyüz Ütüpya yayınları 8-Sosyalizm ve Toplumsal Mücadeleler Ansiklopedisi, iletişim yayınları 9-Ismail Beşikçi, Kürdistan Üzerinde Emperyalist Bölüşüm Mücadelesi 1915-1925 Yurt yayınları 10- Yersasimos.S Azgelişmişlik Sürecinde Türkiye, Bizanstan 1971 e 1980 160 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürdistan Toplumunun Yeniden Üretiminin Öznesi --- Page Break --- 1940 yılında Denizli'nin Kösten [Şimdi Aydınlar] köyünde mütevazı ama insanî sorunlara duyarlı bir aile- nin çocuğu olarak dünyaya teşrif ettim. Dedem Büyük Savaşta [Harbi Umumî] İngilizlere esir düşmüş bir mollaydı. İnsana ve topluma dair öz- gün düşüncelere sahip biriydi. Babam eğitimciydi kitaplara ve yeni düşün- celere son derece açık, demokrat ve hümanist bir insandı. Dedemle de babamla da yaptığım konuşmalardan büyük bir zevk duyardım. İzmir Atatürk Lisesi'ni bitirip Siyasal Bilgiler Fakültesi'ne [Mülkiye] girdim. Fakülteyi bitirir bitirmez de burs kazanarak Fransa'ya gittim. Paris ve Poitier üniversitelerinde doktora yaptım. Türkiye'ye döndüğümde askere aldılar ve yedek subay okulundan 'kötü dü- şünce ve davranış' sahibi olduğum gerekçesiyle er çıkartılıp [sakıncalı piyade] Erzurum'a sürgün edildim. 1979'da akademik kariyere geçtim. 1991'de yayınlanan Paradigmanın Iflası - Resmi Ideolojinin Eleştirisine Giriş- adlı kitabımdan hapis ve para cezasına çarptırıldım ve 'üniversite'- den kovuldum. Hapisten çıktıktan sonra [1994] Türkiye ve Ortadoğu Forumu Vakfı'nı kurdum. O zamandan beri 'Özgür Üniversite' olarak bilinen bu vakıfta çalışmalarım sürüyor. 1999'da "Tarihi Dava Mı?" başlığını taşıyan yazımdan da hapis ve para cezasına çarptırıldım. 27 Haziran 2002'de tahliye oldum. Hakkımda açılan davaların sayısını bilmem. Halen Ankara'da gönüllü yetingenliği esas alan mütevazı bir hayat sürüyo- rum. Evliyim ve iki kızım ve torun- larım var... Milli Mücadele bir veçhesi itibariyle bir Türk-Yunan savaşı, diğer veçhesi itibariyle bir iç savaş ve nihayet üçüncü bir veçhesi de diplomasiyi etkilemeyi amaçlayan politik bir hareketti Fikret BAŞKAYA B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 161 --- Page Break --- *** Cevap 2: Doğrusu 11. yüzyılda Anadolu'ya gelen Türklerin sayısı hakkında bir fikrim yok. Biri neden devlet kurdu da diğeri kuramadı gibi bir soru bu tür sorunları tartışmak için uygun değil- dir. Bir etnik veya kültürel sosyal grubun devlet kurması birçok fak- törün diyalektik bir bütünlüğü olarak tezahür ediliyor. Fakat devletin hangi dönemde kurulduğu ve niteliği de önemlidir. Modernite öncesi dönem- de devlet çoğunlukla bir kavmin, bir etnisitenin adını alsa bile o kavmin veya etnisitenin devleti olmuyordu. Bu kapitalizm öncesi dönemin tüm imparatorlukları, krallıkları... için ge- çerli bir durumdur. Zira söz konusu dönemin devletleri bu günün 'ulus devletlerinden' çok farklıydı. Mesela Oğuz Türklerinin kurdukları devlet Türk devleti değildi. Olması da müm- kün değildir. O dönemde Kürtlerin devlet kurmamış olmalarını bir 'eksik- lik' veya 'zaafiyet' olarak görmek doğru değildir. Bu günkü devlet mod- eliyle kapitalizm öncesi arasında zımnî de olsa bir tür özdeşlik varsay- mak sorunların tartışılması ve anlaşıl- ması bakımından uygun değildir... Cevap 3: Osmanlı Devleti, ulus-devlet ön- cesi dönemin imparatorluklarından biriydi ve o türün son temsilcilerin- dendi. Devlet başta bir etnik gruba [Türklerin Kayı Boyu] dayanarak kurulsa da asla bir Türk Imparatorluğu değildi. Olması da mümkün değildir. Imparatorluk man- tığı bir etnik guruba dayanmaya uygun değildir. Tam tersine impara- torluk olabilmenin koşulu, başta dayanılan etnik gruba yabancılaşmayı gerektirir. Imparatorluk mantığı halk kitlelerine yabancılaşmayı gerektirir ve söz konusu olan mülti-etnik bir sosyal formasyondur. Devlet başlarda belirli bir etnik unsura dayansa da kuruluş aşaması tamamlandığında söz konusu devletin 'kurucu etnik unsura' yabancılaşması, pre-kapitalist döne- min imparatorluklarının genel halidir. Imparatorluğun adı onun gerçekliğini temsil etmez. Mesela Roma Imapatorluğunu alın... Roma impara- torluğunu bir etnisiteyle özdeşleştirmek mümkün mü? Eğer devletin 'olgunlaşma' anını Istanbul'un fethi olarak alırsanız, o tarihten sonra imparatorluğun Türk etnisitesiyle bağı kesilmişti. Pre-kapi- talist dönemin imparatorlukları toplum sınıflarından alınan haraca dayanır. Haraç da toprağı işleyen köylüden alınır. Fakat söz konusu devletlerde 'büyüme paradoksu' denilen bir şey, bir eğilim vardır. Sistem sadece iç haraçla yetinmez, fetihlerle, yayılmayla dış haraca da sahip olmak zorundadır. Yağma ve talan devletin önemli gelirlerinden biridir. Bir zaman gelir devlet o kadar büyür ki, kendi kendini taşıyamaz hale gelir, içten içe çürür ve yıkılır. Osmanlı Imparatorluğu'nun tarih sahne- sine çıktığı dönem, yaklaşık yeni ve orijinal bir üretim tarzı olan kapital- izmin de tarih sahnesine çıktığı bir dönemdi. Dolasıyla Osmanlı Imparatorluğu sadece kendi iç çelişk- ilerinin değil, kapitalizmin de aşındır- masına maruz kaldı. Ve çelişik bir 162 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Milli Mücadele bir veçhesi itibariyle bir Türk-Yunan --- Page Break --- durum ortaya çıktı. İmparatorluk hem kapitalizmin etkisi altına girdikçe geleneksel yapısı aşınıyor, hem de kapitalist güçler arası rekabetin sonu- cu 'ömrü uzuyordu". Fakat pre-kapi- talist dönemin imparatorluklarının akibetinden kurtulması mümkün değildi. Imparatorluğun çöküntüsü üzerinde emperyalistler tarafından bir dizi 'devletçikler' kuruldu, onlardan birine de TC dendi. Aslında emperyal- izm tarafından dizayn edilmiş devletçiklerdi söz konusu olan. Kaç devletin kurulacağı da emperyalistler arası pazarlık konusuydu ve söz konusu süreçte Ingiliz emperyalizmi- nin belirleyiciliği esastı. Emperyalizmin çıkarı neyi gerektiriyorsa o yapılmıştı. Malûm ne kadar bölünürse 'yönetme- si' de o kadar kolay olacağı için hiçbir mantıkî, ekonomik, sosyal, kültürel, coğrafî, etnik izahı olamayan bir sürü 'devletçik' kuruldu. Bunları bilinen anlamda devlet saymak doğru değildir. Söz konusu olan içi boş midye kabuğu gibi bir şeydi. Bu tür bir devletin kurulmuş olmasını 'olumlu' birşey olarak görmek bana göre değil. Toplumun kaderinde kayda değer bir değişikliğe tekabül etmiyor. TC imparatorluğun iyice budanmış bir devamıydı. Asla Eski Rejim'den radikal bir kopuş söz konusu değildi. Fakat altıyüz yıllık 'devlet geleneğinin' taşı- yıcısı unsurların bulunduğu yerde olu- şu, onu ister istemez diğer 'devletçik- lerden' ayırıyordu... Söz konusu olan ileri sürüldüğü gibi 'Türklüğün yeniden doğuşu' değil, Misak-ı Milli denilen bölgedeki halkları Türkleştirme zorlamasıydı. Aşırı bir modernlik ve modernleşmeci retoriğe rağmen, eski kafa işbaşındayı. Bu süreçte kritik husus, toplumun tari- hinde bir 'modernite devriminin' ve aydınlanmanın yaşanmamış olmasıdır. Modern, yeni kurumlar ve modernist retorik, eskiyi gizleminin, üstünü örtmenin ve yanılsama yarat- manın hizmetindeydi. Eğer Türkiye'de olup-bitenlere dair 'sağlıklı' bir değer- lendirme yapmak gibi bir kaygı taşıy- orsanız, bu devlete ve topluma Avrupa-merkezli olmayan, resmi tarih ve resmi ideoloji dışında bir yak- laşıma ihtiyacınız var... Cevap 5: Aslında Kürtlerin 'farklılıklarının' bilincine varmaları ve 'özerklik' veya ayrı devlet kurma projeleri daha da gerilere gidiyor. Biliyorsunuz Botan Emiri Bedirxan Bey diğer Kürt bey- lerini bir çatı altında toplama ve bütün Kürtlerin devletini hedefleyen ilk giri- şimleri başlatıyor. Ondan hayli zaman sonra da Şemdinli Seyhi Ubeydullah benzer amaçlarla hareket ediyor ama sizin de ifade ettiğiniz gibi, XX. yüz- yılın başında Şeyh Abduselam öncülü- ğündeki hareket ilk defa kürt milliyet- çiliğinin ete-kemiğe bürünmeye baş- ladığı dönemin başlangıcı olarak kabul edilebilir. Fakat çelişik bir durum söz konusuydu. Biliyorsunuz ulus-devlet modern bir olgudur ve kapitalizm çağının devlet biçimidir. Kendileri yeteri kadar 'modern' olmayanların, kapitalist üretim ilişki- lerinin yeterli düzeyde gelişemediği, modern sosyal sınıfların olgunlaş- madığı koşullarda devletleşme projesi söz konusuydu. Bir burjuva ulus- devletin koşulları yoktu ama öyle bir B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 163 Milli Mücadele bir veçhesi itibariyle bir Türk-Yunan --- Page Break --- talep vardı. Sanıyorum sıkıntı ve hayal kırıklıklarının kökeninde bu durum vardı. Bazı telepleri dillendirmek elbette önemsiz değildir ama o talep- lerin arkasında etkin bir güç olmadığı zaman sonuç alma kolay olmuyor... Cevap 6: Su sorunun nüanse edilmesi gere- kir. Bir kere kurulanlar bildik anlamda devletler değil, devletciklerdi. Sayılarını belirleyen de netice itibariyle emperyalist çıkarlar ve/veya emperyalist güçler arası çıkar çatışmasıydı. Neden onca 'de- vletçik' arasında bir tane de Kürt devleti yok? Sorusunun cevabı orada bulunabilir. Nasıl Arap ulusunun küçük küçük parçalara bölünmesi emperyalist güçlerin ihtiyacına cevap veriyor idiyse, üçe-dörde bölünmüş ve üç-dört devletin sınırları içinde 'rehin' kalmış bir Kürdistan da emperyal- izmin çıkar hesaplarıyla açıklanabile- cek bir şeydir. Osmanlı Imparatorluğu'nun egemenlik alanı veya nüfûz bölgesinde o kadar çok devlet kurulmasının ne inandırıcı bir mantığı vardı ne de söz konusu dev- letler gerçekten ne yaptığını bilen lid- erlerin, hareketlerin marifetiydi. Neden Ürdün diye bir devlet ve yanın- da Lübnan diye bir başka devlet var? Elbette bunu söylerken kurulan devletlerin 'halklarının' özgürlük, özerklik, bağımsızlık, kendi kaderleri- ni tayin etme gibi istekleri yoktu demek istemiyorum. Zaten böyle bir- şeyi söylemek abestir ama bölünmeyi, bu kadar çok bölünmeyi o halkların istek ve iradesinin, dayatmasının sonucu olduğunu kimse söyleyemez. Özetle şunu söyleyebiliriz. Bölün- müş, parçalanmış, paylaşılmış bir Kürdistan emepreyalist çıkarlar bakı- mından daha uygun olduğu için ortada bir Kürt devleti yok. Elbette durumu açıklayan bazı başka faktörler de söz konusudur ama belirleyici olan emperyalist hesapları boşa çıkaracak güçlü bir Kürt Ulusal Hareketi'nin o kritik tarihsel dönemeçte sahneye çıkıp kendini dayatamamış olmasıdır. Cevap 7: XX yüzyıl öncesinde birbirinden bağımsız Kürt isyanları 'modern poli- tika' alanının dışında, pre-kapitalist, modernite öncesinin 'siyaset yapma' biçimine tekabûl ediyordu. Bilinen anlamda siyaset [politika] modern bir olgudur... Yani anokronikti. Bunların mücadele geleneği bakımından sınırlı bir kıymet-i harbiyesi olsa da pratik sonuçlar doğurma olasılıkları yoktu. Modern çağda geleneksel araçlara başvurmak anlamına geliyordu. Oysa XX. yüzyılın başından itibaren bu durumun değiştiği görülüyor. Sözünü ettiğiniz yayın ve derneklerin kurul- ması Kürt ulusal hareketinin 'mod- ernleştiğinin' göstergesiydi. Lakin bu tür yayınları çıkaranların ve politik aktörlerin temelli bir zaafı vardı. Söz konusu şahsiyetler çoğu Osmanlı bürokrasisinde yüksek düzeyde rol sahibi 'seçkinlerdi'. Biliyorsunuz bir kısmı başta Ittihat ve Terakki Cemiyeti içinde politika yapıyordu. Netice iti- bariyle ister kültürel-politik yayıncılık alanında, isterse siyaset dünyasında olsun, söz konusu şah- siyetler istikrarlı, inandırıcı, inatçı bir rota izleyemediler. Sınıfsal konumları, 164 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Milli Mücadele bir veçhesi itibariyle bir Türk-Yunan --- Page Break --- sosyal statüleri, Kürt aristokrasinin mensubu olmaları... önemli bir zaaf teşkil ediyordu. Her an merkezi Osmanlı yönetimiyle uzlaşmaya hazırdılar. "Bir ayakları içerde, bir ayakları dışardaydı". Hem egemen bürokrasinin içinde kalıp hem de bağımsız bir politika yürütmek mümkün değildir. Fakat herşeye rağ- men Kürt hareketinin o dönemde şekillenmeye başladığını söylemek mümkündür. Cevap 8: Wilson Prensipleri denilene ihtiyat- la yaklaşmak gerekir. Emperyalistler sofrasına geç dahil olan bir emperyal- ist ülkenin başkanının gerçekten halkların kurtuluşuyla ilgili halisâne kaygılar taşıdığını düşünmek bu dünyada olup bitenlerden haberdar olmamak demektir. Wilson'un derdi sömürge halklarının özgürlüğü, bağımsızlığı, kendi kaderine sahip olması değil, Amerikan sermayesinin hareket alanını genişletmekle ilgiliydi. Biliyorsunuz "Büyük Savaş" da denilen [bizde Harbi Umumi] birinci emperyalistler arası savaş ertesinde yeryüzünün %84.4'ü beş-altı kolonyal- ist-emperyalist devletin ya doğrudan sömürgesi ya da nufûz alanıydı. Eğer kolonyalizm statüsü olduğu gibi devam ederse, bu Amerikan sermayesinin bu geniş alanlara girememesi demekti ki, Wilson'un derdi Amerikan kökenli sermayeye 'değerlenme' alanı açmak- tı. Eğer bu gerçekleşirse bütün dünya bütün emperyalistlerin ortak değer- lenme alanı haline gelecekti ve geldi. Bu yüzden bu dünyada bağımsız devlet saplantısının her zaman reel bir karşılığı olması gerekmiyordu. Sonuçta kolonyalizmin 'klasik versiy- onu' tasfiye edildi ama kolonyalizm tasfiye edilmedi. Wilson'un ve diğer emperyalist politik şahsiyetlerin ulus- ların özgürleşmesi diye bir derdi ola- bilir miydi? Bağımsız devlet kurmak bir bayrağa, bir milli marşa, bir hükü- mete, bir başkanlık sarayına... sahip olmak demek değil. Netice itibariyle kolonyalistlerin-emperyalistlerin eski statükoyu yenisiyle ikâme etmek gibi bir sorunu vardı. Osmanlı imparator- luğu çökertilip parçalandığında, sorun Kürtlerin ve diğer halkların kaderi değil, nasıl olursa emperyalist çıkar- ların güvence altına alınacağıydı. Böl- gedeki emperyalist çıkarların güvence altına alınması, Kürtleri den- klem dışında tutmayı gerektirdiği için. Elbette sorunun bizzat Kürtleri ilgile- ndiren bir veçhesi de vardı. O kritik dönemde Kürt hareketine önderlik edenler basiretli, sonuç alıcı, jeostratejik-jeopolitik hesapları dikkate alan bir rota izlemekten acizdiler. Bir bakıma hazırlıksız yakalanmışlardı. Bence oldum olası Kürt hareketine önderlik edenlerin zaafları da Kürt halkının yaşadığı dramların, çektiği acıların başlıca sebeplerinden biridir ki, bu gün bile bu durumun devam ettiğini söylemek mümkün. Önemli birşey de bağımsız devlet kurmanın önemli olmakla bir- likte yeterli sayılmasının sakatlığıdır. Onun için yanlışta ısrar etmemek gerekir. Bağımsız devletiniz oldu diye halk kendi kaderini tayin etmiyor. Sorunun bir de sınıfsal veçhesi var. Aksi halde sizi ezenin, zulmedenin, sömürüp-aşağılayanın sizinle aynı B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 165 Milli Mücadele bir veçhesi itibariyle bir Türk-Yunan --- Page Break --- pasaportu taşıyor olmasının bir kıymet-i harbiyesi olması mümkün değil. Bağımsızlık herkes için aynı anlama gelmediği gibi, bağımsız bir devletin varlığı ulusun kurtuluşu anla- mına da gelmiyor. Cevap 55: Türkiye'de 1920'li yılların başın- dan itibaren gücünü artırıp, iktidarını pekiştiren rejim esas itibariyle 'katık- sız' bir otokrasiydi. TC dendi ama C'nin içi boştu. Biliyorsunuz Osmanlı Imparatorluğu'nda [ve o tür impara- torluklarda] köklü bir devlet-halk yabıncılaşması geçerlidir. Teorik ola- rak Cumhuriyetle bu durumun az-çok değişmesi gerekirdi ama öyle almadı. Bırakın olumlu yönde bir değişikliği, devlet-halk yabancılaşması daha da derinleşti. Mustafa Kemal dönemi reji- mi bir bakıma tuhaf bir koloniyalizm- di ama rejimin harikalar yarattığı söylendi ve yere göğe sığdırılmadı. Paradigmanın Iflası adlı kitabımda rejimin 'orijinal bir bonapartizm' olduğunu yazdım. Aslında söz konusu olana bir analojidir. Biliyorsunuz Bonapartizm gelişmiş kapitalist- emperyalist sosyal formasyonlarda geçerli yönetim biçimlerinden biridir. Diğerleri parlamenter demokrasi, faşizm, asker-polis diktatörlügü ve sosyal demokrasiydi. Türkiye'nin gelişmişlik düzeyi, sosyal sınıfların durumu, vb. veri iken, emperyalist ülkelerdeki gibi bir Bonapartizm mümkün değildi. Ortada çatışan güç- lü sınıflar yoktu, tam tersine sınıflar- dan birinin güçlendirilmesi gerekiyor- du. Burjuvazi cılız ve tek başına ikti- darı denetleyecek güçten yoksundu. Bu yüzden Türkiye'de Bonapart ege- men sınıf içi çatışmaların sonucu ya da işçi sınıfıyla egemen sınıflar koal- isyonu arasındaki bir çatışmaya çare bulmak üzere sahneye çıkmadı. Bizzat burjuvaziyi güçlendirmek üzere ortaya çıktı ama gerektiğinde herkesi 'terbiye etmek' kaydıyla... Nitekim rejimin Ismet paşa dönemini de dahil ederseniz, yaklaşık 20 yıl devam etmesi bu yüzdendi. Söz konusu olan bir 'kuruluş dönemi' rejimiydi ve bu durum rejimin bonapartist niteliğini belirledi. Fakat resmi tarih ve resmi ideoloji rejimin niteliğini tartışmayı yasakladı. Bağnaz resmi ideoloji bil- imsel-entellektüel gelişmenin önünü kapattı. Bir başka neden de Avrupamerkezli ideolojik yabancılaş- manın tahribatıdır. Eğer Türkiye'nin dününe ve bu gününe gerçekten ilgi duyuyorsanız, iki şeyden sakınmanız gerekiyor: 1. Resmi tarih ve resmi ide- oloji; 2. Avrupamerkezli ideolojik yabancılaşma. Aksi halde insana, topluma, tarihe, dünyaya kendi gözü- nüzle bakamıyorsunuz demektir. Cevap 58: Türklerin dünyada ilk anti- emperyalist savaş veren bir halk olduğu, “Milli Mücadele"yle yoktan bir halkın var edildiği, bir ulusal kurtuluş savaşı verildigi, Milli Mücadele'nin dünyanın ezilen halklarına kurtuluş yolunu gösterdiği... Mustafa Kemal'in Türklere bir vatan bağışladığı... ve benzer safsatalar tam bir resmi tarih ve resmi ideoloji kategorsidir ve bu dünyanın gerçekliğiyle ilgili değildir, sonradan, expost olarak uydurulmuş- tur. Milli Mücadele bir veçhesi 166 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Milli Mücadele bir veçhesi itibariyle bir Türk-Yunan --- Page Break --- itibariyle bir Türk-Yunan savaşı, diğer veçhesi itibariyle bir iç savaş ve nihayet üçüncü bir veçhesi de diplo- masiyi etkilemeyi amaçlayan politik bir hareketti. Iyice budanmış Osmanlı devletinin yeni bir adla devamıydı. Dolayısıyla TC'nin emperyalizm açı- sından konumu ve işlevi, imparator- luğun diğer yerlerinde kurulan 'yapay' devletlerin konumu ve işlevinden özde farklı değildi. Yegane fark altıyüz küsür yıllık imparatorluğun yönetim geleneğinin mirascısı olmasıydı. Ulusal Kurtuluş Hareketi tanımı TC'nin durumuna uygun düşmez. Ulusal Kurtuluş Savaşı uzun yıllar sömürgeci bir devletin sömürgesi olan veya bağımlı olan bir halkın bu duruma son verdiğinde mümkündür. Osmanlı Imparatorluğu hiçbir zaman siyasi bağımsızlığını kaybetmedi. Aksi halde ortada imparatorluk diye birşey olmazdı. Orta yerde Mondros Mütarekesi’ nden Lozan Anlaşması'na kadar her zaman masaya oturan bir devlet vardı. Eğer öylese yeni bir devlet kurmak, yoktan bir vatan var etmek de ne demek oluyor? Anti- emperyalizm meselesine gelince, durumu nüanse etmek gerekir. Milli Mücadele'yi yürütenlerin bırakın öyle kaygılara sahip olmalarını, dağarcık- larında o tür kavramlara yer yoktu. 29 Ekim 1923'de devletin adı TC olarak değiştirildi. Osmanlı yönetici bürokratik elitinin, Rum ve Ermenilerin mallarına el koyan "milli burjuvazinin" ikitdarı kaldığı yerden devam etti. Kürtlerin gerçek dramı da öylece başlamış oldu. 1908-1923 döneminin tarihi yeniden yazılacak, - yazılıyor- o zaman resmi yalanlar ve safsatalar birer birer teşhir edilecek ve herşey yerli yerine oturacak... Cevap 59: Kominternin söylemiyle reel poli- tikası arasında her zaman bir uyum- suzluk söz konusuydu. Ulusların kade- rini tayin etmesi gerekliliği ilkesine vurgu yapılıyordu ama pratik politika- da yapılanlar resmi söylemi yalanlıy- ordu. Bir bakıma Milli Mücadeleye yaklaşım, ilkelere değil reel poli- tikanın gereklerine göre belirleniyor- du. Bir kere Komintern demek Sovyet Komünist Partisi demekti ve dünya devriminin çıkarları 'Sovyet ana- vatanını' -ki bu dünya devriminin 'anavatanı' demekti- önüne geçtiği anda Komintern'in dünyanın geri kalanında tutarlı bir strateji ve politik tavır ortaya koyması artık mümkün değildi. Hem kolonyalist-emperyalist güçlerle -İngiltere- ikili anlaşma yapıp hem de kolonilerdeki devrimci hareketleri desteklemek mümkün değildi. Komintern Milli Mücadele’ye destek verirken hareketin niteliğin- den haberdardı ama Sovyetler Birliğinin güvenliği gereği, ilkeleri bir yana atmayı gerektiriyordu. Hem bir rejimle iyi geçinmek hem de oradaki ilerici-devrimci, rejim muhalifi hareketleri desteklemek mümkün değildir. Elbette bunu söylerken Sovyetler Birliği bakımından duru- mun vehâmetini dikkate almıyor değilim. Ama eni-sonu sonuca bak- mak ve şeyleri adıyla çağırmak duru- mundasınız. Eğer beklendiği gibi Batı Avrupa'da 'beklenen' devrim gerçek- leşip imdada yetişseydi, muhakkak ki, olayların seyri çok farklı bir rota izler- B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 167 Milli Mücadele bir veçhesi itibariyle bir Türk-Yunan --- Page Break --- di. Aslında Komintern'nin Milli Mücadele’ye ve daha sonra da Kemalist rejime verdiği koşulsuz destek, ezilen-sömürülen sınıflara değil, onu ezenlereydi. Eğer Komintern ilkelerine sadık kalıp gereğini yapmış olsaydı, sadece Kürt halkına yapılanlardan dolayı TC ile hertürlü ilişkiyi kesmesi gerekirdi. Biliyorsunuz her koşulda Kemalist Rejimin koşulsuz destekçisi oldu... Cevap 12: Kürdistan'ın bölünüp-parçalanma- sı esas itibariyle Ingilizerin marifetiy- di. Bölgede bir statü oluşturulmak isteniyordu ve orada oluşturulacak statünün başlıca işlevlerinden biri de komünizmin yayılmasının önünü kesmekti. Ingilizlerin kısa bir yalpala- madan sonra bilincine vardıkları şey, kendileri açısından sorun çıkarmaya- cak "güçlü" bir Türk devletinin deva- mıydı. Elbette ortada yeni statünün bu günden yarına değiştirilmesini gerek- tiren bir durum yoktu. Dolayısıyla Büyük Savaş sonrasında oluşturulan statü'de herhangi bir değişiklik isten- miyordu. 1948'de Siyonist İsrail Devleti'nin kurulması dışında statü- koya 1990'ların başına kadar müda- hele edilmedi. Durum Sovyet sistemi- nin çöküşünün ardından değişmeye başladı. Dört büyük Kürt Isyanı'nın gerçekleştiği 1920'li ve 1930'lu yıllar- da başta Ingilizler olmak üzere, emperyalist kamp Ortadoğu bölgesin- deki statükoda bir değişiklik istemediler. Fakat bir hatırlatma yap- mak gerekiyor. Sorunun soruluş tarzından emperyalistler isterse devlet kurulur... gibi bir anlam çıka- bilir. Hiçbir şey öyle değil ve o kadar da kolay değil. Ister XIX, isterse XX. yüzyıldaki Kürt isyanlarının başarısız olmasını sadece dış faktörlere bağla- yarak açıklamak sorunun bir tek veçhesine odaklanmak olur. Kürt örderlerinin ve önderliklerinin zaafları, jeopolitik-jeostratejik değer- lendirme zaaflarını, hatta basi-retsiz- liklerini de ikircikli olmayan bir tarzda tartışmak gerekir. Gördüğüm kadarıy- la, Kürt isyanları kahramaklık- mazlum halk ikilemine hapsoluyor ve bu doğru değil. Tarihi yapan kahra- manlık değil politika yapabilme yeteneğidir... Cevap 13: Başta da söyledim. Komintern'in ilkeleri denilenler, o ilkeler doğrul- tusunda ulusal hareketlerin desteklen- mesi ve Ulusların Kendi Kaderini Tayın Hakkı bir retorik olmanın öte- sine geçemedi. Reel politika [realpolitik], Sovyet anavatanını koru- ma kaygısı, ilkelerin önüne geçti. Bunun en tipik göstergesi Bakü Kongresi'nin bir daha toplana- mayışıdır. Oysa Birinci Doğu Halkları Kongresi denmişti... Bu söylenenlerin gereğinin yapılmaması, yapılamaması demektir... Cevap 14: Sevre Antlaşması diye bir şey yoktu. Bir antlaşma uygulandığı zaman, yâni realize olduğu zaman antlaşmadır. Sevre için öyle birşey söz konusu değildi. Uygulanmayan bir antlaşma olmaz. O zaman neden uygu- lanamadı, ölü bir metin olarak kaldı sorusu akla gelir. Bir kere emperyal- 168 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Milli Mücadele bir veçhesi itibariyle bir Türk-Yunan --- Page Break --- istler arasında bir dizi anlaşmazlık ve çıkar uyuşmazlığı söz konusuydu, ikincisi ve daha önemlisi de Sovyetler Birliğinin 'kalıcılığının' yarattığı kor- kuydu. Öyle bir tablo ortaya çıkmıştı ki, komünizmin yayılmasını durdurma ve çökertme gereği, tüm diğer gerekçelerin ve kaygıların önüne geç- mişti. Sevre'den Lozan'a giden süreçte başta Ingiltere olmak üzere, emperyalizmin ortak çıkarları tekil çıkarların önüne geçmişti. Ev yanarken bazı şeyleri feda etmek işin doğası gereğidir. Aslında Sevre Antlaşması'nın realize olamayışının asıl nedenleri güçler dengesinin day- atmasının sonucuydu. Türkiye'de resmi tarih bıkıp-usanmadan "Sevre'i yırttık' tekerlemesini öne çıkarıyor. Eğer resmi tarihe itibar ederseniz bu tür safsataların cazibesine de kapıla- bilirsiniz ama gerçek başka dili konuşuyor... Tolga Ersoy'nun Sevre- Bir Öcü Masalı adlı eseri resmin gerçek yüzünü göstererek, resmi yalanla gerçek durum arasındaki uyumsu- zluğu teşhir ediyor... Cevap 15: Ister Cemiyet-i Akvâm [Milletler Cemiyeti] isterse Birleşmiş Milletler Örgütü olsun her ikisi de emperyal- istler tarafından ve emperyalist çıkar- ları gerçekleştirmek üzere oluşturul- muş, emperyalist örgütlerdir. Peki emperyalist çıkarlar kime karşı koru- nacaktı? Ezilen ve sömürülen halklara ve sınıflara karşı... O zaman bu örgüt- lerin tüzüklerinde ve proğramlarında ne yazdığından çok asıl varoluş nedenleri ve misyonlarına bakmak gerekir... Neyin muhabbetini yap- tığınızın farkında olmanız gerekir. Bu iki örgütün asıl misyonu ve varlık nedeni emperyalist status quo'yu korumaktı. Kullanılan hümanist dil ve hümanist bazı ilkelere yapılan gön- dermeler de balkondaki seyirciyi oyalama amacına yönelikti. Biz her söylenene inanmak zorundamıyız? Fakat bu iki 'uluslararası' denilen örgütün sahneye çıktığı tarihsel kon- jonktürü de gözden uzak tutmamak gerekir. Birincisi emperyalistler arası çatışmanın kızıştığı dönemde; ikincisi de 'kollektif' emperyalizmin geçerli olduğu dönemde var oldu. Böyle bir örgütün veya bu tür örgütlerin gerçekten ezilen halklar, sömürülen sınıflar için hayra yorulacak birşey yapması akla, mantığa, sağduyuya uygun mudur? Onun için bu tür örgüt- lerin misyonu ve varlık nedeni hakkında kafa karışıklığından kurtul- mak gerekir. Bu örgütlerin aldıkları kararlar emperyalist çıkarlara hizmet ettiği zaman uygulanıyor. Şimdilerde BM Güvenlik Konseyi kararlarına Siyonist devlet uymuyor, uymamakta direniyor ve hiçbir şey yapılamıyor... Neden... Elbette emperyalistlerin ve 'ulusulararası' denilen örgütlerin Kürtlerin taleplerine duyarlı olmaları beklenemezdi... Cevap 20: 27 Mayıs 1960 Askeri Darbesi'nin afişe edilen amaçlarıyla gerçek amaçlar arasında bariz bir uyumsu- zluk söz konusuydu. Biliyorsunuz 1923-50 dönemi tuhaf bir otokrasi, 'orijinal bir bonapartist diktatörlük- tü'. Rejim modernliğe, moderniteye, 'çağdaşlığa', vb. aşırı vurgu yapsa da, B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 169 Milli Mücadele bir veçhesi itibariyle bir Türk-Yunan --- Page Break --- ortada eski kafayla yönetilen bir rejim ve oyuna dahil edilmeyen bir halk söz konusuydu. Fakat Ikinci Emperyalistler arası savaşın sonunda hem dünyanın manzarası değişmiş [dış faktör], hem de içerde emekçi halk iyice bunalmıştı. Diktatörlüğü o haliyle sürdürmenin artık iyice zor- laştığı bir eşiğe gelinmişti. Işte söz konusu bu iki faktörün dayatması sonucu rejim bir miktar 'yumuşatıla- caktı'... Bu amaçla da 'çok partili sis- teme' geçildi ama ortada bir çok partili sistem yoktu. Burjuva anlamda bir çokpartili sisteme geçmek için, önce- likle mevcut devlet aygıtının baştan sona dizayn edilmesi, anayasada ve başka yasalarda değişiklik yapılması, en önemlisi de diktatörlüğün politik- bürokratik yönetim aracı olan, başka türlü ifade edersek, bizzat devlet olan CHP'nin oyun dışı bırakılması gere- kirdi. Bunların hiçbiri yapılmadan bir- den çok partinin kurulmasına izin verildi ama onu da nüanse etmek gerekir. Aslında söz konusu olan 'mu- vazaa partisi' veya 'partileriydi. "Eğer Devletimizin birden çok siyasi partiye ihtiyacı varsa..." sorusunun cevabıydı. 14 Mayısta 1950 seçimleriyle hükü- met olan DP aslında bir muvazzaa partisiydi. Iki Ittihatçının [Inönü- Bayar] mutabakatının sonucunda kurulmuştu. Az-çok 1930'da Mustafa Kemal-Fethi Bey mutabakatında olduğu gibi, ama dediğim gibi artık farklı bir iç ve dış konjonktür söz konusuydu. Gerçi DP bir muvazza partisiydi ama bir hareket güdümlü de olsa eninde sonunda işin içine halk iradesi girdiği, girmek zorunda olduğu için araç hiçbir zaman kurulduğu gibi işlemez, sizin istediğiniz istikâmette yol almaz. Hem halktan oy alıp hükümet kuracaksınız hem de verdi- ğiniz sözlerin, yaptığınız vaadlerin hiçbirini karşılamayacaksınız... Bu mümkün değildir... Velhasıl 1960 yılı- na gelindiğinde muvazaa partisinin ona benim "asıl devlet partisi" dediğim ve ülkenin kaderini 1908'den beri elinde tutan 'merkezin' çizdiği sınırların dışına çıktı. Eğer bu süreç durdurulmazsa, "asıl devlet par- tisinin" iktidarı hızla aşınmaya devam edecek, seçkin efendilerin saltanatı son bulacaktı. Işte 27 Mayıs Askerî Darbesi'nin gerçek nedeni bu idi. Işe fazla karıştığı düşünülen "ayak takımını" olabildiğince oyunun dışın- da tutmak... O zaman bunu nasıl gereçekleştireceklerdi? Makinayı öyle dizayn ettiler ki, seçimlerin, halk iradesinin, siyası partilerin, seçimler sonucu kurulan hükümetlerin bir kıymet-i harbiyesi kalmasın... Bu amaçla ordunun darbe yapmasını bir 'istisna' olmaktan çıkarıp kurum- laştırdılar ve 'kural' haline getirdiler. Resmi tarih, resmi ideoloji ve Avrupamerkezli yabancılaşmayla mâlül aydınlar [solcu-sosyalist olsun- lar] operasyonun mahiyetini anla- makta sınıfta kaldı. Kimi söylem ve görüntülere bakarak, 27 Mayısla oluş- turulanın 'ilerici' olduğunu sandılar. Kurulan tuzağı bir bütün olarak görmekten acizdiler. Bu yüzden de 27 Mayıs Darbesi'ni 'ilerici' saydılar, hâlâ öyle sananları çoğunluktadır. Arkasın- dan gelen darbeler [ 12 Mart, 12 Eylül, 28 Şubat... ] aslında birer 'genel tekrardı'. Böyle bir darbenin elbette Kürtlere yönelik tavrında şaşırtıcı 170 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Milli Mücadele bir veçhesi itibariyle bir Türk-Yunan --- Page Break --- birşey olmazdı, nitekim olmadı... Cevap 21: Kürt Ulusal Harketi'nin bu kav- ramları ve sloganları kullanmasının sorun edilmesi saçmadır. Eğer bizim de bir devletimiz olsun başka birşey istemeyiz deniyorsa o zaman başka. Ama o zaman da bunun bir kıymet-i harbiyesi olması mümkün değildir ve bu dünyada bir karşılığı yoktur. Eğer ortada ezilen, sömürülen, aşağılanan, sürekli zulme ve kıyıma uğrayan, var- lığı ikâr edilen, dili ve kültürü yasak- lanan bir halk varsa, bu durumdan çıkmak için hangi kavramları, slogan- ları dillendirebilir, dillendirilmesi gerekir? Tam da bu kavramları kulla- nacak ve tam bir kararlılıkla da söyle- diğinin arkasında duracak. Aksi halde neyin mücadelesini vereceksiniz. Özgür olmanın, bağımsız olmanın, kendi yolunu kendin çizmenin, itilip kakılmamanın, aşağılanmaktan kur- tulmanın başka bir yolu olduğu görülmüş müdür? O dönemde Kürt muhalefeti söz konusu kavramları, sloganları kullandığı için başarısız olmadı. Başarısız olmasının başka nedenleri var onları tartışmak için burada yeterli zaman yok. Anti-kapi- talist olmadan anti-emperyalist ola- mazsınız... Anti-koloniyalist olma- dan bağımsızlık ve özgürlük mücadelesi veremezsiniz... Bu çağda bu kavram- ları kullanmayan hiçbir özgürlük ve bağımsızlık hareketi olamaz ve başarıya ulaşamaz. Bir özgürlük- bağımsızlık hareketinin aşiret sistem- ine karşı çıkmasından daha doğal ve akla uygun ne olabililir? O zaman siz bağımsız devleti ne için istiyorsunuz. Aşiret devletinde yaşamak için mi mücadele vereceksiniz? Eğer bu kav- ramlar yoksa mücadele de yoktur. O zaman sizi ezen egemenlerden, sömürgecilerden, emperyalistlerden lütuf beklemekten başka geriye birşey kalmaz. Özgürlük ve haklar ancak mücadeleyle, bedeli ödenerek kazanı- labilir ve korunabilir. Başarısızlığın veya yenilginin sorumlusu söz konusu kavramlar değil, onların arkasında kararlı bir şekilde ve inatla durama- makla, gereğini yapamamakla, politi- ka yapmaktaki basitersizlik ve beceriksizlikle ilgilidir. Elbette yap- tığınız hamlenin sonunda mutlaka kazanacaksınız diye bir kural da yok- tur... Cevap 33: Cuntacılık, darbecilik, çetecilik, TC rejiminde içerilmiş bir yönetim ve egemenlik aracına ve uslûbuna tek- abül ediyor. Dolayısıyla niye darbeler oluyor, niye devlet aygıtı içinde çeteler cirit atıyor sorusu gereksiz. Aslında Türkiye'nin yakın tarihi askeri dar- belerin tarihidir. Bu esas itibariyle 1908'le başlayan bir gelenektir ve bence rejim asıl rengini 1913'de Mahmut Şevket Paşa suikastiyle alıy- or. TC demek aynı zamanda komplo- provokasyon-linç geleneği de demek- tir ve halk düşmanı yönetici elit için vazgeçilmezdir. Eğer böyle bir rejim söz konusuysa neden Ergenekon diye birşey oluşuna değil de olmamasına şaşmak gerekirdi. Durum böyledir ama TC'nin demokratik, laik, sosyal bir huhuk devleti olduğu söyleniyor. Elbet- te siz anayasaya yazdınız, siyasetçiniz ve akademik statünün gardiyanları ve B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 171 Milli Mücadele bir veçhesi itibariyle bir Türk-Yunan --- Page Break --- anlı-şanlı medyanın herşeyi bilen köşe yazarları öyle diyor diye öyle olması gerekmiyor. Cumhuriyetin ilânından 86 yıl sonraki manzaraya bakarak, cumhuriyetin ne olduğuna dair fikir edinmek mümkün. Bu rejimde Ergenekon istisna değil kuraldır... Cevap 35: Cumhuriyet rejiminin cumhuriyet kavramıyla ilgisi görüntüden veya söylemden ibaretti. Denklemden halk dışlanmıştı. Yegane değişiklik artık padişahın sahnede olmamasıydı. Bu- nun pratik anlamı ondan sonra veraset yoluyla geçen bir egemenliğin söz konusu olmamasıdır ama bu yönetici sınıf katını ilgilendiren bir şeydir. Yöneten 'değişir de' -ki o da sanıldığı kadar net değildi- , yöneten- yönetilen ilişkisi cephesinde kayda değer bir değişiklik olmazsa, yeni denilen rejimin yeniliği bir retorik olmanın ötesine geçemez. Cumhuriyet ilan edilmeden önce bir anayasal monarşi söz konusuydu, zaten padişahın otoritesi çoktan sembolik düzeye inmişti. Cumhuriyetten son- raysa bağnaz bir otokrasi, katı bir dik- tatörlük geçerliydi... Kaldı ki Cumhuriyetin kuruluşundan halkın haberi bile olmamıştı. Geniş halk kitlelerinin dahil olmadığı bir Cumhuriyet olabilir miydi? Velhasıl iki şey: Birincisi, Cumhuriyet hiç bir sosyal devrim kırıntısı içermiyordu. Padişahın yerini denetimsiz ve keyfi bir kişi diktatörlüğü almıştı; ikincisi, Osmanlı Imparatorluğu döneminde geçerli devlet-halk yabancılaşması Cumhuriyetle birlikte daha da derin- leşmişti. Zira 'yeni' olduğunu, harika- lar yarattığını söyleyen rejim halka hiçbir şey teklif etmiyordu. Dayatılan şey aynıydı daha çok vergi ve jandar- ma zulmü... Halk kitlelerin yaşamında olumlu bir gelişme söz konusu değildi ama rejim kolonyalist rejimler gibi bir de halkı adam etme misyonunu üstlenmişti... Modern devletlerde böylesi bir devlet-halk yabancılaşması görülmüş şey değildir. O zaman halk kitlelerinden gelen hiç bir talep dikkate alınmayacak, tam tersine hun- harca ezilecekti ve ezildi. Türk aydını aydın tanımına uygun bir kavram değildir. Aydın bizde diplomalıyla, bir eğitimden geçmiş olanla özdeş sayılıy- or. Bu saçmadır. O kesime uygun düşen aydın değil, diplomalı bürokrat- tır veya en iyi durumda 'devlet aydını' yani aydın değildir... Memurdan gerçek anlamda aydın olmaz. Elbette istisnalar olabilir ve istisna kuralı doğrulamak içindir denmiştir. Bu yüz- den ben aydın yerine entellektüel'i kullanmayı tercih ediyorum. Zira ortada iyice kirlenmiş bir kavram var. Halktan gelen taleplerin ezilebilmesi için karşı tarafın düşmanlaştırılması, lânetlenmesi gerekiyor. İşte aydın denilen halk düşmanı bürokratların, siyasetçilerin yaptığı da o idi... Cevap 38: Bu sorunun cevabını daha önce kısaca verdiğimi sanıyorum. BM iki şeydir: Birincisi, halkların değil dev- letlerin örgütüdür ve asıl misyonu emperyalist status quo'yu meşru- laştırmak, kabullendirmek ve sürdürmektir; ikincisi, devletler içinde de sömürgeci-emperyalist devletlerin 172 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Milli Mücadele bir veçhesi itibariyle bir Türk-Yunan --- Page Break --- ör- gütüdür, zâten onlar tarafından ve kendi çıkarlarını gerçekleştirmek ve korumuk üzere oluşturulmuştur. BM bir dizi hümanist [insancıl] kuruluş ve retorikle dünyadaki adaletsizlikleri, haksızlıkları meşrulaştırmanın hizmetinde. Elbette böyle bir örgütün meşruiyet, hakkâniyet, adalet, eşitlik, 'tarafsızlık' gibi kaygılar taşıması bek- lenemez. Cevap 41: Doğrusu bir politik hareketin tale- plerini dillendirirken bu kadar çok kavram, birbiriyle çelişen söyleme başvuruyor oluşu, bunca yalpalama, ideolojik, politik ve startejik bir netli- ğin olmayışı demek. Bu da inandırıcı olmamak demek. Bir gün bir şey söy- leyip ertesi gün başka birşey söyler- seniz, sabah başka akşam başka konuşursanız, itibrınız ve inandırıcılığınız kalmaz. Ne söylediğiniz bileceksiniz, söylediğinizde ısrar edeceksiniz, söylediğinizin arkasında kararlılık ve inatla da duracaksınız. Bu bakımdan son 20 yılın manzarası rahatsız edici. Sanıyorum bu Kürt hareketlerinin tal- ihsiz bir geleneği... Cevap 43: Kesinlikle egemen devletlerin ide- olojik etkisinden tam bağımsızlaşamı- yorlar. En azından bu güne kadarki durum öyle. Bu da ideolojik, entellek- tüel, politik netliğin olmayışı yani bir tür 'kafa karışıklığı' demek. Radikal bir ideolojik kopuşun olmadığı koşullarda ortada pusula da yok demektir. Esasen Kürt hareketlerinin ve önderliklerinin tarihsel yenilgisinin başlıca nedeni bence bu. Elbette bunu söylemek, Kürt sorunun son derecede karmaşıklaştırılmış, çözümü zor bir sorun olduğunu hafife almak anlamı- na gelmez ama ideolojik-entellektüel planda bağımsızlaşamamanın en önemli açmazlardan biri olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz... Cevap 47: Ulusal hakları için mücadele eden, kendini ulusal değerlere-veçhelere gönderme yaparak ifade eden bir halkın sorunu, kendi özgürlüğünü- haysiyetini kazanma, bir halk olarak ulusal onurunu restore etme mücade- lesidir. İçine düşürüldüğü 'haksız- adaletsiz statüden kurtulmak demek- tir. Böyle bir halkı bu tür bir amaç için mücadele eden bir halkı milliyetçilik yapmakla suçlamak abestir. Milliyetçilik yapabilmek için önce mil- liyetçilik yapabilir duruma gelmek gerekir. Dili, kültürü, kimliği, egemen- liği, tarihi inkâr edilen bir halk kendi- ni neye göre, ne ile ifade edecek? Onu ezen ulus gibi bir ulus olduğunu nasıl ifade edecek? Elbette kendi değerleri- ni dillendirerek... Dolasıyla neden söz edildiğinin bilincinde olmak önem- lidir. Aslında ezilen bir ulus, ulusal hakları, ulusal egemenliği için mücadele ettiğinde bir 'savunma' durumu söz konusudur, mahrum edildiği şeyi geri alma mücadelesi veriyordur. Bir halkın bu tür haklı mücadelesinin gerici bir siyasal ide- oloji olan milliyetçilikle bir ilgisi ola- bilir mi? Bu tür argümanlara başvu- ranların asıl amacı gerçek niyetleri gizlemekle ilgilidir. Eğer bir halk gas- bedilmiş hakları için mücadele edip, B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 173 Milli Mücadele bir veçhesi itibariyle bir Türk-Yunan --- Page Break --- egemenliğini, bağımsızlığını kazandıktan sonra başka bir ulusu veya etnik unsuru ezmeye kalkarsa, işte o zaman olumsuz anlamda mil- liyetçilikten söz edebilirsiniz. Cezayir halkı Fransız sömürgecilerine karşı mücadele ettiğinde onu milliyetçilik yapmakla suçlamak saçmadır. Ama sömürgeciler ülkeden atılıp, bağımsı- zlık kazanıldıktan sonra 'yeni rejim' Berberileri ezmeye kalkarsa işte o zaman iş değişir... Fakat ulusal bağım- sızlığı kazanmayı da abartmamak gerekir. Ülke 'bağımsız' olduğunda halkın kendi kaderini tayin etmesi kesin değildir. Mesela Güney Afrika bağımsız bir devlet oldu diye orada nüfusun %80'ini oluşturan Siyahlar kendi kaderlerini tayin etmiş mi oldu- lar. Bir başkası tarafından ezilen bir ulus egemenliğini kazanıp bağımsız olduğunda eğer o ülkede toprakların %85'i nüfusun %5'ine ait olmaya devem ederse, fabrikaların %95'i nüfusun %2'sine ait olmaya devam ederse... siz orada gerçek bir değişik- lik olduğunu, 'değişimin' bir kıymet-i harbiyesi olduğunu iddia edebilir misiniz? Dolasıyla 'ulusun kaderini tayin etmesinin' anlamını tartışmadan kendinden menkul bir 'ulusların kaderini tayin etme' retoriğine takılıp kalmak doğru değildir... Onun için ben bir ulusun 'kendi kaderini tayin etmesi' söz konusu olduğunda sınıfsal veçhenin dışlanmasının son derecede yanlış olduğunu düşünürüm. Siz mücadele edeceksiniz ama sonunda ülkenin zenginliğine eski rejim [kolonyalizm statütüsünün geçerli olduğu] dönemindeki gibi yine başkaları sahip olacak... Ikinci emperyalist savaş sonrasında sömürgeciliğin klasik versiyonu tas- fiye edildi ama bu o ulusların gerçek anlamda kendi kaderlerini tayın ettiği anlamına gelmiyordu... Bu yüzden ulusal haklar için mücadele bir bütün- lük olarak anlaşılmalıdır. Aksi halde 'ulusun kendi kaderini tayin hakkı' yeni egemenlerin ulusu boğazlama hakkına dönüşebiliyor... Cevap 52: Kürtlerin nüfusu da toprağı da büyük ama dediğiniz gibi siyasal bir varlıkları yok ve bu durum bu çağda anakronik bir durum demek. Bence aradan yüzyıl geçtikten sonda bile Kürtlerin onurlu bir statüye, bağımsız bir devlete sahip olamamalarının iki temel nedeni var: Biri jeopolitiği veya aynı anlama gelmek üzere politik coğrafyayı angaje ediyor: Kürtlerin üzerinde yaşadıkları topraklar emper- yalistler için kritik önem taşıyor... Bölgenin emperyalist sömürüye açık tutulması böyle bir tablonun ortaya çıkmasının başlıca nedenlerinden biri... Eğer Kürtler o bölgede değil de başka bir yerde yaşıyor olsalardı, bu günküne benzer bir statü söz konusu olmazdı. En azından böyle birşeyi iddia etmek mümkündür. Bu, Kürtlerin iradesi dışında olan nesnel bir durum; Ikincisi, sorunun Kürtleri angaje eden yanıdır... Siz hiçbir toplumsal olayı veya süreci tek bir faktöre dayanarak açıklayamazsınız. Nitekim, "insanlar verili koşullarda da olsa kendi tarihlerini yaparlar" den- miştir. Dolayısıyla 'çözümsüzlüğü' sadece dış faktörlerle, kolonyalizmle, emperyalizmle, bölgedeki devletlerin 174 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Milli Mücadele bir veçhesi itibariyle bir Türk-Yunan --- Page Break --- kıyıcılığıyla... vb. açıklayamazsınız. Kürt sorununu karmaşık hale getiren ve çözümsüzlüğü müzminleştiren elbette sayısız nedenler var. Yeterince tartışıldığı ve bilindiği için burada bu nedenler üzerinde durmamız gerek- miyor. Lâkin bu çözümsüzlük tablo- sunda bizzat Kürtlerin, Kürt önderlik- lerinin, Kürt siyasi hareketlerine 'yön veren-veremeyenlerin' politik şah- siyetlerin zaafları, dünyayı ve bölgeyi, jeostratejik, jeopolitik durumu ve güç dengelerini yeterince hesaba kata- mayışları, velhasıl politika yapmadaki zaaflarını da önemsemek gerekiyor. Bu konuda ikircikli olmayan bir eleştiri yapmanın zamanı artık gelmiş olmalıdır... Zira, yiğitlik, kahramanlık gibi hasletler önemli ve gereklidir ama asıl sorun politik alanda etkili olabilmek ve sonuç almaktır. Başka türlü söylersek, politik etkinliğin mantığı farklıdır... Son 25-30 yıla bakarak bile ne söylemek istediğimi, neyi kastettiğimi anlamak mümkündür.... Cevap 56: Aslında iflas eden, 200 yıldır topluma gösterilen ve her seferinde farklı ama özde aynı anlama gelen kavramlarla [yenileşme (tecceddüt), muasırlaşma, muasır medeniyet sevi- yesinin üstüne çıkma, modernleşme, çağdaşlaşma, kalkınma, dünya ekono- misiyle bütünleşme, şimdilerde AB'ye tam üyelik] topluma ulaşılması mümkün olmayan bir hedef göster- mekti, işte iflas eden paradigma o... Topluma bu tür bir perspektif sun- mak iki şeye yaradı, yarıyor: Birincisi, böylece egemen sınıf kendini meşru- laştırmayı başarıyor; Ikincisi, emekçi kitleler sonu olmayan bir yolda yürümeye ikna ediliyor... Fakat süreç ezilen halk kitleleri ve sömürülen sınıflar için farklı, ülkenin varını- yoğunu empreyalistlerle ortak yağ- malayan egemen sınıflar koalisyonu için farklı anlamlara geliyor. Aslında iflas eden paradigma sadece Türkiye'de geçerli paradigma değil. Aslında ser- mayenin büyümesi, sermayenin genişletilmiş ölçekte yeniden üretilmesi demek olan kapitalist para- digmanın iflası söz konusu. Zira, kapi- talizmin [sermayenin] kendini yeniden üretebilmesi, toplumun ken- dini yeniden üretemez duruma gelmesi ve aynı şekilde doğanın kendi- ni yenileyemez duruma gelmesi sonu- cunu doğuruyor, velhasıl bu terazinin bu sikleti çekmesi mümkün değil. Vakitlice insanlığın aklını başına alıp, bu tuzaktan kurtulması gerekiyor... Aksi halde insanlığın da uygarlığın da bir geleceği olmayabilir... Bunun için de bu dünyada reel karşılığı tartışmalı, ilerleme, kalkınma gibi kavramların koloniyalizminden kurtulmak gerekiyor. Cevap 57: Genel bir çerçevede Türkiyedeki sol hareket devletin resmi ideolojisi olan Kemalizm'den bağımsızlaşamadı. Bu solun temelli bir zaafla mâlûl olması demektir. Ikincisi, sosyalizmin inkârı demek olan ve Sovyetler Birliği Devleti'nin bağnaz resmi ideolojisi olan Stalinizme sarıldı. Oysa son tahlilde bir burjuva ideolojisi olan kemalizmden kurtulmadan ve sosya- lizmin inkârı demek olan Stalinizm B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 175 Milli Mücadele bir veçhesi itibariyle bir Türk-Yunan --- Page Break --- karşısında eleştirel bir duruş ortaya koymadan sol hareketin başarı şansı olamazdı. Dolayısıyla ister Kürk ulusal hareketiyle ilgili olarak isterse de başka sorunlarla ilgili olarak net, açık, inandırıcı bir yaklaşım hiçbir zaman söz konusu olmadı. Elbette istisnalar vardır ama bu şeylerin mahiyetini değiştirmez. Türkiye'de sol 1960'lı yıl- ların başına kadar yasaktı. Sosyalist düşünce o dönemden sonra 'keşfedil- di'... Hem bir miras yoktu hem de sol dünya'da olup-bitenlerden haberdar değeldi. 1962'de TIP kuruldu. Siyasal Bilgiler Fakültesi ikinci sınıfındayken partiye kaydoldum. Kitapçılarda, sahaflarda, sosyalizmle ilgili kitap aradım, eli boş döndüğümü hatırlıyo- rum. Türkiye"de sol en iyi koşullarda düzenin bir iç-muhalefeti olma aşa- masının ötesine geçemedi. Bu yüzden şimdilerde 'ulusalcılığa' meyletmesi ve Ergenekoncuların safına savrulması şaşırtıcı değil... Cevap 113: Realiteyi değiştirmek gibi bir kay- gısı ve amacı olanların realiteyi anla- malarının önceliği var. Elbette bu an- lama eyleminin değiştirme eylemin- den bağımsız olduğu anlamına gelmi- yor. Arada tartışmasız bir karşılıklı belirleyicilik ilişkisi, diyalektik bir ilişki 'bütünlüğü' var. Insanlar ekseri ölü kelime ve kavramlarla sürekli değişip-yenilenen 'canlı' süreci anladıklarını sanıyorlar. Kavramların, kelimelerin ebed müddet geçerli olduğunu sanıyorlar... Oysa kelimelerin, kavramların da bir yaşamı, bir tarihi, bir ömrü var: doğuyorlar, olgunlaşıyorlar, yaşlanı- yorlar ve ölüyorlar... Onun için, ölü, içi boşalmış, artık bu dünyanın gerçek- liğini anlamanın değil anlamamanın aracına dönüşmüş kelimelerle, kavramlarla dünyayı anlayıp değiştir- menin mümkün olmadığının bilin- cinde olmalıyız.. Başka türlü ifade etmek istersek, ölü kelime ve kavram- lardan uzak durmalıyız... 176 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Milli Mücadele bir veçhesi itibariyle bir Türk-Yunan --- Page Break --- 1954 yılı Dersim-Ovacık doğumlu- yum. Ilkokuldan başlayarak bütün eği- timimi metropolde yaptım. İstanbul Edebiyat Fakültesi Felsefe bölümü ve Paris Sorbon Üniversitesi Siyaset Felsefesi mezunuyum. Ağrı Eğitim Enstitüsü'nde felsefe öğretmenliği yaptım. 12 Eylül'den sonra yurt dışına çıktım. Yayınlanmış eserlerim: - Aşiretten Ulusallığa Doğru Kürtler - Un Pays sans Frontiere : Le Kürdistan (Sınırsız Bir Ülke : Kürdistan) - 20. Yüzyılın Başlarında Kürt Siyasası ve Modernizm - Yaşayan Her Dil Bir Halktır - Muhatapsız Savaş, Muhatapsız Barış - Jeopolitik Yapılar Açısından AB, Türkiye ve Kürtler - Resmi Tarihte Kürtler (Sayın İsmail Beşikçi'nin editörlüğü altında). *** Cevap 2: Nüfus yoğunluğu her şey değildir. Tarih, toplumsal yoğunluğu dikkate alarak yasal sınırlar belirleyemez. Bu nedenle hangi ulusun nerede, ne ka- dar nüfusu var demekten çok, hangi ulus yaşadığı toprakları kendi adıyla birlikte ne kadar yasallaştırdığı soru- sunu analiz etmekte yarar var. Çünkü tarihin kendisinde pasif verilerden hareketle bir "hakkaniyet" araya- mayız. Buna hakkımız da yok. Ancak aktif verilerle, tarihi olgunlaştıran olay- ların arkasında yatan nedenlerle bir "hak" arayışına başvurabiliriz. Çünkü bir "Toprak" üzerinde hukuksal tale- plerde bulunmak için o "topraklar" üzerinde yaşayan halkın ortak iradesinin hukuksal temsilcilerinin olması gerekir. Geçmişte bu hukuksal- lığın temsilcisi bir Kral, Prens, Sultan Mustafa Barzani Mücadelesi Boyunca Yazılı Hukuka Çok Önem Verirken, Araplar, Kürtlerle Yaptıkları Hiçbir Anlaşmaya Saygı Göstermemişlerdir Hasan YILDIZ B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 177 --- Page Break --- ya da bizdeki adıyla Mir olabiliyordu. Zamanla bu iktidar erkleri yerlerini parlementolara bırakmak zorunda kaldılar. Kim tarafından temsil edildiğine bakılmaksızın "Toprak ve Hukuk" arasındaki ilişki ve sahiplen- me kuralı değişmedi. İşte Oğuzlar, Türkmenler, Türkler neden impara- torluklar kurdular da, bölgenin asli unsuru olan Kürtler küçük deneyler dışında ne bir devlet, ne de bir birlik kuramadılar? Asıl soru bu iktidar erkinin kendisini nasıl gösterdiğinde yatmaktadır. Ve bu soru dünden bugüne devam etmektedir. Şimdi isterseniz Türkmenlerin, Oğuzların bu topraklara kaç kişi olarak geldiklerine değinebiliriz: Bu konuda bir kaç yüzyıllık dilimi kapsayan ve 200 binden 600 bine kadar değişen birçok görüş vardır. Bu göçler birden bire tek seferde olmamış, birkaç yüzyılı içine almıştır. Önden gelen kuvvetler kendi- lerini güvenceye aldıkça geride bırak- tıkları kadın ve çocuklarını yanlarına getirmişler veya ikinci ve üçüncü göç dalgalarında kadın ve çocukları da yan- larına alma şansları olmuştur. Birinci dalgadaki savaşçıların ise büyük ölçüde yerli halktan kadınlarla evlendikleri veya kadınları zorla alıkoyarak evlendikleri görülmüştür. Sayın Ismail Beşikçi bu rakamı en üst verileriyle, yani 600 bin olarak kabul etmektedir. Bu nedenle Anadolu insanının Orta Asya Türkleri'yle olan fizyonomik yapısındaki değişikliğe dikkat çek- mektedir. Diğer bir soru da şu olmalıdır: Tarihsel olarak yerleşik olan, şehir kültürüyle gelişen halkların göçmen kavimleri kültürel olarak etk- ilemeleri gerekirken Tüklerin nasıl olup ta ticaret, sanat ve kültür alanında kendilerinden daha ileri olan toplum- ları yönetimleri altına aldıklarıdır? Sosyolojik olarak bu soru birinci soru- dan daha önemlidir diye düşünüyo- rum. Cevap 4: Anadolu'nun o karmaşık, çalkantılı yapısı içinde siyasetin nasıl yapılması gerektiğini ilk öğrenmeye çalışan Osmanlı Beyliği olmuştur. Bizans ile sınır olmanın verdiği bir avantajı iyi kullanarak devlet yönetimi üzerine Roma ve Bizans Imparatorluklarından kalan deney ve tecrübeleri çok iyi kul- landılar. Kısa zamanda diğer Türk beyliklerini de kendilerine bağlayarak büyük bir imparatorluk kurdular. Ne var ki her hazır reçetede olduğu gibi, farklılaşan sorunlar, yeni politikaları gerekli kıldı. Yeni politikalar üretme yeteneğinde görülen eksikliklere ekonomik gerikalmışlık da eklenince zamanla kendisini gösterdi. Kilisenin katı baskısına karşın Batı, teknolojik ve kültür alanında kendisini gösterdi. Osmanlı yönetiminin Türk toplumu- nu ticaret ve sanatla uğraşmaya teşvik etme anlayışı yoktu. Türk toplumu da zaten bu tür uğraşıları gereksiz buluyordu. Dolaysıyla devlet, azınlık olarak anılan Hıristiyan unsurların ilgi alanında bulunan sanat ve ticaretten gelen gelirlerle yetinme durumunda kaldı. Ve bunlar bir süre sonra ağırlaşan devlet giderleri için yetmez oldular. Anadolu'da dirlik- düzenlik kavgası olarak bilinen Türkmen aşiretlerinin toprağa yer- leştirilmesi böylesi bir kaygıdan ileri geliyordu. Kürtler açısından işin bu noktası çok ilginçtir ve tarih alanında 178 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Mustafa Barzani Mücadelesi Boyunca Yazılı Hukuka --- Page Break --- yeterince mercek altına alınmamıştır. Bu noktaya ilerde değinme fırsatımız olacaktır. Cevap 5: Bunun gibi siyasi istemler Bedirhanların isyanında da Şeyh Ubeydullah isyanında da görüldü. Bir önceki bir sonrakini mutlaka etk- ilemiştir. Ama burada daha önemli olan husus Behdinan bölgesinin özel- liğidir. Osmanlı devlet bürokrasisinin en güçlü olduğu şehirler güneyde Süleymaniye ile Musul'dur. Bu iki şehir arasında kalan Behdinan bölgesi devlet etksinin en az olduğu yerlerdir. Kürtlerin devlet kontrolüne en çok alındıkları Sultan Abdulhamid döne- minde bile bu bölge kendine has ayrı- calığını korumuştur. Oysa Erzurum, Bingöl, Bitlis, Van, Urfa, Mardin'e kadar olan geniş alanda yer alan Sünni Kürt aşiretleri Hamidiye Alayları için- de örgütlenerek kontrol altına alın- mışlardır. Güneyde ise Süleymaniye şehrinin ileri gelen aşiret şefleri ve çocukları Bab-ı Ali ile çok yakın bağlar kurmuşlardır. Baban aşireti ve ço- cukları bu konuda ünlüdürler. Süleymaniyeli olan Şerif Paşa ve ailesi de bu ilişki zinciri içindedir. Doğduğu yerleri hatırlamayacak kadar toprağın- dan ve toplumundan kopmuş biri olarak Sevr görüşmelerinde Kürtleri nasıl temsil etmeye kalktığı ayrı bir mizansendir. Başarması mümkün de- ğildi ve olmadı. Işte burada Behdinan bölgesinin kendine has yaşamıyla Kürt ulus direnişinin bel kemiği olarak ortaya çıkması da tesadüfi değildi. Barzani ailesi dini güçlerini kulla- narak önce kendi çevresindeki aşiret- leri ve daha sonra Behdinanda'ki tüm aşiretleri bir amaç etrafında birleştir- erek Kürdistan'da bir ilki gerçekleştir- mişlerdir. Yukarda sıraladıkları istek- lerinden daha çok sorunun bu yönü çok daha önemlidir. Çünkü bundan önceki isyanlarda da bu taleplerin aşağı yukarı benzerini görmek müm- kündür. Ama farklı aşiretlerin bir amaç doğrultusunda bir liderlik altında birleşmeleri Kürt siyasal tarihinde bir ilkti. Kürt milliyetçiliğinin klasik kay- nağının hâlâ bu bölgede olması da tesadüfi değildir. Irak Ingiliz mandası altında kaldığı zaman Osmanlı bürok- rasisinden kopan Süleymaniye bey- lerinin bir kısmı Kemalist hareketin temsilcileri olarak Şeyh Mahmud Berzenci isyanını yanlış yönlendirm- eye çalışmışlar, bu isyan bittikten sonra da bir kısmı Istanbul'a dönmüş diğer bir kısmı da Bağdat'taki Ingiliz bürokrasisi içinde yüksek görevlere getirilmişlerdir. Kültürel düzeyleri ulusal kavganın ne olup olmadığını diğerlerinden daha fazla kavramaya olanak verse de, ulusal istemlerin kav- gasını daha geri bölge olan Behdinan aşiretleri vermiştir. Cevap 7: Abdulhamid dönemini ve sonuçla- rını düşününüz. İttihat ve Terakkki yönetiminin bile Abdulhamid poli- tikalarından medet beklediği bir dö- nemde, metropollerde kurulan Kürt dernekleri ne yapabilirlerdi? Şeyh Sait'in isyan hazırlığındaki en önemli ismi Cibranlı Halid'i ele alalım: Devlet politiklarına bulaşmaktan doğan bir çok olumsuzluklar hafızalarda yerini koruyorken Halid bir liderlik yapa- bilir miydi? Kurdukları örgüt ana B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 179 Mustafa Barzani Mücadelesi Boyunca Yazılı Hukuka --- Page Break --- topraklarda olsa da etkisi yoktu. Ama kendine özgü şekillenen Kürt ulusal- cılığının da kaynakları olarak Türkiye'deki Kürt sorununun hand- ikaplarını vermesi bakımından önem- lidirler diye düşünüyorum. Cevap 9: Bu soruyu yanıtlamak için önce şunu sormak gerekir: Şerif Paşa, ulusal talepler etrafında örgütlenen, toplumla içili dışlı olan hangi örgütün içinden geldi de Sevr görüşmelerinde Kürtleri temsilen bulundu... Dahası, Sevr görüşmeleri Türkiye Kürtleriyle ilgiliydi ve Şerif Paşa ise Süleymaniye kökenliydi. O'nun çocukluğundan beri ayrıldığı Süleymaniye ile hiçbir sosyal bağının olmadığı ve Kürdistan'ı tanı- madığı diplomatik raporlarda geçmek- tedir. Temsil gücünün zayıf olması nedeniyle Ingiliz ve Fransızlar tarafın- dan memnuniyetle kabul görmüştür. Türkiye'den kendisini Kürtlerin tem- silcisi olarak kanıtlamış birini bulmak hem güçtü hem de buna talipli olacak birileri çıkmadı. Bunun için toplumsal bir istek ve eylemlilik gerekiyordu. O sıralarda Paris'te İttihat ve Terakki Partisi'ne radikal tarzda muhalefet eden Osmalı Radikal Partisi'nin yayın organı olarak çıkardığı Meşrutiyet adlı gazete Batılı hükümetler tarafından fazla dikkate alınmaz. Çünkü Osman- lıcılığı ve dahası Abdülhamit yanlısı politika yürüttüğü şüphesi hakimdir. Prenses Emine Sultan ile evlenerek Saray'a damat olan Şerif Paşa'nın gön- lünde yatan, Osmanlı devletinin devam etmesi durumunda önüne çıkacak olan politik olanaklardı. Bunu kullana- madığı gibi Ermeni temsilcilerin ileri sürdükleri aşırı toprak talepleri nedeniyle onlarla da çatışma içinde olmuştur. Eğer Bağlaşık devlet- ler Kürtler'e yönelik bir çözümü gerçek- ten öngörselerdi, o dönemde önemli bir toparlanma sağlayan ve isyan halinde bulunan Berzenci'nin Barış masasına göndermek istediği iki tem- silciyi kabul etmeleri gerekirdi. Bu da bizim, "tarihin tekerrür" etmemesi için alacağımız en önemli derslerin- den biriydi... Cevap 10: Soru yine dönüp dolaşıp İnsan ve toprak bağına gelip dayanıyor. Metro- pollerde yaşayıp ta, dünyanın gelişen politik akımı olarak milliyetçilikten etkilenmeyecek birini bulmak zordur. Ziya Gökalp gibi kimisi bunu hakim milliyetçilik içinde bulmuş, kimi ken- dini Abdullah Cevdet ve Ishak Sukuti gibi bir Kürt olarak ama Osmanlıya inanarak Ittihat ve Terakki içinde bul- muş, ve kimi de yine Osmanlıya bağlı kalmakla, ayrılmak arasında yönünü pek seçemeyen Seyit Abdulkadir gibi Kürtler adına otonom hak taleplerinde bulunmuşlardır. Bedirhan ailesi gibi radikaller de vardır. Ancak bütün han- dikap toplumla bu insanlar ve örgütler arasındaki kopuklukta yatmaktadır. Seyit Abdulkadir en kritik anlarda bile Kürdistan'a uğramamıştır. Yerel örgüt- lenmeler için çaba sarfetmemiş, her şeyin merkezi politikalar içinde çözü- leceğini sanmıştır. En büyük ailelerden olan Bedirhan ailesi fertlerinin tarih- sel Botan Beyliği" topraklarıyla bağı tamamen kopartılmıştır. Batı'ya ve adalara sürgün edilen aile fertleri için- den Emir Ali ve Mithat Bedirhan'ın Botan'a kaçak yollarla gitme planları her defasında, daha Düzce'yi geçme- 180 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Mustafa Barzani Mücadelesi Boyunca Yazılı Hukuka --- Page Break --- den başarısızlığa uğramıştır. 1889 yılında deniz yolunu deneyerek Trabzon'a gitmişler ve oradan kara yoluyla Botan'a rahat gideceklerini sanmışlar. Trabzon'da yakalanarak tekrar İstanbul'a getirilmişlerdir. Bu da, Abdulhamit'in Kürt feodalitesi üzerindeki kontrolünün ne kadar etkin olduğunu gösteriyor. Cevap 6: Kürdistan sorununu çıkmaza sokan nedenlerden bir diğeri aynı topraklar üzerinde birçok halkın devlet talebinde bulunmasıdır. Kürtler, Ermeniler ve Asur-Kaldaniler Sevr Barış Konferansın'a sundukları harita- larla birbirleriyle uğraşarak emperyal- ist politikaların uygulanmasına uygun zemin hazırlamışlardır. Lozan görüş- melerinde bu durum daha açık olarak ortaya çıkmış ve Lord Curzon aynı topraklar üzerinde Türklerin de var olduğuna işaret ederek "Kürtler bağımsız bir Kürdistan için, Araplar bir Arap devleti için, Türkler, Türk uyrukluğu için, Hıristiyanlar da ken- dilerini Türkler'den korumak şartıyla herhangi bir yönetimden yana oy vereceklerdir. Bu koşullar altında sınırları nasıl saptayabileceksiniz? Sonuç, içinden çıkılmaz bir karışıklık- tan başka bir şey olmayacaktır. Böylece büyük devletler kendilerini gülünç duruma sokmuş olacak- lardır.....(....)... Bir kez daha soruyo- rum.....(....) Hangi ordu Kürdistan'da asayişi sağlamaya gelir?.. (...)Bu plebisit sırasında güvenliği sağlamak üzere bir ordu göndermek isteyecek bir kimse bu odada var mıdır? Bunu kabul edecek kimsenin aklı yerinde olmalıdır." Sevr'in bu halkları oyala- mak için hazırlanmış bir mizansen olduğunu bu sözlerden daha iyi ne açıklayabilir... Cevap 11: Soruya en sondan başlamak daha doğru olacaktır. Resmi tarihte özellikle Ingilizlerin sürekli Kürt devleti kurma peşinde oldukları ileri sürülür. Bu tez bilinçaltında o kadar yer etmiştir ki, konunun en uzmanı olarak görülen kaynaklarda da veriler devam ettirilir. Oysa soruyu en basit haliyle şöyle sor- makla doğruya daha çok yaklaşabiliriz: Savaştan zaferle çıkan Ingilizler bir Kürt devleti kurmak istediler de, buna engel olan neydi? Diyelim ki Türkiye'de Mustafa Kemal hareketi buna engel oldu. Peki tamamen Ingilizlerin kontrolü altında olan Irak'ta Kürt devletinin kurulmasına engel olan neydi? Eğer Ingilizler Kemalist hareketi zor durumda bırak- ma eğiliminde olsalardı, Irak'ta Berzenci kanalıyla bir Kürt devletini pekala kurabilirlerdi. Böylesi bir du- rumda, Kemalist hareketin en önemli mücadele gücünü taşıyan Erzurum ve Sivas Kongreleri'nin yapılması bile tehlikeye girebilirdi. Bizde hiç tartışıl- mayan bu konunun diğer yüzünde ise daha çarpıcı bir gerçek vardır: O da Berzenci hareketinin karmakarışık bir ilişki zinciri içinde Mustafa Kemal tarafından desteklendiği ve Ingilizler'e karşı kışkırtıldığıdır... Şimdi Türkiye'de Kemalistlerin Kürt devleti kurulması için Berzenciye yardım ettiklerini söyleseniz her iki kesimden de tepkil- er gelecektir. Evet, Berzenci bir Kürt devleti elbette istiyordu. O halde Kemalistler neden Berzenci'yi destek- lediler. Hangi beklentileri vardı? Ve B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 181 Mustafa Barzani Mücadelesi Boyunca Yazılı Hukuka --- Page Break --- eğer Ingilizler bir Kürt devleti kurul- ması için uğraşıyorlardı ise, ayaklarına kadar gelen bu fırsatı neden kullan- madılar. Suriye'ye kral olacağı bek- lenirken oradan kovulup Irak'a gelen bir Faysal, Arap aşiretlerine lider olarak sunulurken, Kürtler kendini kanıtlamış bir liderle neden devlet- leşemedi? O halde aranması gereken daha başka nedenler vardır... Burada Kemalistlerin daha doğrusu Mustafa Kemal'in askeri ve diplomatik yönü- nün ne kadar güçlü olduğunu gör- mekteyiz. Mustafa Kemal, Ingilizlerin birçok jeopolitik nedenden ötürü bağımsız Kürt devleti peşinde ol- madıklarını tesbit ettikten sonra, Berzenci'nin Inglizlerle olması daha muhtemel bir otonomi anlaşmasını engellemek için, bu hareketin içine kendi ajanlarını yerleştirmiştir. Berzenci'nin kurmay heyeti içinde bu ajanlar provokatif roller oynamışlardır. Ve daha da ilginç olan, bu ajanların önemli bir kısmının Kürt kökenli olmasıydı. Bir kısmı da Osmanlıdan beri bürokrasi içinde palazlanan Süleymaniye kökenli Kürtlerdi. Denebilir ki İngilizleri asıl uğraştıran Berzenci'nin kendisi değil, bu ajanlardı. Nitekim 1924 yılı son- larında yapılan operasyonlarla bu ajanların bir kısmı yakalandı ve diğer bir kısmı ise Iran üzerinden kaçarak Anadolu'ya geçmişlerdir. Kemalistlerin bu isyanda oynadıkları rolleri Berzenci'nin katipliğini yapan Refik Hilmi'nin anılarından, Fransız belgelerinden ve nihayet son Musul Valisi olan Haydar Bey'in raporların- dan karşılaştırmalı olarak bulabiliriz. Bu tarihsel döneme komplikasyanlarla dolu Iran'daki Simko hareketinin de eklenmesi uygun olur. Ayrıca Mustafa Kemal'in Irak politikasını uygulama alanı olarak seçtiği Elcezire Komutanlığına gönderdiği 22 Temmuz 1922 tarihli talimname bu konuda son derece açık verilerle doludur. Sevr-Lozan-Musul Üçgeninde Kürdistan ve Kürt Siyasası ve Modernizm adlı çalışmamda daha geniş olarak bu konulara değinme fır- satım oldu. Geçerken şunu da belirt- meliyim ki, Lozan'da Musul tartış- maları olduğu sırada Musul'u Türkiye toprakları içinde görmek isteyenler Kürt vekillerdi. Mustafa Kemal ise Meclis gizli görüşmelerinde "Musul'u almanın kolay ama kontrol etmenin zor olduğunu" belirtirken bölgenin Osmanlıdan beri devam eden zor kon- trolüne de dikkat çekiyordu. Buradaki asıl hedef o günlerde hazırlanan Irak Anayasası içinde Kürt sorununun siyasallaşmasını sağlaya- cak gelişmelere engel olmaktı. En basitiyle otonomiye bile engel olmaktı. Ve sonuçta Musul sorunu da elde tutu- larak, Irak Anayasası'nda Kürtlere siyasi anlamda hiçbir hak verilmedi. Musul sorunuyla Irak Anayasası hazır- lıkları birbirine paralel ele alınan poli- tikalardır. Cevap 12: Koçgiri hareketi istem ve iradele- riyle yerel düzeyde olsa da, ulusal bil- inçle ayağa kalkmış bir harekettir. Oradaki şanssızlık, Hamidiye Alayları mantığından bir türlü kurtulamayan ve yeni yönetimden beklentileri olan etkin aşiretlerin bu isyandan uzak durmalarıydı. O dönemde bir çok sosy- olojik faktör (Alevi-Sünni veya Hamidiyeci olma) böylesi bir birliğe 182 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Mustafa Barzani Mücadelesi Boyunca Yazılı Hukuka --- Page Break --- engel durumdaydı. Dış faktörler tama- men Kürtlerin aleyhineydi. Resmi tari- he bakarsanız dış yardımlarla sanki Kürtler devlet kurmaya bir adım ötede duruyorlardı. Bugün biliyoruz ki Ingilizlerin bir tek silahına bile Kürtlerin eli değmemiştir. İstiklal Mahkemeleri'nde delil olarak kul- lanılan, Londra'dan gönderildiği söyle- nen ve Diyarbakır Postahanesi'nde ele geçirilen İngiliz firmalarına ait silah katologlarının Londra'daki Türk ajan- ları tarafından veya elçilik mensupları tarafından posta yoluyla provokatif amaçlı gönderildiği artık aşikardır. "Kürdistan Kraliyeti Harbiye Nazırlığı" başlıklı, komedi kokan bir zarfı o gü- nün şartlarında hem de postayla gön- derebileceğini düşünmek olanaksızdır. Bunlara hiç gerek yoktu; Ingilizler de, Fransızlar da hemen Kürtlerin yanı- başlarında bulunuyorlardı. Dahası Fransızlar Şeyh Sait Isyanı'nın bastırıl- ması için Suriye demiryolu hattını açarak Türk ordusunun bölgeye sev- kiyatını kolaylaştırmışladır. Öte yan- dan Dersim Isyanı ile Hatay sorunu arasında, olayların tesadüfi olarak bir- biri ardından gelmesinden hareket ederek suni bağlarla isyanın Fransızlar tarafından desteklendiği tezi de üniversitelerde profösörler tarafından okutulmaktadır. Dünyadan kopuk yaşayan Dersim'e Fransızların silah sokması için uzaydan merihlileri göndermeleri gerekiyordu!.. Işte bil- imsel kurumları olmayan ülkenin tari- hi de böylesi versiyonlarla doldur. Cevap 13: Sovyetler açısından Musul konusu tamamen Ingiliz emperyalizminin yayılma siyasetine bağlı olarak ele alınmıştır. Bu nedenle Ingilizlere karşı Kemalistler sürekli desteklenmiştir. Kürtlerin Ingilizlere karşı direnişi ise, başlıbaşına bir ulusal hareket olma niteliğinden çok, Kemalist politikalar çerçevesinde ele alınmıştır. Çünkü o günkü sosyo-politik yapılar açısından Kürtlerin Ingilizlere rağmen bağımsız bir devlet kurmaları imkansız durum- daydı. Kürtler ancak Ingilizlerle anla- şarak bir devlet ya da manda yönetimi kurabilirlerdi. Her iki durumda Sovyetlerin uzun vadeli anti-emperya- list politikalarına uygun değildi. Dolaysıyla Kemalistlerin tırnak içinde- ki anti-emperyalist söylemleri Sovyetler için yeterli oldu. Cevap 14: Işte Kürt siyasal çevreleri tarafın- dan sürekli gündeme getirilen bir başka soru. Bu konu Sevr Anlaşması'nın 64. maddesinde son derece açık olma- sına karşın, sanki bir Kürt devletinin kurulması kayıt altına alınmış gibi yanılgı vardır. Işte size 64. Madde: Iş bu antlaşmanın yürürlüğe konuşun- dan bir yıl sonra 62. Maddede yazılı bölgelerdeki nüfusun çoğunluğunun Türkiye'den bağımsız olmak istedik- lerini kanıtlayarak Milletler Cemiyeti Konseyi'ne başvururlarsa ve Konsey de bu nüfusun bu bağımsızlığa yete- nekli olduğu gürüşüne varır ve bu bağımsızlığı onlara tanımayı Türkiye'ye salık verirse, Türkiye bu tavsiyeye uyacağını ve bu bölgeler üzerinde bütün haklarından ve sıfatlarından vazgeçeceğini şimdiden kabul eder. Şimdi burada nerede bir devlet ilanı var? Önce devleti Kürtler isteye- cek, ardından Cemiyet-i Akvam bunun uygun olup olmadığına karar verecek B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 183 Mustafa Barzani Mücadelesi Boyunca Yazılı Hukuka --- Page Break --- ve ardından Türkiye bu isteği yerine getirecek.... Olası ihtimallerle dünyada hiçbir devlet kurulmamıştır. Mademki böyle bir kural konuyordu o halde Güney Kürdistan'da Mahmut Berzenci ile bu yola neden gidilmedi? Orada hem halk hareketi vardı, hem de buna önderlik eden elit bir sınıf vardı. Dem- ek ki ortada, Kürdistan ve Ermenistan sınırlarının nereden başlayıp nerede bittiği belli olmayan, ama bilinçli oynanan bir mizansen vardı. Cevap 18: Bugün 50. yılını andığımız bu olay da bize gösteriyor ki, Kürtler her zaman ve her şart altında kimliklerini duyurmak için baskılara diren- mişlerdir. Tarihi sadece kendileriyle başlatan Narodnik Kürtlere örnek olmasını istediğim bir veridir 49'lar olayı. Kürt toplumunun uzun yıllar süren sessizliğini bozan en önemli etken Demokrat Parti'nin iktidara gelmesidir. Çünkü o güne dek kapalı bir ekonomi içinde yaşamaya mah- kum edilen toplum, ilk kez gerçek anlamda pazar ekonomisiyle tanışıyor- du. Feodallerin pazarla buluşmaları ve mütasyona uğramaları bu kısa sürede kendisini gösterdi. Osmanlı, siyasi eğilimi ağır basan feodalleri sürgün ederken, onların topraklarına geri dö- nüşlerine engel oluyordu. Cumhuriyet döneminde ise -özellikle 1960 darbe- sinin ardından yürütülen politikalarla- daha çok ekonomik olarak gelişme eğilimi gösteren feodallerin kontro- lüyle ilgili olmuştur. Cevap 20: Bu konu Kürt toplumsal dinamiz- mi-nin kaynaklarını ve sorunlarını bir bütün olarak analiz etmek için önem- lidir. Eğer iyi incelenecek olursa Abdulhamit politikalarının devamı olduğu görülecektir. Dersim isyanın- dan sonra uzun bir sessizlik dönemini bozan kapsamı geniş siyasal hareket- lenmeler değil, Kürt yerel ekonomi- sinin gerçek anlamda pazara açıl- masıyla doğan sorunlardı. Geniş Kürt feodal çevreleri kendilerine daha çok ekonomik hareket serbestliği sunan Demokrat Parti içinde yer almışlardı. Bu sınıfın giderek burjuvalaşmaları karşısında alınacak önlemler konu- sunda DP yeterli güce ve politikalara sahip değildi. Burjuvalaşan Kürt feo- dallerinin kendi toprakları üzerinde üretim ve dağıtım mekanizmalarını kurmaları durumunda ortak bir örgüt- lenmeye gitmeleri tehlikesi gündem- deydi. Belirli bir toprak parçası üzerinde kurulan bu tür birlikler ulusal pazar ekonomisinin ana gücünü oluşturduğundan siyasallaş- maları da kaçınılmazdır. İşte bu ekonominin kontrol altına alınması ulusal dinamiklerin türpülenmesi açısından önemlidir. Osmanlı Kürtler üzerindeki sistem- ini kurarken şu ilkeden hareket ediy- ordu: Kürdistan'da zayıf olan aşiretleri güçlü olanlara karşı korumak... Güçlü aşiretlerin veya feodal beylerin daha da güçlenmelerini engellemek için onlara lazım olan insan ve toprak kay- nağını koruyuculuk altına almanın bir amacı vardır. Bu da belirli topraklar üzerinde birlikler kurulmasına engel olmaktır şeklinde özetlenebilir. Roma ve Bizans Imparatorlukları da bu siyaseti izlemiştir. Osmanlı devletinin kuruluşu diğer Türk Beyliklerinin ege- menlik altına alınmasıyla mümkün 184 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Mustafa Barzani Mücadelesi Boyunca Yazılı Hukuka --- Page Break --- olmuştur. Ve Osmanlı Anadolu'daki dirlik-düzenlik kavgasında Türkmen aşiretlerini zorla toprağa yer- leştirirken, Kürt aşiretlerinin dolaşımını serbest bırakmış ve onların Kürt feodal beyleri tarafından ayrıca vergilendirilmelerine karşı koru- yuculuğu altına almıştır. Büylece feodal güçler kendi sınırlarıyla yetinmek zorunda kalmışlardır. Böylece Kürt toplumu en küçük sosyal birimlerine kadar "koruyuculuk" maskesi altında bölünmüştür. 1960 Darbesi'yle ekono- mik koruyuculuğun bir devlet poli- tikası olarak geliştirildiğine tanık olmaktayız. Darbe raporlarına bakar- sak Türkiye'nin önündeki birinci tehlikenin DP iktidarı değil, Kürt sorunu olduğu görülür. Oysa o gün- lerde toparlanmış bir Kürt siyasetin- den de bahsetmek mümkün değilken, birinci derecedeki tehlike olarak yeri- ni alıyordu. Buradaki sır, ekonomisi güçlenen toplumun, siyasette de yerini alacağı korkusuydu. Gerçekten de 1950'den 1970'lere geldiğimizde Kürt ekonomisinde özellikle tarım, hay- vancılık ve küçük sanatlar alanında büyük bir patlamanın yaşandığına tanık olmaktayız. Diğer taraftan pala- zlanan, gelişen mütasyona uğrayan feodallerin de topraklarını terkederek artı ürünlerini metropollere kaçırdık- ları görüldü. Bu sınıf kendi toprak- larında değil, metropolde burjuvalaştı. Ekonomik olarak bir sistem altına giren burjuvanın, bu yaşamını tehlike- ye atacak ulusal istemler ileri süreceği beklenmemelidir. Burada tam bir zıtlık vardır. Devlet bu zıtlığın farkın- daydı ve oynanması gerek rolü Devlet Planlama Teşkilatı'na vererek yoluna devam etti. Belki yüzyıl geçse bulmak- ta zorlanacağımız bir belge, merhum Bülent Ecevit'in gizli arşivinde ortaya çıktı. Darbe sonrası ÇalışmaBakanlığı'na getirilen Ecevit, belki de Kürt sorunu- nun gerçek yüzüyle bu raporda karşı- laşıyordu. Bu raporda yerli Kürt nüfusun ekonomik teşvik tedbirleriyle diğer bölgelere gönderilmeleri ana politika olarak dikkati çekmektedir. Bugün metropollerde holdingleşen Kürt sermayesinin kısa hikayesi bu belgede anlatılmaktadır. "Bölgede yatı- rım yapılsın" diye verilen teşvik ted- biri ve kredilere, bölgeden elde ettiği artı değeri de alarak Batı'ya kaçısı kolaylaştırılan feodaller, ekonomik sis- temin bir parçası haline gelmişlerdir. Aynı belgede "radyo vasıtasıyla Türkçe güf -teleriyle mahalli havaların çalın- ması" satırları arasında bugün Türk müzik dünyasına nerdeyse hakim olan Kürt kökenli sanatçıların varlık şart- larını açıklaması bakımından ilgi çeki- cidir. Cevap 24: Bu konuda TİP deneyi de çok ilginçtir. TİP her ne kadar Kemalist çizgide olsa da, içinde barındırdığı Kürtlerden kurtulmadan Kürt soru- nundan kurtulamayacak kadar Kürt sorununun içindeydi. Bu anlamda, 12 Mart 1971 Askeri Darbesi TİP'i bu "beladan" kurtarmıştır denebilir. Doğu mitingleri sadece yoksul Kürt köylü ve işçisinin uyanışına değil, ulusal duy- gular taşıyan zengin köylülüğün de hareketlenmesine neden olmuştur. Eğer demokratik yolda yürünseydi Kürtler hem sosyo-ekonomik alanda hem siyasal alanda çok daha gelişkin bir toplum olabilirlerdi. Oysa 12 Eylül Darbesi ve devam eden PKK eylemlil- B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 185 Mustafa Barzani Mücadelesi Boyunca Yazılı Hukuka --- Page Break --- iğinin doğurduğu sonuçlarla, Kürtler ekonomik verilerde 1970 yılı öncesi duruma düşmüşlerdir. Cevap 25: Yukarda bahsettiğimiz ekonomik gelişmelerin siyasal etkilerini göster- mesi kaçınılmazdı. Batı metropollerine kaçan Kürt sermayesi dışında, geride cılız da olsa gelişme eğilimi gösteren bir ekonomi yine de vardı. Siyasal kaderleri birbirinden farklı olmayan, fakir ya da zengin köylülük ile yarı feo- dal yapıların iç içe geçtiği, kendine özgü bir toplumsal dinamik ortaya çıkartan Kürt toplumu, bunu en güzel DDKO içindeki örgütlenme içinde göstermiştir. Feodal ağa çoçuklarının ulusal duygularla bu örgüt içinde yer alması tesadüfi değildir. Kürt toplum- sal formuna uygun, modern ulusal istemlere yanıt veren bir örgütlenme modeli çizmiştir DDKO hareketi. Bu da derin devletin neden PKK üzerinde durduğunun ama DDKO gibi örgütler üzerinde oynamak istemediğinin yanıtını vermektedir. DDKO gibi örgütlerle kendisi uğraşmaktansa, bunu PKK gibi bir "Kürt örgütüne" yüklemek çok daha akılcı politikaydı. Aksi taktirde DDKO ve devamı olabile- cek olan bir hareketi devlet eninde sonunda muhatap olarak almak zorun- da kalabilirdi. Çünkü gelişmekte olan burjuva akımlarla oynamak tehlikeli sonuçlar verebilirdi. Ulusal duyguları kamçılanan burjuvaziyi yerine oturt- mak zordur. Hele eline bir de silah verdiyseniz onu hiç durduramazsınız. Oysa PKK gibi bir örgütü Osmanlı ipiyle çok kolay kuyuya indire- bilirsiniz. Cevap 46: Kerkük sorunu kimileri için enerji sorunu olarak kabul görebilir. Örne- ğin emperyalistler açısından durum hâlâ öyledir. Ama Türkiye, Iran, Suriye ve Irak için aynı şey değildir. Kerkük'ü kaybederek Irak önemli bir gelirini elden kaçıracağı için onun için de bir petrol sorunu olarak ele alınabilir. Diğer üç devlet açısından kendilerini ilgilendiren petrolün kimin tarafından işletildiği değildir. Kaldıki bunların Kerkük petrollerine ulaşacak ne ekonomileri ne de siyasetleri vardır. Petrolü işleyen devletler dünyada belirlidir. Ve kendileri de her türlü çelişkilerine karşın onlarla işbirliği yapmak zorundadırlar. Dolaysıyla geriye bir tek şey kalmaktadır. Kürt sorunun başlarına açacağı sorun onları ilgilendiren en önemli konu olmaktadır. Bunun ötesi, en önemli petrol gelirlerinin bizzat Kürtler tarafından kontrol edilmesi de elbette istenmeyen bir gelişme olacaktır. Ancak ben eminimki Kürt toprakların- da petrol olmasaydı bile bu devletlerin soruna yaklaşımları değişmeyecekti. Emperyalistler açısından ise bir Kürt devletinin kurulup kurulmaması tama- men petrolün daha serbest çıkarılma koşullarına bağlıdır. Bölgede tarihsel kökleri en köklü devlet olarak Türkiye ve Iran var olan Kürt politikalarını değiştirmedikleri sürece emperyal- istler açısından Kürt devletinin fia- bilitesi yoktur. Yine bu nedenledir ki Güney Kürtleri, Batı ile diyaloğu en ileri devlet olarak Türkiye ile olan diyaloglarını karşılıklı güvene dayandırarak geliştirmek zorundadır- lar. Bu iki devlete rağmen Kürt devle- tinin kurulma şartları olgunlaş- 186 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Mustafa Barzani Mücadelesi Boyunca Yazılı Hukuka --- Page Break --- mamıştır. Diğer ilgili iki devlet olan Suriye ve Irak'ta devletleşme kavramı manda yönetimi dahil 70-80 yıllıktır. Irak'ta süren kaosa karşın Kürtler bağımsız devlet kurmuyorlarsa bu onların Irak'a olan bağlılığından değil, çevresel konjonktürün uygun olmayı- şından dolayıdır. Iran bile uluslararası izolasyona rağmen Irak topraklarında askeri operasyon yapabiliyorsa bu onun daha söyleyecek sözü olduğun- dandır. Ve bunu Batı dikkate almak zorundadır. Öte yandan, Mustafa Barzani mücadelesi boyunca yazılı hukuka önem verirken, sözleşmelere karşı Araplar’da var olan vurdumduymazlığı en iyi bilen liderdir. Araplar, Kürtlerle yaptıkları hiçbir anlaşmaya saygı gös- termemişlerdir. Bu nedenle olacak ki oğul Barzani merkezi yönetimin içinde görev alma yerine Kürt toprak- larındaki siyasal ve ekonomik geliş- meye önem vermektedir. Bilindiği gibi Barzani'nin etkisi altında olan Behdinan bölgesi Osmanlıdan beri bürokratik ve askeri aygıtların dışında kalmıştır. Uzun süren savaş dönem- lerinde de halk normal ekonomik faaliyetlerden yoksun yaşamaktaydı. Deyim yerindeyse dağda sürgün yaşayan bir halktı. Bu halkın yerleşik yaşama geçip şehirleşme sürecine girmeleri, Körfez Krizi ve ABD müda- halesi sonrasıdır. Celal Talabani ise geleneksel Süleymaniye politikasını devam ettirerek merkezi devlet içinde görev almıştır. Dolaysıyla her iki lid- erin görev anlayışında tarihsel veriler ağırlıklı rol oynamıştır. Bu Kürtlerin devleti ele geçirdiği anlamına gelmemelidir. Dış faktörler rol değiştirdiğinde merkezde yer alan Kürtleri çok zor günler beklemek- tedir. Böylesi bir yol ayrımında Barzani'nin izlediği politikaya ihtiyaç duyulacaktır. Kerkük'teki petrol rezervlerinden elde edilen petrol gelirini Irak devle- tinin sadece Kürtlere bırakmayı kabul edeceğini düşünmek mümkün değil- dir. Kürtler de zaten ulusal planda bölüşümden yanadırlar. Ancak şehrin kim tarafından yönetileceği başlı başı- na siyasal bir sorundur. Toprak yöne- timi her türlü ekonomik yatırımdan uzak, önü ve kapsamı açık başlı başına siyasal bir kavramdır. Türkiye bunu iyi anladığı için Türkmenleri hatırla- yarak soruna el atmayı ve Kürtler lehine olabilecek gelişmelerin önünü kesmeye çalışmaktadır. Öte yandan Irak devleti kurulduğundan beri Araplarda yazılı hukuka bağlılık kavramı çok zayıftır. Yazılan kolaylıkla silinebilir. Bu durumda Türkiye'nin sınır ötesi operasyonlarını nasıl değerlendirmek gerekiyor? Operasyonların sadece PKK'ye yönelik olduğu söylenebilir mi? Bu durumda Türkiye bölgede nasıl bir rol oynayacaktır? Türkiye Irak'taki yeni yapılanma- nın merkezi devlet statüsünü aşma- ması için elinden gelen bütün müda- haleleri yapacağını göstermektedir. Balkanlar'da Rusya'ya rağmen Kosova'nın bağımsızlığını tanıyan bir ABD'nin Irak'ta Kürtlerin bağımsızlığını neden tanımadığı sorusunu gündeme getir- mektedir. Kosovayı ilk tanıyan ülke- lerden biri de Türkiye'dir. Peki Kürtlerin bağımsızlığına neden çekin- ge konmaktadır. Buna kim karşı koya- bilir? Araplar arasında süren iç çek- işmeler, Kürtlerin bağımsızlığına faz- B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 187 Mustafa Barzani Mücadelesi Boyunca Yazılı Hukuka --- Page Break --- lasıyla hak kazandırmaktadır. Yukar- dan beri sıraladığımız nedenler Türkiye'nin kaygısının nerede olduğu- nu göstermeye yeterlidir ve başka nedenler aramayı gereksiz kılmak- tadır. Bu Güney'de kurulacak bir Kürt devletinin kendi Kürtlerini de etki ala- nına alacağı kaygısıdır. İşin gerçeği Türkiye'nin kendi Kürtlerini ne kadar kontrol edip edemeyeceğinden kay- naklanmaktadır. Bu nedenledir ki PKK gerçeği hem kendi Kürtleri üzerinde hem de Güney Kürtleri üzerinde demoklesin kılıcı gibi tutulmaktadır. Sınır ötesi operasyonları sonrası yapılan tartışmalar izlendiğinde bir gerçek açığa çıkmaktadır: PKK ceph- esinden tartışmalara katılanlar söylemlerinde "Türk devletinin PKK'nin dağdan inmesini istemediği- ni" söylemekteler ve " PKK varlığının bahane edilerek Güney'e müdahale edildiği" iddia edilmektedir. Bu söy- lemlerinde samimi olanlara şunu söylemek gerekir: Mademki bir siyasi oluşum başka topraklarda bulunan kendi varlığının, yine başka bir güç tarafından kullanıldığına tanık olmakta, o halde bu siyasal güçe düşen birinci görev bu pozisyona son verecek poli- tikalar üretmesi olmalıdır. PKK'nin Güney'deki varlığı başlangıcından beri "Türkiye'yi bu alanda bataklığa sokma " anlayışıyla gizlenmeye çalışılmıştır. Türkiye yıllardan beri yaptığı operas- yonlarla bölgeyi canlı tatbikat alanına çevirmiş ve bölge haritasını en ince askeri inceliklerine kadar detaylandır- mıştır. Bir askerin deyişiyle "nereye ne kadar, nasıl gidilir, hangi tepelere nasıl tahkim yapılır, hangi boğaz nasıl tutulur" bunların hepsi tecrübe altında kayıtlara alınmıştır. Dolaysıyla akıllı politikacıya düşen görev bu olumsu- zluklara olanak vermeyecek poli- tikalar üretmesi olacaktır. Cevap 48: Türkiye'de Kürtleri ulusal sorun bazında temsil edecek ekonomik anlamda güçlü bir sınıf yoktur. Bu sınıfların dinamikleri yüzyıldır süren bir politika sonunda dağıtılmıştır. Elimizde kala kala PKK diye bir örgüt kalmıştır ve bu örgüt Kürtlerin temsil- ciliğine empoze edilen, kolayca manü- püle edilen bir örgüttür. Yıllardır yayınlanan MGK raporlarına bakar- sak, Türkiye'yi tehdit eden tehlikeler içinde PKK üçüncü sıralardadır. Güney Kürtleri'nin, gelecekleri söz konusu olduğunda yönlerini Türkiye'ye dön- melerini zorlayan örgüt PKK'dır. Sınır boylarında sürekli karakol baskınları yaparak ilgi toplayan PKK, Türkiye'nin Irak'ın içişlerine karışmasından birin- ci derecede sorumludur. Bu durumdan devletin rahatsızlık duyduğunu san- mak yanıltıcı olacaktır. Üstelik Türkiye bu sınır ihlallerini, devletlerin sınır güvenliğini garanti altına alan BM'lerin 51. yasası çerçevesinde savunmaya almış ve hiçbir zaman ne AB tarafından, ne de BM'ler tarafından eleştirilmemiştir. Eğer bu müdahalel- erden böylesi bir beklenti olmasaydı SaddamHüseyin'in Türkiye'ye sınır ötesi operasyonlar için olur vermesi bek- lenemezdi. Aynı Saddam'ın kendi Kürtleri'ne karşı PKK'yi silah ve para olarak da desteklediğini biliyoruz. Iran Kürtlerinin uluslararası saygınlık kazanmış lideri Abdurrahman Kasımlo'ya karşı Avrupa sokaklarında suikast düzenleyen bir devlet olarak Iran'ın yıllardır PKK'ya sağladığı lojis- 188 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Mustafa Barzani Mücadelesi Boyunca Yazılı Hukuka --- Page Break --- tik desteğin arkasındaki nedenleri iyi analiz etmek gerekiyor. Şimdilerde Iran, uluslararası sorunlarına hiç aldırış etmeden, PKK veya PJAK adını kullanarak Güney Kürdistan toprakları- na bomba yağdırmaktadırlar. Öyleyse bu karmaşık ilişkilerin sağlıklı bir analizinin yapılması şarttır. Çünkü Kürt sorununun yumuşak karnı Irak Kürdistanı'nda bulunmaktadır. Irak devlet sınırlarının güvenliği enaz elli yıllık bir zaman diliminde garanti altı- na alınmadıkça PKK'nin tasfiyesi de beklenmemelidir. Bu da, sorunun çözümünde PKK'nin esas engeli teşkil etmediğini, daha başka faktörlerin var olduğunu gösterir. Dolaysıyla PKK, devrimci kavramlarla ifade edersek, Balkanlar'da ve Ortadoğu'da süren ağır krizler döneminde bölgede destabiliza- syon hareketi değil, var olanı koruyan, devam etmesini sağlayan, her ülkenin kendi sorunları etrafında kullandığı stabilizasyon hareketi haline gelmiştir. Türkiye'de Misak-ı Milli tartışmasız bir duruma getirilmiş, Irak'ın toprak bütünlüğü sağlanarak Iran ve Suriye'nin rahat bir nefes ala- cakları görünmektedir. Bu konuyu tar- ihten bir örnekle bağlayabiliriz: Lozan'da çözülmeden bırakılan Musul sorununun esas nedeni henüz nerede, ne kadar olduğu bilinmeyen petrol sorunu değildi. Irak'ın bilinmeyen politik geleceği idi. Ingilizler'in Irak'ta Kürtler'e bağımsızlık vermeyecekleri- ni iyi bilen Mustafa Kemal, Kürtler'in siyasal her hangi bir statüye kavuş- malarını da engelleme yolu olarak Musul sorununu kullanmıştır. Nite- kim, 1925 yılında kabul edilen Irak Anayasası'nda Kürtler siyasal statü sahibi olamadılar ve 1926 yılında Musul sorununda anlaşma sağlandı. Mustafa Kemal, bu sorunlu toprakları manüpüle eden girişimlerde bulun- muştur ancak askeri yolla almayı hiç- bir zaman düşünmemiştir. Bu anlam- da manüpülasyonların devam ettiğini düşünebiliriz. Siz 85 yıl önceki bir çözüm şeklinin çok daha gerisini 85 yıl sonra kabul edilebilir hale getiriy- orsanız, burada bir başarıdan bahset- mek mümkündür. Ama kimin için? Cevap 65: Türkiye bugüne dek çok katı ama ilkeli bir politika yürüttü. Öcalan'ın kısa süren Avrupa serüveninde bile hiçbir aracı ülkeyi kabul etmedi. Ülke içinde ise kendi muhatabını politika dışında hazırlamaya çalışmaktadır. Son TV Şeş uygulaması, Kürtçe Mevlut okunması ve camilerde Kürtçe vaazlar verilmesi buna örnektir. Bunlar top- lum psikolojisinin hazırlanmasında önemli mihenk taşlarıdır. Ve Türkiye toplumu "psikolojik hareket dairesi" nin uygulamalarıyla bu tür manipülas- yonlara her zaman uğramıştır. Türkiye, bürokratik ve politik örgütlenmesinde Osmanlı'dan beri kendisine örnek aldığı Fransa modelini uygulamaya koymak için uygun ortamın oluşması- nı sağlamaya çalışmaktadır. Muhatap, örgütlenmiş politik yapılar değil, toplumun kendisine yönelik yapılan uygulamalardır. Bu konuda da Mustafa Kemal örneği devam ettirilmektedir: 16-17 Ocak 1923 günü Kürtlere özerklik statüsü verileceğine dair yap- tığı ünlü Izmit konuşmasının içini dolduracak hiçbir muhatap arayışına girmemiştir. Şimdi sormak gerekir Kürtlere özerklik projesi hazırlandı da bunu Kürtler mi kabul etmedi ve B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 189 Mustafa Barzani Mücadelesi Boyunca Yazılı Hukuka --- Page Break --- isyanlar oldu? Demek ki sorunu muhatapsız kılmak bir devlet poli- tikası olarak karşımıza çıkmaktadır. Ama bu çözümsüzlük anlamına gelmeyecektir. Uygun çözümün nasıl olacağı işin püf noktasıdır. Engellerin aşılması için Kürt top- lumunun önce kendisi için bir toplum haline gelmesi gerekiyor. Mecliste gurup kurma başarısını gösteren DTP alternatif programlar üretebilir, anayasa tartışmalarında taraf olabilir, AB nezdinde olumlu girişimlerde bulu- nabilirdi. Ne yazık ki PKK'nin akıl almaz eylemleri sonucu bu parti iş yapamaz durumdadır. Oysa akıllı bir PKK yönetimi seçim sonuçlarını bek- leyip, DTP'nin yaptıklarını izlemeye alabilirdi. Tam tersine DTP bugün PKK'yi izlemektedir. Geriye sivil örgütlenmelerden mahrum köylümüz, işçimiz ve küçük burjuvamız kalmak- tadır. Ekonomiye yön veren temel dinamiklerden mahrum olan bir toplumun temsilcilik sıfatında eksik- likler olacaktır. Toplum bunun sancı- sını çekmektedir. Kürt burjuvazisinin kendi toprağında şekillenmemesi için harcanan yoğun politikaların sonuçları bugün alınıyor. Ekonomik olarak köküne kadar bağlandıkları bir sisteme karşı gelmeleri için gerekli olan büyük idealleri taşıyacak bir sınıf ortada yoktur. Ve ekonomik olarak güçlü ama politik olarak bir o kadar geri olan bu sınıfa temsilcilik rolünden çok, geniş toplumsal tabakaları "uygun" çözümler için etkilemeleri için roller verilebilir. Bunun hazırlık- larının yapıldığı bir dönemde olduğu- muzun işaretleri vardır… 190 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Mustafa Barzani Mücadelesi Boyunca Yazılı Hukuka --- Page Break --- 1939 yılında İskilip'te doğdum. İskilip, etnik bakımdan da dinsel bakımdan da homojendir. Türk ve Hanefi. *** Cevap 2: Oğuzların Ortadoğu'ya, Anadolu'ya gelmeleri 11. yüzyıla rastlamaktadır. 11, 12, 13, 14. yüzyıllarda Oğuz akın- larının devam ettiği görülmektedir. Üç dört asır boyunca gelen Oğuzların sayısını 200 bin ile 600 bin arasında değiştiği uzmanlar tarafından dile getir- ilmektedir. Bu konuyla ilgili olarak Resmi Tarih Tartışmaları 6, Resmi Tarihte Kürtler, Özgür Üniversite Kitaplığı, Şubat 2009 kitabına bakıla- bilir. Orada "Kürt Sorunu: Kürt Sorununda Temel Sorular" başlıklı bir yazı var (s.403-451). O yazıda sözü edilen soruya ilişkin bir bölüm de var(s.405). Cevap 3: Batıda gelişen milliyetçilik hare- ketleri sürecinde Balkanlardaki halk- lar, Yunanlılar,Rumenler,Sırplar,Hırvatlar, Bulgarlar 19. Yüzyıl boyunca Osmanlı egemenliğine karşı bağımsızlık savaşı verdiler ve başarıya ulaştılar. I. Dünya Savaşı öncesinde Araplar'da, Arnavutlar'da ve Ermeniler'de de böyle bir süreç başladı. Arnavutlar Balkan Savaşları sırasında (1912), Araplar I. Dünya Savaşı sürecinde Osmanlı egemenliği- nden koptular. Ermeniler başarılı ola- madı. Kürt'lerde ise bağımsızlık anlayışı güçlü değildi. Milliyetçilik akımının imparatorluğun dağılmasın- da önemli bir etken olduğu söylenebilir. Cevap 4: Merkezi yönetime vergi verilmedi- ği, asker verilmediği zaman milli bir Kürtler, Siyasal Eşitliği Savunmalıdırlar, "Bin Yıldır Beraber Yaşıyoruz" "Bir Milyon Türk ve Kürt Birbirleriyle Evlendi" Anlayışı Yanlıştır İsmail BEŞİKÇİ B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 191 --- Page Break --- hareket filizleniyor demektir. Cevap 5: Elbette böyle bir değerlendirme yapılabilir. Cevap 6: Bu söyleşide son sorusuda (113. soru). Bu soruya genişçe yanıt vermek istiyorum. Bu yanıtta, bu soruya (6. soruya) cevap olabilecek değerlendir- meler de var. Cevap 7: Bunlar Kürt milli hareketinin gös- tergeleri olarak değerlendirilebilir. Cevap 8: 113. soruya verilen yanıtta bu konuları dile getiren bölümler de var. Cevap 9: Türkiye, 1900'lerden beri devletler arası ilişkilerde arkalanan, destekle- nen bir devlettir. İngiltere, Bolşevik sistem Ortadoğu'da fazla gelişmesin diye Mustafa Kemal önderliğindeki Milli Mücadele'yi desteklemiştir. Aynı şe-kilde Sovyetler Birliği yöneticileri de, emperyal devletler yani Büyük Britanya ve Fransa Ortadoğu'da daha fazla gelişemesinler diye Anadolu'daki mücadeleyi desteklemiştir. Sovyetler Birliği'nin bu mücadeleyi gözeten bir tutumu vardır. 1917 Sovyet devrimi Mustafa Kemal'in önderliğindeki Milli Mücadele'ye çok geniş bir manevra alanı sağlamıştır. Cevap 10: Kanımca diyebiliriz. Cevap 11: Toplumsal yapı olarak Kürtleri Araplardan farklı kılan özellikler yok. Aşiret, şeyhlik, ağalık gibi feodal kurumlar Araplar'da da var, ama Araplar ayrı ayrı manda devletler (sömürge devletler) ve bağımsız devletler oluştururken Kürtler ve Kürt coğrafyası bunlar arasında; Türkiye ve İran arasında paylaştırıldı. 1919'un son ayları ve 1921'in ilk ayları arasın- daki dönemin etraflı bir şekilde ince- lenmesi gerekir. Birbuçuk yıla yak- laşan bu dönem önemlidir. Kürdistan'ın ve Kürtlerin bölünmesi, parçalanması ve paylaşılması kararı bu dönemde alınmıştır. Kürtleri müştereken baskı altında tutan devletler bu dönemi, dönemin Kürtlere ilişkin gelişmelerini karanlık- ta tutmak istiyorlar. Bu dönemden önce, 1918 sonlarında, 1919'ların başında bağımsız Kürdistan olasılığı vardı sanıyorum. Cevap12: Bir toplum, bir ülke tarihinin belir- li bir döneminde bölünmeye, parça- lanmaya, paylaşılmaya uğradığı zaman artık bir daha kendini toparlaması çok zor olmaktadır. Kürtler bunun somut örneğidir. 17. asrın ortalarında Osmanlı Imparatorluğu ve Iran Imparatorluğu arasında, 19. yüzyılın ilk çeyreğinde Iran kesiminin Rus Imparatorluğu ve Iran arasında yeniden bölünmesi... Önce bu sürecin bilincine varmak gerekir. Cevap13: Kürtlerin ve Kürdistan coğrafyası- nın bölünmesinde, parçalanmasında ve paylaşılmasında Sovyetler Birliği'nin tutumu dikkate değer bir tutumdur. Sovyetler Birliği yöneticileri en az 192 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürtler, Siyasal Eşitliği Savunmalıdırlar.... --- Page Break --- Büyük Britanya ve Fransa gibi anti- Kürt bir tutum sergilemektedirler. Bu dönemde yani 1920'lerde, Milletler Cemiyeti döneminde, Londra ve Paris nasıl anti-Kürt ise Moskova da anti- Kürt'tür. Sovyetler Birliği yöneticileri de her zaman aynı Ingiltere ve Fransa gibi Kürtleri ezen devletlerden yana tavır koymuş onları desteklemiştir. Cevap 14: Sevr, ölü doğmuş bir antlaşmadır. Şeyh Mahmud Berzenci'nin etkisiz bırakılacağı, Kürdistan coğrafyasının bölünmesi, parçalanması ve paylaşıl- ması müzakerelerinin sonuçlanmak üzere olduğu bir döneme rastlamak- tadır (10 Ağustos 1920). Şeyh Mahmut Berzenci'nin iki temsilcisinin, İngiltere'nin ve Fransa'nın engelleme- leri yüzünden Paris'e ulaşamadıkları bilinmektedir. Bu, Mustafa Kemal önderliğindeki mücadelenin Sovyetler Birliği ve Ingiltere arasında çok geniş bir manevra alanı bulduğu bir dönem- dir. Sevr kağıt üzerinde de kalsa, Kürt tarihi açısından belgesel bir değere sahiptir. Uluslararası bir antlaşma, Kürtler hakkında bazı öneriler sun- maktadır. Cevap 15: Bunları soykırım olarak değerlen- dirmek gerekir. Zamana yayılmış soykırım. Soykırım, ulus gerçekliğini bozmak, ortadan kaldırmaktır. Ulus gerçekliğini ortadan kaldırmaya çalış- an asimilasyon da bir soykırımdır. Dilsel ve kültürel bir soykırım. Cevap 16: Bölünme, parçalanma ve paylaşıl- ma Kürtleri dostsuz bırakmış, hasım- larının sayısını artırmıştır. Birleşmiş Milletler gibi kurumlara Kürtlerin başvuruları, 1920'lerde de, 1930'larda da 1940'larda da önce Büyük Britanya, Fransa, Türkiye, İran ve Arap devlet- lerinin engelleriyle karşılaşıyordu. Daha sonraki yıllarda da, Türkiye, Iran, Irak, Suriye ve bunlarla dostluk ilişkilerinden dolayı ABD, Ingiltere, Fransa, Sovyetler Birliği engelleriyle de karşılaşıyordu. Bölünmenin, parçalanmanın ve paylaşılmanın önemli bir sonucu iç dinamikleri etkisiz, hükümsüz bir hale getirilmesidir. Kürt toplumunda, Kürt ulusal hareketinde belirleyici ve yönlendirici olan dış dinamiklerdir. 10-15 yıl öncesini düşünelim. Saddam Hüseyin'in devrileceğini, El- Muhaberat'ın, Baas Partisi'nin, ordu- nun dağıtılacağını, Kürdistan Yurtse- verler Birliği Başkanı Celal Talabani'nin Irak'ta Cumhurbaşkanı olacağını düşünebilir miydik? Cevap 18: Mele Mustafa Barzani'nin peşmer- gelerle birlikte Sovyetler Birliği'nden Irak'a dönemsinde bunun büyük bir rolü vardır. Cevap 19: General Kasım'ın, Mustafa Barzani'ye, Kürtlere verdiği sözü tutmaması kanımca, Türkiye'den, Iran’dan, Suriye'den aldığı güçtendir. Bölünme, parçalanma ve paylaşılma Kürtleri dostsuz bırakmış, hasımlarının sayısını çoğaltmıştır. Cevap 20: Türk düşüncesi, Türk basını, 27 Mayıs 1960, 12 Mart 1971, 12 Eylül B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 193 Kürtler, Siyasal Eşitliği Savunmalıdırlar.... --- Page Break --- 1980 darbelerinden söz ederken darbe nedenleri arasında Kürtlere, Kürt sorununa hiç dikkat çekmez. Bu tutu- mun temel nedeni Kürt sorununu Kürtlerin bilincine çarptırmamaktır. Her üç darbede de, darbe nedenle- ri arasında işçi sınıfı eylemleri ve öğrenci eylemleri gösterilmiştir ama darbecilerin ilk işi Kürtleri büyük kitleler halinde gözaltına almak, tutuk- lamak, idari ve cezai yaptırımlarla karşı karşıya bırakmak olmuştur… Her üç darbede de "Kürtlere haddini bildirmek" çok önemli bir etkendir. 27 Mayıs 1960'da Mele Mustafa Barzani'ni Irak'a dönüşü, Kürtlerin milli hak- larından söz etmesi Kürtlerde moral yaratmıştır. Darbenin esas amaçların- dan biri de bu morali sıfırlamaktır. Darbe ertesinde 485 ağanın gözaltına alınması, Sivas'ta bir kampa kapatıl- ması, 55 Ağa'nın sürgünü, böyle bir süreçte meydana gelmiştir. 12 Mart 1971 öncesinde Devrimci Doğu Kültür Ocakları Kürtler arasında hızlı bir şekilde gelişmektedir. Irak'ta, Irak Devlet Başkanı Saddam Hüseyin'le Kürdistan Demokrat Partisi Başkanı Mele Mustafa Barzani arasın- da 11 Mart 1970'te imzalanan Özerk- lik Antlaşması Kürtlerde güçlü bir moral yaratmıştır. Hem Devrimci Doğu Kültür Ocakları'nın gelişmesini durdurmak hem de bu morali sıfırla- mak darbenin önemli bir amacı olmuştur. 12 Eylül 1980 öncesi ise, PKK mücadelesinin geliştiği bir dönemdir. Bu gelişmeyi durdurmak da darbenin önemli bir gerekçesi olmuştur. Her üç darbenin sabahında da, as- kerler bazı alanlarda Kürt milliyetçisi olduğu bilinen ailelerin evlerinin çatı- sına çıkıp Türk bayrağı dikmişlerdir. Cevap 21: Kürtlerin, Kürt aydınlarının, Kürt yazarlarının genel olarak kendileri- ne özgü bir düşüncesi olmamıştır. Kürtlerden, Kürdistan'dan söz eder- lerken, hep Türk solunun sloganlarını kullanmışlar sorunları Türk solunun görüş açısından değerlendirmişlerdir.. Cevap 22: 1965'te Türkiye Kürdistan Demokrat Partisi'nin kurulmasının Kürtler ara- sında bir heyecan yarattığı kanısın- dayım. 1967 sonbaharında düzenle- nen Doğu Mitingleri'nin Kürt toplu- munun tarihsel geçmişinde önemli bir aşama olduğu söylenebilir. Doğu Mitingleri'nin düzenlenmesinde Türkiye İşçi Partisi’nin yanında Türkiye Kürdistan Demokrat Partisi'nin de büyük rolü olmuştur. Cevap 23: Doğu Mitingleri, Kürtlerin tarihsel ve toplumsal mücadelesinde yeni bir sayfanın açılması anlamına gelir. Cevap 24: Kürtler, 1960'ların ortalarında beli- ren Milli Demokratik Devrim, Sosyalist Devrim ayrışmasında genel olarak Türkiye Işçi Partisi'nin, yani Sosyalist Devrim anlayışının yanında yer almış- tır. Milli Demokratik Devrim anlayışı orduya, askerlere bel bağlıyordu. Türkiye Işçi Partisi'nin Kürt sorunuyla yeteri, kadar ilgilendiği söylenebilir. Gerek Mehmet Ali Aybar'ın başkan- lığında gerek Behice Boran'ın başkan- lığında bu ilgi sürmüştür. 194 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürtler, Siyasal Eşitliği Savunmalıdırlar.... --- Page Break --- Cevap 25: Kürtlerin milli hakları, Kürt toplu- mu olmaktan doğan hakları gasp edil- miştir. Bu olgunun bilincine, ilk önce öğrencilerin, küçük burjuva unsurla- rın varması doğaldır. Devrimci Doğu Kültür Ocakları 1960'ların sonunda üniversite öğrencileri tarafından kurulmuştur. Cevap 27: Türk solu Kürt sorununa resmi ideolojiyi fazla rahatsız etmeden bak- mak istiyor. Ayrı örgütlenmeye karşı gelme, resmi ideolojinin anlayışıdır. Ama Israil'de Filistinlilerin, Çeçenistan'da Çeçenlerin, Kıbrıs'ta Türklerin ayrı örgütlenmeleri çok doğal karşılanıyor hatta doğru olan budur deniyor. Cevap 28: 1971'de Doğu Duruşmaları sırasın- da, siyasi savunma yapmak çok önemliydi. Bu Kürtlerin önünü açan bir tutum olmuştur. Kolordu komutanlığı aileleri de devreye sokarak siyasi savunma yapılmasını engellemeye çalışıyordu. Cevap 29: Milli Demokratik Devrim-Sosyalist Devrim ayrışmasında Kürtlerin önemli bir kısmı Sosyalist Devrim anlayışını benimsemiştir. Bunlar daha sonra Devrimci Doğu Kültür Ocakları'nı oluşturdular. Bunlar için Kürt sorunu birincil bir sorundu. Milli Demokratik Devrim anlayışını benimseyen Kürtler de vardı. Bunlar Türk solunun çeşitli örgütlerinde yer aldılar. Bu arkadaşları Türk solundan çıkarırsak, Türk solu etkisiz işlevsiz kalabilir. Bunlar için Kürt sorunu birincil bir sorun değil- dir. Milli Demokratik Devrim anlayışı bir ayağı cuntaya dayalı bir anlayıştır. Cevap 30: Bölünmeler, ayrışmalar daha çok sübjektif nedenlerle gerçekleşiyor. Cevap 35: Demokratik olmayan toplumlarda kamuoyu devletin niyetine ve düşün- cesine göre oluşur. Daha doğrusu devlet, resmi ideoloji doğrultusunda kamuoyu oluşturmaya çalışır. Bunun için yerine ve zamanına göre idari ve cezai yaptırımlar kullanır. Yerine ve zamanına göre de mevki, makam, rant dağıtarak hedefine ulaşmaya çalışır. Kürt sorununda ise devlet uzun süre Kürtlerin ve Kürtçe'nin varlığını inkar etti. Kürtlerin, PKK'nin, kararlı mücadelesinden sonra artık bu inkarı yapamıyor ama özeleştiri de yapmıy- or. Özeleştiri yapmaması, devletin önemli bir niteliğidir. Kürtlerin artık fiili olarak varlığı kabul ediliyor ama bu sefer de soruna isim koyamıyor veya yanlış isim koymaya çalışıyor. Tüm bu süreçte Türk basını resmi ide- olojinin, devletin en büyük yardım- cısıdır. Devletin niyetine ve görüşüne göre hareket etmektedir. Türk basını bu konularda genel olarak Milli Istihbarat Teşkilatı'nın bir şubesi gibi çaba sarfetmektedir. Cevap 33: Bugün artık Ordu eleştirilebiliyor. Örneğin bugün Taraf diye bir gazete var. 27 Mayıs 1960, 12 Mart 1971 ve 12 Eylül 1980 askeri darbe dönem- lerinde böyle bir basın yoktu. Cevap 35: B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 195 Kürtler, Siyasal Eşitliği Savunmalıdırlar.... --- Page Break --- Bu kavramlara takılmanın anlamı yoktur. Kürt sorunu devletin Kürtleri ve Kürtçe'yi inkarıyla başlamış bir sorundur. Inkar durduğu, özeleştiri yapıldığı, geçmiş politikalarla ve uygu- lamalarla yüzleşildiği zaman sorunun çözüm yolları da açılmış olur. Kürtler özgürlüğü, eşitliği ve adaleti birlikte savunmak durumundalar. Cevap 36: Kürtlerin durumunda geriye doğru bir gidiş olduğu söylenebilir. 1900'lerin başlarını, 1910'lu yılları hatırlayalım. Istanbul'da Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi, Roji Kurd, Yekbûn, Hetawa Kurd, Jîn, Kurdistan gibi gazeteler ve dergiler yayınlanıyordu. Bunlar legal yayınlardı. Kürtlerin ve Kürtçe'nin inkarı Cumhuriyetle başladı. Cumhu- riyet Kürtlere bir şey kazandırmadı. Kürtlerin eğitim kurumları olan medreselerin kapatılması, Kürtçe'nin yasaklanması yine böyle bir süreçte gerçekleşti. Burada Türk aydınının oluşumuna dair bir noktaya değinmekte de yarar var. 1910'larda Kürtçe dergiyi, gazeteyi bilen, gören Türk aydınları, yazarları, gazeteciler vs. Cumhuriyetle birlikte resmi görüşe uyarak "Kürt yok, Kürtçe diye bir dil yok, Kürtçe yazı dili değildir" demeye başladılar. Kürtçe dergileri, Kürtçe gazeteleri bilen, gören Türk aydınları, yazarlar, gazeteciler vs. "Kürtçe diye bir dil yok- tur", "Kürtçe yazı dili değildir" görüş- lerini nasıl ileri sürebiliyorlar? Cevap 38: Birleşmiş Milletler'i bu yönlerden eleştirmek gerekir. Kurumun adında "Milletler" kavramı var ama hep dev- letleri, devleti olan milletleri temsil ediyor. Kürtler gibi devleti olmayan milletlerin haklarını, özgürlük talep- lerini görmezlikten geliyor. Bölünmeden, parçalanmadan ve paylaşmadan dolayı Kürtler daha yük- sek ve kalın barikatlarla da karşılaşıy- or. Türkiye, Iran, Irak, Suriye her zaman Kürt aleyhtarı tutumlarda bir- leşebiliyor. Cevap 39: Kürdistan Bölgesel Yönetimi'ni, buna ilişkin gelişmeleri ilgiyle izliyo- rum. Çok olumlu gelişmeler var. Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin pet- rol ihracına başlaması Kürtlerin ulus- lararası ekonomik ve politik merkez- lerle ilişki kurması demektir. Bu ilişki- lerin yoğunlaşarak süreceği anlaşıl- maktadır. Kürt federe Hükümeti dendiği zaman, kadın sünneti, dört kadınla evlilik, kadın intiharları gibi olumsuz olguları da dikkate almak gerekir. Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin bu olumsuz gelişmelerle etkin bir şekilde mücadele etmesi gerekmektedir. Cevap 40 : Kürdistan Bölgesel Yönetimi, 1920'lerde çizilen kutsal statükoda bir gedik açılmasıdır. Bu gediğin geniş- leyeceği söylenebilir. Cevap 43: Kürt örgütleri Türk solunun yoğun bir şekilde etkisi altında kaldı. Türk solu ise Kemalizmin etki alanındaydı. Cevap 44: Bölünme, parçalanma ve paylaşıl- ma Kürtleri dostsuz bıraktı. Düşman- 196 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürtler, Siyasal Eşitliği Savunmalıdırlar.... --- Page Break --- larının sayısını ise artırdı. "halkların kardeşliği" anlayışı da, "sınıf kardeşliği" anlayışı da, "ümmet ve Islam kardeşliği" anlayışı da resmi ide- olojinin çok kolay bir şekilde kendi hizmetine sokabildiği akımlar oluyor. Cevap 45: Bu, resmi ideolojinin işlevi ile ilgili bir olay. Bu devletlerin hepsi de Müslüman hepsi de anti-demokratik. Türkiye elbette Irak veya Suriye gibi, Iran gibi bir devlet değil. Onlardan daha demokratik bir devlet olduğu söylenebilir. Ama Kürt sorunu gün- deme geldiğinde demokratik nitelikler görülmektedir. "Irak'a komşu devletler toplantıları"nı kim organize ediyor? Kimler bu tür toplantılara gerek duyuyor? Dünyanın neresinde bu tür toplantılar var? Örneğin "Yunanistan'a komşu devletler toplan- tısı" diye bir kurum var mıdır? Bu devletlerde, demokratların, lib- erallerin, Islami kesimin, sağcıların, solcuların vs. Kürtlerin devlet talebine olumlu yaklaşmadıklarını söylüyor- sunuz. Bu soruya şöyle bir soruyla karşılık vermek daha doğru olur. Kürtlerin devlet talebi var mı? Veya Kürtlerin devlet talebi neden yok? Cevap 46: Kürtler Kerkük sorunu konusunda, 140. maddenin yaşama geçmesi konusunda kararlı ve istikrarlı olmak durumundalar. Kerkük'te nüfus sayımı yapılması, seçim yapılması her zaman savunulmalıdır. Kürtlerin, Türkmenlerin, Arapların, Asuri ve Süryanilerin, siyasal partilerinin katıldığı seçimlerde, herkes kendi topladığı oy oranında Kerkük meclisinde temsil edilmeli. Ama "Kerkük Meclisi %33 Kürt, %33 Türkmen, % 33 Arap olarak teşekkül etmelidir" anlayışı çok yanlıştır. Kürtler bu anlayışa itibar etmemelidir. Cevap 47: Kürt milliyetçiliği, Arap milliyet- çiliğiyle, Fars milliyetçiliğiyle, Türk milliyetçiliğiyle aynı şey değildir. "her türlü milliyetçilik kötüdür" anlayışı, bu devletlerin resmi ideolojilerine hizmet eden bir anlayıştır. Arap, Fars ve Türkmen milliyetçilikleri, Kürtleri şu veya bu şekilde yok etmek için çok yoğun çaba içindeler. Her türlü bas- kıyı gündeme getiriyor, uyguluyorlar. Kürt milliyetçiliği, bu baskılara karşı durup kendini korumaya, kendi dilini ve kültürünü yaşamaya çalışıyor. Kürt milliyetçiliğinin, başka halklar üzerinde egemenlik kurmak, onları yönetmek, Kürt dilini ve kültürünü onlara dayatmak gibi bir amacı yok. Günümüze kadar böyle bir süreç yaşanmadı. Cevap 48:. PKK'nin bu tutumunu eleştirmek gerek. Bu eleştiri, olgulara dayanılarak yapılmalı. Ama PKK'nin çığır açıcı bir özelliği de vardır. Bu da dikkatlerden uzak tutulmamalı, yok sayılmamalı. Eğer bu konuları bugün, konuşabiliyorsak, tartışabiliyorsak, bunda, bu fedekar mücadelenin büyük rolü vardır. Cevap 49: Kürt örgütlerinin önemli bir kısmı gerilla mücadelesi düşünüyordu ama bu düşüncelerini gerçekleştirmediler, yaşama geçirmediler. Bunu gerçek- leştiren PKK oldu. B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 197 Kürtler, Siyasal Eşitliği Savunmalıdırlar.... --- Page Break --- Cevap 50: Kürdistan'da Asuri Süryani, Keldani, Ermeni, Ezidi, Arap, Türkmen gibi halklar da yaşıyor. Kürt yönetimi onların diline ve kültürüne saygı duy- duğu zaman "ulusal demokratik kon- sept" oluşabilir. Irak'ta, Kürdistan Böl- gesel Yönetimi'nde bunun örnekleri var. Cevap 51: Kürtler, siyasal eşitliği savunmalı- dırlar. "bin yıldır beraber yaşıyoruz" "bir milyon Türk ve Kürt birbirleriyle evlendi" anlayışı yanlıştır. Almanlar ve Fransızlar da birbirleriyle evleniyorlar. Iraklı Araplarla Suriyeli Araplar da bir- birleriyle evleniyor ama bu evlenmeler ayrı bir devletin oluşmasına engel olmuyor. İrdelenmesi gereken esas süreç şudur. Kürtlerin bir kısmı, Diyarbakır' daki, Mardin'deki, Ağrı'daki vs. malını mülkünü çok ucuza da olsa satıyor, batıdaki illerden birine yerleşerek ora- larda mal mülk sahibi olmaya çalışı- yor. Bu, toprak ve halk kökenlerinden kopmak anlamına gelir. Işte böyle sağlıksız bir süreç "bin yıldır beraber yaşıyoruz" gibi "Kürtler, Türkler bir- birleriyle evlenmişler, ayrılamazlar" gibi sağlıksız sloganlar üretiyor. Cevap 52: Her şeyden önce Kürtlerin istemesi gerekir. Eğer Kürtler istemiyorlarsa bir şeyin sahibi olamazlar. Cevap 53: Bunu olası görmüyorum. Cevap 67: Bununla ilgili olarak bak. www. kurdistanpost.org ("Beşikçi Eleştirilerine cevap" 29 Kasım 2008). Burada Emile Durkheim ile Ziya Gökalp arasındaki ilişkinin kurul- masında yarar var. Durkheim'da top- lumsal bilinç, toplumsal değerler, top- lumsal idealler önemli kavramlar oluy- or. Toplumsal bilinçlilik, siyasal ikti- darı oluşturan çoğunluğun ideallerini temsil ediyor. Durkheim bireysel değerlere değil, toplumsal değerlere vurgu yapıyor. Durkheim, toplumsal eğitim yoluyla, toplumsal değerler, toplumsal idealler herkese aşılan- malıdır diyor. Emile Durkheim döne- minde şüphesiz Bretonlar, Basklar, Korsikalılar gibi azınlıklar vardı. Ama, çoğunluk yönetimi bunların özlemleri- ni, beklentilerini dikkate almıyodu. Durkheim bu azınlıkların toplumsal eğitim yoluyla Fransızlaştırılmalarını öneriyor. Bu etnik grupların bireysel haklarına hiç vurgu yapmıyor. Emile Durkheim'da toplumsal bilinçlilik, toplumsal ideali, toplumsal eğitim, azınlıkların Fransızlaştırılmasına, yani asimilasyonuna hizmet ediyor. Ziya Gökalp işte bu yönlerden Durkheim'cidır. Ziya Gökalp, Durkheim'ın toplumsal bilinç, top- lumsal ideal, toplumsal eğitim gibi kavramlarını aynen alıyor ve eğitim yoluyla Kürtlerin Türklüğe asimilasy- onunu öneriyor. Cevap 68: Ani ve geçici öfkeler olabilir ama buna umutsuzluk demek yanlıştır. Bugün Kürtlerin durumu, örneğin 35- 40 yıl öncesine göre çok iyidir. 20-25 yıl sonrası da bugünlere nazaran çok daha iyi olacaktır. Ödenen ağır bedel- 198 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürtler, Siyasal Eşitliği Savunmalıdırlar.... --- Page Break --- lerin karşılığında bugünkü aşamanın çok yetersiz olduğu söylenebilir. Düşünelim ki Kürtler mücadeleye sıfırdan başlamadılar. Sıfırın çok çok altından başladılar. Sıfıra ulaşmak için de çok ağır bedeller ödendi. Cevap 113: 20. yüzyılın ilk çeyreğinde, Ortadoğu'da gerçekleşen en önemli olay, Kürdistan'ın ve Kürt halkının bölünmesi, parçalanması ve paylaşıl- masıdır. Birinci Dünya Savaşı sırasın- da başlayan bu süreç, savaştan sonra 1919’da toplanan Paris Konferansı'nda da sürmüştür. Paris Konferansı kararları üzerine 1920’de kurulan ve çalışmalara başlayan Milletler Cemiyeti döneminde, bu süreç iyice olgunlaştırılmış ve yaşama geçirilmiştir. Bu, Rusya'da, 1917 devri- minin gerçekleştirildiği, Osmanlı Imparatorluğu topraklarında, Mustafa Kemal önderliğinde milli mücadelenin yaşandığı bir dönemdir. Ulusların kendi geleceğini tayin hakkı temel ilkesinin hem ABD Başkanı Woodrow Wilson tarafından, hem Sovyetler Birliği yöneticileri tarafından savunul- duğu bir dönemdir. Milletler Cemiyeti'nin de, bu temel ilkeyi savu- nanlar arasında olduğu söylenebilir. Bu dönem, ulusların kendi geleceğini belirleme hakkının Asya'da, Afrika'da, Ortadoğu'da, halklara heyecan verdiği bir dönemdir. İşte, Kürdistan ve Kürt halkı, Kürtlerin iradesine rağmen, böyle bir dönemde, bölünmüş, parçalanmış ve paylaşılmıştır. 1920'lerde yaşanan bu süreç, Kürt halkının ve Kürdistan'ın karşılaştığı ilk süreç değildir. Kürdistan, 16. yüzyılın ilk çeyreğinde, Yavuz Sultan Selim döneminde, fiilen ikiye bölünmüş, 17. yüzyılın ortalarında, 1639'da da bu bölünme resmiyet kazanmıştır. Bu dönemde, Kürdistan ve Kürt halkı, Iran Imparatorluğu ve Osmanlı Imparatorluğu arasında bölünmüştür. 19. yüzyılın ilk yarısında, 1827-1828 Iran-Rus savaşları sonucundaysa, Iran sınırları içinde kalan Kürdistan kesi- minin kuzey tarafları, Rus İmparatorluğu'na dahil edilmiştir.. 1920'lerdeki bölünme, parçalanma ve paylaşılma bize şunu göstermekte- dir. Bir toplum, tarihin bir döneminde, bölünmenin, parçalanmanın ve pay- laşılmanın hedefi olmuşsa, bölünme, parçalanma gerçekleşmişse, o toplumun bir daha derlenip toparla- ması çok zor olmaktadır. Bölünme ve paylaşılma, artık, çeşitli zamanlarda ve çeşitli mekanlarda, kendini üretir bir hale gelmektedir. Bölünmelerin, pay- laşılmaların siyasal içerik taşıdığı, yani birbirlerinden farklı egemenlik alan- ları içinde gerçekleştiği de bilinmekte- dir. Aşiretler bölünmektedir, köyler bölünmektedir, aileler bölünmektedir. Giderek, ailenin içinde bile bölünmeler olmakta, aile üyeleri arklı cephelerde yer alabilmekte, birbirlerine hasım olabilmektedir. Bu çok çürütücü süreçle mücadele etmenin, bunun üstesinden gelmenin önemli bir şartı, bu sürecin bilincine varmaktır. Kürdistan'ın ve Kürt halkının bölünmesi, parçalanması ve paylaşıl- ması, Kürdistan'ın iskeletini parçala- mış, Kürt halkının beynini dağıtmış- tır. Buna rağmen bu olay, Kürtlerde, kendine has, özgün bir düşüncenin oluşmasını getirmemiştir. Böylesine ağır bir olayın, Kürtlerde, kendine has, B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 199 Kürtler, Siyasal Eşitliği Savunmalıdırlar.... --- Page Break --- özgün bir düşüncenin oluşmasını sağ- layamaması, olayın, üzerinde durul- ması, gereken bir yönüdür. 1960'ların sonlarında, 68 Kuşağı Kürtler, "emperyalizm" kelimesini çok kullanırlardı. Bu Türk solunun kul- landığı bir slogandı ve Kürtler kendi durumlarını hiç sorgulamadan bu slo- ganı aynen benimsemişlerdi. "Emperyalizme karşı omuz omuza mücadele", "Bağımsız Türkiye" çok sık kullanılan sloganlardı. 68 kuşağı Kürtleri, bu çerçevede Türk soluyla ittifaklara da giriyordu. Türk solunday- sa Kemalist içerik ağır basıyordu. Devrimci Doğu Kültür Ocakları (DDKO) Türk solundan ayrılan Kürt gençleri tarafından kurulmuş bir örgüttü. Ama, kendine has, Kürtlere has bir sloganı yoktu. "Emperyalizme karşı omuz omuza mücadele", "Bağımsız Türkiye" gibi sloganlar aynen benimsenmişti. "Mustafa Kemal. Anti-emperyalist bir mücadele yürüt- müştür. Bu mücadeleyi destekliyoruz" deniyordu. Ama, bu çerçevede kendi durumları hakkında bir soruşturma yoktu. Örneğin Kürtlerin, Kürdistan'ın bölünmesi, parçalanması, paylaşıl- ması, Kürtçe'nin yasaklanması, inkarı ve imhası, asimilasyon uygulamaları, vs. bu anti-emperyalist mücadelenin neresinde duruyor, sorusu pek sorgu- lanmazdı. Halbuki, emperyalizm, Birinci Dünya Savaşı'ndan sonraki yıllarda, Milletler Cemiyeti dönemi başlarında. Yani 1920'lerde, en büyük, en ağır, en kalıcı darbesini Kürtlere vurmuştur. Ama, Türk solu da, bu yıllara, bu döneme ilişkin, yani Kürtlere ilişkin süreçleri, aynen devlet gibi gizlemeye, yok saymaya, çarpıtmaya çalışıyordu. Bütün bu konularda Kürtlerde, sağlıklı bir bilinç yoktu. Daha sonraki yıllarda, 1960'larda, 70'lerde, 80'lerde ve daha sonraki yıllarda, Kütlerin, "emperyal- izmin işbirlikçisi", "emperyalizm tarafın- dan kışkırtılan gerici bir halk" gibi ifadelerle eleştirildiği, suçlandığı bilin- mektedir. Fakat bu eleştirileri, bu suç- lamaları yapanlar, 1920'lerde, Kürtlere karşı geliştirilen bu emperyal poli- tikaları, uygulamaları hiçbir zaman dikkate almamışlardır. Böyle bir süreç yok sayılmıştır. Bu süreç, Kürt aydın- larının da üzerinde durduğu anlamaya, kavramaya çalıştığı bir süreç değildir. Bu aymazlık, şu veya bu şekilde bugün de sürüyor. Bunun önemli bir göstergesi, Kürt yazarlarının, araştır- macılarının önemli bir kısmının, "Kürtler, Türkiye, Iran, Irak, Suriye arasında bölüşülmüştür" "Kürdistan, Irak, Iran,. Türkiye, Suriye arasında paylaşılmıştır" gibi ifadeler kullan- malarıdır. 1920'leri, Milletler Cemiyeti dönemini düşünelim. Irak, Suriye di- ye bağımsız devletler var mı? Büyük Britanya'ya bağlı Irak mandası (sömür- gesi) Fransa'ya bağlı Suriye mandası (sömürgesi) var. O zaman, Kürdistan'nın ve Kürt halkının bölünmesi, parçalan- ması ve paylaşılması konusunda Büyük Britanya'yı ve Fransa'yı zikret- mek gerekir. Irak'ın bağımsızlık kazanması 1932 dir. Ama, Irak'ta Ingiliz etkisi, Ikinci Dünya Savaşı son- larına kadar sürmüştür. Hatta, 1958'de krallığı deviren General Abdülkerim Kasım darbesine kadar fiilen sür- müştür. Suriye'nin Fransa'dan bağımsı- zlık kazanması ise, yine Ikinci Dünya Savaşı sonlarına rastlar. Bu yıllarda Kürdistan, Kürtler, Ingiltere'den Irak'a, Fransa'dan Suriye'ye devredilen 200 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürtler, Siyasal Eşitliği Savunmalıdırlar.... --- Page Break --- bir miras gibidir. Kürdistan, Kürtler, sanki, kamu hukukunun, devlet huku- kunun değil, özel hukuk alanında bir konu gibi değerlendirilmektedir. Emperyalizm sözcüğünü sık sık kul- lananlar, 1920'lerde, Kürtlere ve Kürdistan'a karşı geliştirilen bu temel süreçlere bir vurgulama yap- mamışlardır. 1960'ların sonlarındaysa, Kürt ya- zarlarının, Kürt aydınlarının önemli bir kısmı emperyal devletler, Inglitere'nin ve Fransa'nın rolüne hiç değinmeden, Irak'tan ve Suriye'den söz etmekteler. Kürdistan'a ve Kürt halkına esas emperyalist müdahale bu dönemde yapılmıştır. Bu Ortadoğu'daki emperyalist müda- halelerin en ağırı, en kapsamlısı, en kalıcısı olmuştur. Böylesine ağır, kap- samlı, kalıcı müdahalelerin, Kürt araştırmacıların bilincine çarpmamış olması elbette büyük bir eksikliktir. Bu, araştırmacıların, Kürtlere has, Kürtlere özgü bir düşünce üretmeme- siyle, Türk soluyla ittifakıyla, Türk sol- unun sloganlarını kullanmasıyla sık ilgisi olan bir durumdur. Günümüzdeyse bazı Kürtlerde, özellikle PKK'de, "devleti Türkler, Kürtler birlikte kurdu. Kürtler de devletin asli kurucularındandır" şek- linde bir anlayış var. Objektif varlığı, dili kültürü, adı bile inkar edilen, yok sayılan, Türkleştirilmek için yoğun çaba harcanan bir halk nasıl kurucu unsur olabiliyor? 1919-1920'lerde, Mustafa Kemal'in, Kürtlerden söz etti- ği biliniyor. Bunların saptanması elbette önemlidir, ama bugünü belirleyen, yukarda sözü edilen poli- tikalardır, inkarcı tutumdur. Mustafa Kemal'in düşüncelerindeki bu çelişkil- er de elbette çözümlenmelidir. Bölünme, parçalanma ve paylaşıl- ma, Kürtleri dostsuz bırakmış, düş- manlarının sayısını ise artırmıştır. Buysa, Kürtlerin siyaset yapmasını engelleyen, kısıtlayan bir süreçtir. Bu açıdan Kürtlerin durumu, örneğin Filistinlilerin durumundan çok fark- lıdır. Birinci Dünya Savaşı sürecinde, ve savaştan sonra, Araplar da bölün- müştür ama, Araplar, ayrı ayrı manda (sömürge) devletler, bağımsız devlet- ler olarak organize edilmişlerdir. Bugün, Basra Körfezi'nden, Fas'a kadar 22 bağımsız Arap devleti vardır. Bu devletlerin tamamı da Araplıktan dolayı, Filistinlilerin yanında yer almakta, maddi-manevi, politik, eko- nomik olarak Filistin mücadelesini desteklemektedir. Bu Arap devlet- lerinin bir kısmının Filistinlilerle, örneğin HAMAS'la, HIZBULLAH'la çelişkileri olduğu bilinmektedir. Fakat bu devletler, kendi Arap kamuoyların- dan dolayı, Filistinlileri sevsinler veya sevmesinler, Filistin mücadelesinin yanında yer alıyorlar. Israil'e karşı Filistin'i savunuyorlar. Filistin devle- tinin 1990'ların ortalarında böyle bir süreçte kurulduğu biliniyor. Bugün Filistin Devleti, hem Arap Birliği örgütünde, hem Islam Konferansı Örgütü'nde, Islam Kalkınma Örgütü'nde gözlemci üyedir. BirleşmişMilletler'de de gözlemci üyedir. Filistinlilerin tek düşmanı vardır, o da Israil'dir. Öbür Arap devletleri de şu veya bu nedenler- den dolayı Israil Devleti'ne karşı bir konumda yer almaktadır. Islam Konferansı Örgütü'ne üye 53 devletin çok büyük bir kısmı da, yine, Israil karşıtı politikalar izlemekte, Filistin mücadelesine yakın durmaktadır. B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 201 Kürtler, Siyasal Eşitliği Savunmalıdırlar.... --- Page Break --- Kürtlerin ise, dostları yoktur. Düşmanlarıysa pek çoktur. Kürtlerin ne Ortadoğu'da, ne uzak coğrafyalarda dostu yoktur. Uzak coğrafyalardaki, ülkeler de, yakın coğrafyalardaki ülke- ler de Kürdistan'ı müştereken yöne- ten dört devletle ilişkilerinden dolayı Kürtlere destek vermemekte, hep bu dört devletin çıkarları doğrultusunda hareket etmektedir. Kürtler, örneğin, Islam Konferansı Örgütü'ne gözlemci üye olarak kabul edilmemektedir. Kürtlerin durumunun Filistinlilerin durumundan çok çok farklı olduğu açıkça görülmektedir. Kürtlerin, dev- letler düzeyinde dostları yoktur ama, uluslararası planda, yazarlardan, aydınlardan, politikacılardan, dostları vardır, bunların sayısı artmaktadır. GüneyKürdistan'daki,Kürdistan Bölgesel Yönetimi'ni ayrıca incelemek gerekir. 1920'lerde, Milletler Cemiyeti döne- minde, Kürtlerin durumun, çevre devletlerin ve emperyal devletlerin Kürtlere bakışını irdelerken, Sovyetler Birliği'nin tutumunun vurgulanmasın- da da yarar vardır. Bu yıllarda ve daha sonraki yıllarda, Sovyetler Birliği yöneticileri, anti-Kürt bir tavır içinde- dir. Anti-Kürt tutumda, Sovyetler Birliği'nin de, Ingiltere'den ve Fransa'dan farklı bir tavır içinde olmadıkları görülmektedir. Bu dönemde ve daha sonraki dönemlerde, Sovyetler Birliği, her zaman Kürtleri ezen devletlere destek olmuştur, her zaman onların ırkçı ve sömürgeci politikaların yanın- da durmuştur. Ulusların kendi gele- ceğini belirleme temel ilkesine rağ- men, böyle, Kürt karşıtı bir tutumun nasıl savunulabildiği elbette irdelen- mesi gereken bir durumdur. Kaldı ki, Kürt halkının ve Kürdistan'ın bölün- mesi, parçalanması ve paylaşılması Büyük Britanya ve Fransa gibi emper- yal devletleri, Ortadoğu'da devamlı kılan bir sonuç ortaya koymuştur. Çünkü Kürtler, fırsat buldukça, bu devletler tarafından gasbedilen milli haklarını kazanmak için mücadeleye başlamış, bu mücadeleler, ayaklan- malar hep, emperyal devletlerin yar- dımıyla bastırılmıştır. Bölge devletleri, örneğin Irak Kürtlerin milli mücade- lesinin bastırılması yolunda her zaman Büyük Britanya'ın yardımına gerek- sinim duymuştur, bu yardımı talep etmiştir. Sovyet Birliği yöneticilerinin, Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin, bu ilişkileri doğru ve sağlıklı bir şe- kilde algılamaması dikkate değer bir durumdur. Bu koşullarda, Kürtlere has, Kürtlere özgü bir düşünce nasıl oluş- turulabilir? Böyle bir düşüncenin oluş- masını sağlayacak olgular hangi- leridir? Bu olguları, olgusal ilişkileri belirlemek için, bazı sorular sormak gerekir. Kürdistan'ın ve Kürt halkının bölünmesi, parçalanması ve paylaşıl- ması, Birinci Dünya Savaşı sürecinde, hangi projeler çerçevesinde söz konusu edildi? Bölünme, parçalanma ve paylaşılma hangi tarihsel aşamalar- dan geçerek yaşama geçti? Bu sürece hangi emperyal devletler katıldı? Bu süreç çerçevesinde emperyal devletler, bölgedeki, Türk, Arap, Fars otoritelerle nasıl ilişki kurdular? Taraflar birbirlerine bu konuda, ne gibi tavizler verdiler, ne gibi tavizler kopardılar? 1-8 Eylül 1920 tarihleri arasında toplanan, Baku Doğu Halkları Kurultayı'nın, 19 Mart 1921'de imza- lanan İngiliz-Sovyet Ticaret Antlaşması'nın, Kürdistan'ın ve Kürt 202 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürtler, Siyasal Eşitliği Savunmalıdırlar.... --- Page Break --- halkının bölünmesinde, parçalan- masında ve paylaşılmasındaki rolü nedir? Bu sorulara makul cevaplar aramak gerekir. Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra yenen devletler, başta Büyük Britanya ve Fransa, yenilen devletlerin sömür- gelerini, Alman Imparatorluğu'nun ve Osmanlı İmparatorluğu'nun sömür- gelerini kendi aralarında paylaştılar. Milletler Cemiyeti çerçevesinde kuru- lan yeni birimlere manda devletler deniyordu. Manda devlet, özel bir yönetim biçimi olmakla beraber sömürge devlet olarak anlaşılabilir. Bu çerçevede A Tipi, B Tipi ve C Tipi mandalar kuruldu. A Tipi mandalar Osmanlı egemenliğindeki toprakları ilgilendiriyordu. Büyük Britanya'ya bağlı Irak, Ürdün ve Filistin, Fransa'ya bağlı Suriye ve Lübnan mandaları kuruldu. Işte bu noktada şöyle düşün- mek mümkün. Bu çerçevede neden bir Kürdistan mandası (sömürgesi) kurul- madı? O yıllarda Güney Kürdistan'da Şeyh Mahmut Berzenci, bağımsız Kürdistan krallığı için mücadele ediy- ordu. Emperyal devletler bağımsız Kürdistan anlayışına karşıydılar. Ama manda (sömürge) Kürdistan'ı da düşün- mediler. Kürdistan bugün sömürge bile değildir. Sömürge elbette bir statüdür. Milletler Cemiyeti döne- minde Kürtler ve Kürdistan statüsüz bırakılmıştır. Ve bütün bunlar Kürtlerin muhalefetine rağmen gerçekleştirildi. Kürtlerde, şeyh, aşiret, gibi feodal yapılar vardı deniyor. Aynı yapılar Araplar da yok muydu? 2003'de, ABD'nin, Irak'a silahlı müda- halesinden sonra kurulan, Kürdistan Bölgesel Yönetimi şüphesiz ayrı bir inceleme konusu olmalıdır. Kürtlerin Zaafları Bütün bunların yanında, Kürtlerin zaaflarının da dikkate alınması, irde- lenmesi gerekir. Bölünmenin, parça- lanmanın ve paylaşılmanın hedefi olan bir ulus, birçok zaafı olan bir ulustur. Düşmanları, onun bu zayıf tarafından yararlanarak onu bölmüşler, parçala- mışlar, paylaşmışlar, yok etmeye çalışıyorlar. Bu zaaflar nelerdir? Kürtler, neden bu zaafların üstesinden gelememişler? Bugün dünyada 206 devlet var. 2008 Pekin Olimpiyatları'na 206 dev- let katıldı. 2004 Atina Olimpiyatları'na 204 devlet katılmıştı. Bu devletlerden 193'ü Birleşmiş Milletler üyesi. Bu devletlerin çok büyük bir kısmının nüfusu bir milyondan az. Bu devlet- lerin toprak genişlikleri de çok küçük- tür. Bazıları, belki, Kürdistan'ın bir beldesi kadar büyüklüktedir. Nüfusu bir milyondan az olan belki 40 devlet var. Kürtler ise, Ortadoğu'da, toplam olarak 40 milyondan fazla nüfusa sahiptir. Ama, Kürtlerin küçücük bir siyasal statüye sahip olmamaları dikkate değer bir durumdur. Bu, 1920'lerde, dünya nizamının Kürtlerin çok çok aleyhine kurulduğunu göster- mektedir. Bugün, Avrupa Birliği 27 üyelidir. 27 üyeden, Lüxemburg, Kıbrıs, Malta, gibi devletlerin nüfusu bir milyondan azdır. Lüxemburg'un, 1950'lerde,AB'nin 6 kurucu üyesinden biri olduğu bilin- mektedir. Slovenya, Slovakya, Estonya, Letonya, Litvanya devletlerinin nüfusu 2-3 milyon arasında değişmektedir. Avrupa Birliği'nde, sadece, Almanya'nın, Fransa'nın, Italya'nın, Ingiltere'nin, Ispanya'nın nüfusları Kürtlerin Ortadoğu'daki toplam nüfuslarından B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 203 Kürtler, Siyasal Eşitliği Savunmalıdırlar.... --- Page Break --- fazladır. Belki, Polonya'nın nüfusu Kürtlerin toplam nüfusu kadardır. Geriye kalan 21 AB üyesi devletin nüfusları Kürtlerin nüfusundan azdır. Avrupa Konseyi'nin 50'nin üzerin- de üyesi vardır. Andorra, Monaco, San Marino, Liechtenstein gibi devletlerin nüfusları 10 binle 30 bin arasında değişmektedir. Bunlar bağımsız dev- letler olup Avrupa konseyi dışında Birleşmiş Milletler'in de üyesidir. Bunlar 1920'de dünya nizamının nasıl Kürtlerin aleyhine kurulduğunu gös- teriyor. Gerek Avrupa Birliği'nin, gerek Avrupa Konseyi'nin, "Ortadoğu'da bağımsız bir Kürt devletinin kurulma- sına karşıyız, Ortadoğu'da sınırların değişmesine karşıyız" şeklinde karar- ları var. Bu kurumlar bunu, "… ama Kürtler bulundukları devletlerin sınır- ları içinde bazı haklara sahip olabilsin- ler" demek için söylüyorlar. Kararla- rına, bağımsızlığın olamayacağı vur- gulanarak başlanıyor. Peki, Kürdistan'nın bölünmesi, parçalan- ması ve paylaşılması konusunda bu örgütlerin bir görüşü yok mu? Avrupa Konseyi için, "Avrupa'nın vicdanı" denir. Avrupa'nın vicdanı'nın bu konudaki görüşü nedir? Onbin nüfuslu Andorra'nın 40 milyon Kürt'ün gele- ceğinin belirlemesine rol sahibi olması konusunda Avrupa'nın vicdanı ne düşünüyor? Kürtleri statüsüz bırakan bu dünya nizamında büyük bir adaletsizlik yok mu? Kaldı ki Kürtler, 200 yıldır özgürlük için mücadele ediyor. Yukarıda sözü edilen devletlerin hiç birinin özgürlük için bedel ödemeleri söz konusu bile değildir. Bu ilişkiler çerçevesinde dünya nizamının, uluslar arası nizamın yoğun bir şekilde eleştirisi gerekir. Bu çerçevede, üniversiteler, basın-yayın kurumları, hukuk kurumları, sivil toplum kurumları eleştirilmelidir. 40 milyon olacaksın, uluslar arası ilişkil- erde, uluslar arası kurumlarda adın anılmayacak. Hak-hukuk özgürlük söz konusu olduğu zaman Kürtlerin adı anılmıyor. Kürtlerin adı sadece "terör" söz konusu olduğu zaman anılıyor. "Terörün başı ezilecek", "terörün kökü kazınacak" vs. şeklinde. Kürtlerde aydın, Kürtlerin aleyhine kurulan bu statükonun ne kadar bil- incindedir? Bu ilişkilerin de irdelen- mesi gerekir. Sömürge Bile Olmayan Bir Yapı Kürdistan ve Kürtler sömürge bile değildir. Sömürge elbette bir statüdür. Ikinci Dünya Savaşı'ndan önceki yıl- ları düşünelim. "Hindistan Büyük Britanya'nın sömürgesidir" "Angola Portekiz'in sömürgesidir" "Cezayir Fransa'nın sömürgesidir" denildiği zaman her şeyden önce, sınırları belli bir toprak parçası anlaşılıyor. Sınırları emperyal devletler tarafından veya sömürgeci devletler tarafından çizil- miş bir toprak parçası, bir ülke, anla- şılıyor. Bu örneğin, Büyük Britanya değil, Portekiz değil, veya Fransa değil…Sınırları çizilmiş bu toprak parçası üzerinde farklı bir halkın yaşa- dığı da kabul ediliyor. Buna sömürge devlet denebilir. Burayı kendi politik ve ekonomik çıkarlarına göre emperyal veya sömürgeci devletler yönetiyor. Kürtlerdeyse durum çok farklıdır. Sınır alan yoktur. Sınırları belli, Kürdistan diye bir ülke kurul- mamıştır. Kürt halkının farklılığı kabul 204 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürtler, Siyasal Eşitliği Savunmalıdırlar.... --- Page Break --- görmemektedir. Kürt halkının ve Kürdistan'ın hiçbir statüsü yoktur. Inkar ve imha ile karşı karşıyadır. Kürtler ve Kürdistan sömürge bile değildir. 2003'den sonra, Güney Kürdistan'da yeni bir süreç yaşanmak- tadır. Bu, ayrıca değerlendirilmesi gereken bir konudur. Kazananlar-Kaybedenler Birinci Dünya Savaşı sonunda, Osmanlı Imparatorluğu'nun egemen- liğindeki topraklar üzerinde manda (sömürge) devletler kurulduğu belir- tilmişti. Osmanlı'nın kaybetmesi Türklerin kaybetmesi anlamına gel- mez. Kanımca, Türkler, Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra yaşanan süreçte kazançlı çıkmıştır. Büyük Britanya'dan, Fransa'dan, Italya'dan daha çok kazançlı çıkmıştır. Kürtler ise dibe vurmadan daha beter bir durum yaşar olmuşlardır. Dibe vurmak, sıfıra inmek anlamına gelmektedir. Halbuki Kürtler, 1920'lerde yaşanan süreçte, iskeleti parçalanmış, beyni dağıtılmış vaziyette sıfırın çok çok altına düşürülmüşlerdir. Devlet ise, çok hak- sız bu tutumunu Batı'ya onaylata- bilmiştir. Avrupa Konseyi gibi, "Avrupa'nın vicdanı" denen kurumlar da bu durumun çok doğal olduğunu kabul eder olmuşlardır. Batı kurum- ları, bu konuyu yeniden sorguluma ihtiyacını duymamaktadır. Türkiye'nin esas kazancı budur. Bu bakımdan bu Batı kurumları JİTEM'in her türlü vahşetine karşı, devlet terörüne karşı, kördür, sağıdır, dilsizdir. Kürtlerin her türlü etkinliği "terör" kapsamında değerlendirilmektedir. Türkiye'nin "terör" dediğine Batı kurumları da "terör" demektedir. Bütün bunlara rağmen, Kürtlerin, Batı kurumlarını, Batı basınını, üniversiteleri vs. eleştirmeleri sürekli ve dinamik olmalıdır. Bunlar uluslararası ilişkilerde, uluslararası kurumlarda, Türkiye'nin çok arkalanan, desteklenen bir devlet olduğunu göstermektedir. Bu bakım- dan resmi görüşün bir sloganı olan, "Türkiye'nin dostu yoktur" anlayışı- nın sorgulanması da gerekir. Dostu var veya yok, Türkiye'nin arkalanan, desteklenen bir devlet olduğu, Kürtlerin, görmezlikten, bilmezlikten gelindiği açıktır. Ama, artık Kürtler'de de milli bilinç gelişmeye başlamıştır. Bu gelişmeyi durdurmak, frenlemek mümkün görünmmektedir. B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 204 Kürtler, Siyasal Eşitliği Savunmalıdırlar.... --- Page Break --- 206 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Kürtler, Siyasal Eşitliği Savunmalıdırlar.... --- Page Break --- Ez di sala 1955 de li gundê Xursê, Heftêxwehan ku bi ser bajarê Koserê ve girêdayî ye ji dayik bûme. Min dibistana sereta li gundê Îzêr, ew jî gundekî Xursê ye xelas kir. Dibistana navîn û lîseyê li Koserê xwend û piştî lîseyê jî min li Îskenderûnê dibistana bilind a du sal xwend û xelas kir. Ez 1970yî de weke xortekî nûgi- hîştî bûme endamê TKDPê yan jî PDKTyê. Mala me ji gundê Xursê di 1969an de koçbarî Amedê kir. Piştî ko min dibistana lîse xelas kir ez jî çûm Amedê û min jîyana xwe ya sîyasî li wir berdewam kir. Di sala1975ê de piştî têkçûna şoreşa başûrê Kurdistanê, bêhêvîtî di nava partîyê de xurt bû û xebata partîyê kêm bû. Wê gavê min bi çend havalên partîyê re di nava partîyê de dest bi xebatek nûjen kir. Di nava xort û endamê partîyê de livandineke berbiçav peyda bû û partî ji nûh va bihêz bû. Lê mix- abin di 1976an de du ramanên cûda di nav partîyê de peyda bûn. Min di nav gruba kû dawî bi navê KUK ê derketin qada sîyasetê de cîyê xwe girt û beş- darî kongira partîyê ya 1977an bûm. Min piştî Kongreya 1977an bi gruba PDKT-KUK ê re xebata xwe ya sîyasî berdewam kir. Berî darbeya leşkerî ya 1980yî ji alîyê dewletê ve mehkum bûm. Di 1978an de derbasî başûrê Kurdistanê bûm. Demekê di nava pêşmerge de mam û li ser îzgeya(radyoya) Dengê Kurdistan xebat kir. Piştî ku vegerîyam Bakûr, partîyê wezîfe da min da ku ez biçim Kurdistana Rojhelat. Di 1979an de derbasî Rojhelata Kurdistanê bûm û li ser navê partîyê beşdarê kongreya dî- rokî ya PDK-Irak bûm. Wê demê li PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya Bakûrê Kurdistanê ne Nezir AKAT nezirakat@gmail.com B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 207 --- Page Break --- rojhelatê Kurdistanê navbeyna PDK- Îran û PDK-Irak ne xweş bû. Min wek berdevkê KUKê însîyatîfek girt û herdû partîya bi partîya Komunist a Irakê re li Mahabadê civîneke dîrokî pêk anî. Min wek berdevkê PDK-KUK, ku ev nerîna tevgera me bû jî, cûdayî nedixist nav- beyna herdû partîyan. Em wek KUK alîkarê hemî tevgera netewî bûn. Lê me PDK-Iraqê weke partîya xwe dizanî. Lê li vê derê birastî min li ser navê partîya xwe ne weke terafê PDK-Irak lê bêteref ji bo lihevhatineke neteweyî gavek avêt. Em di vê derê de biser ketin lê piştî demekê dîsa jiber hinek sedeman têkçû. Di nîvê sala 1980yî de vegerîyam Bakûr û xebata xwe berdewam kir. Min wê wextê pêşnîyarek da hevala ku em dest bi amadeyîya kadroyên partîyê bikin. Min însîyatîf wergirt û li bajarê Antalyayê amadeyîya perw- erdeya 20 kadroyên partîyê kir. Lê mixabin darbeya leşkerî zû hat. Me wisa bawer dikir ku heger ev darbe bibe jî wê dereng be. Piştî darbeya leşkerî ya 1980yî derbasî Surîyeyê bûm. Demekê li ser navê partîyê bi Filistînîyan re min kar kir. Berî kon- feransa 1981ê ji ber nêrînên cûda ez û çend hevalên xwe ji partîyê hatine bidûrxistin. Ev neheqî, bû yek ji sedemê perçebûyina PDK-KUKê. Bi çend hevalên xwe ve me weke alîyekî, baskekî partîyê yên ji partîyê bidurx- istî bi navê Yekîtîya Sosyalîst xebata xwe berdewam kir. Piştî konferansê, Komî- teyek nû hate helbijartin. Di vê konfe-ransê de biryara bidawîanîna navê PDKê hate wergirtin. Ev bê dilê me bû. Lê mixabin me nikaribû tiştekî bikira. Biryara konferansê bû. Piştî salekê, di dawîya sala 1982 de me Yekîtîya Sosyalît bi dawî anî. Ji xwe armanca me ne damezrandina tevgereke nûh bû. Me wê gavê bixwesta dikaribû piranîya endama li ba xwe bicivanda. Lê me ev weke çare- serî nedî. Lewra me dixwest vegerin nava partîyê. Ji alîyê komîteya navendî ya nûh ve, vegerandina me ya nava partîyê nehate qebûlkirin û em mecbûr man weke alîyekî partîyê, ji derveyî partîyê lê ne dijî partîyê tev bilivin. Piştî me organîzeya xwe bidawî anî, em mecbûr man ji Surîyeyê derkevin. Demekê derbasî Bulgarîstanê bûm û li wê derê demekê mam. Lê me ti çareserî nedidî. Hinek hevalên me vegerîyan welat. Yên din jî xwestin biçin Awrupa. Me ev derfet bikar anî û derbasî Awrupa Rojava bûn. Piştî demekê ez dîsa vegerîyam Bulgarîstanê û li wê derê dest bi perw- erdeyê kir. Bi hevalekî xwe ve di dibis- tana partîya Komunîst a Bulgarîstanê de du(2) sal û nîv mam. Dawî dîsa veg- erîyam Swêdê. Di 1988 de min bi çend hevalên xwe re xwest bi TKPê( Partîya Komunist ya Tirkîyê) re, partîya Kominîst ya Kurdistanê ava bikim lê mixabin di wê derê de jî biser neketim û ji wê wextê û vir de weke serbixwe beşdarê tevgera neteweya kurd dibim. Ta nûha li Swêdê dijîm. *** Bersîv 2: Berîya ez dest bi mijara Oxuza bikim dixwazim li ser wêje û têgehan, çend gotina bêjim. Di nivîsîna dîrokê de, di têkoşîna neteweyî de, bi gelem- 208 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- perî di têkoşîna sîyasî de rola wêje û têgehan gelekî girînge. Lewra jîyana sîyasî li ser bingehê wêje û têgehan tête avakirin. Loma divê wêje û têgeh di cîyê xwe de û rast bêne bikaranîn. Divê em jibîr nekin ku li paş her wêje- yekê û têgehekê, dîrokek heye û her wêje û têgehek bi armancekê têne bikaranîn. Mirov bikaranîna wêje û têgehan çandeke dîrokî û civakî ava dike. Mirov bi rêya wan raman û armanca xwe tîne zimên, civatê bi rêya wan dixe tevgerê û bi rêya wan bûyera diguhere û bûyera diafirîne. Heger têgeh û wêje ne di cî de û çewt bêne bikaranîn wê gavê mirov jîyanê tevlî- hev û aloz dike. Dîrokê diguhere û jîyana civakî li ser bingeha çewtîyê avadike. Îro li Tirkîyê tevlihevîya têge- ha heye. Hinekan bi zanayî têgehên vê civatê tevlihev kirine. Bi tevlihevîya têgehan ve dîrok jî tevlihev bûye. Her- weha mejîyê însanan jî tevlihev û dagîr kirîye. Ramanên azad têne tawanbarkirin. Di civateke weha de, dîtina rastîyê gelekî zahmet e. Li gora bi kurtî şîrovekirina wêje û têgehan em dikarin pirsa Oxuzan bînin zimên. Ji destpêkê de divê mirov bêje gelo bi rastî kesên îro ji xwe re dibêjin tirk, ew berdewamîya Tirkên Oxuz in yan na. Bi bawerîya min na. Ev bixwe tenê wek çîrok hatîye gotin û hineka jî vê çîrokê kirîye dîrok. Bi kurtî tiştekî we- ha tineye. Jixwe dîroka tirk li ser bingeha çîrokan hatîye avakirin. Di nivîsîna vê çîrokê de wêje û têgeh, bi amanc û bi zanayî çewt hatine bikaranîn. Dîroka tirk tevlihev û aloz kirine. Lê Oxuzî hatine herêma Mezopotamya û Anatolîyê. Lê herweha gelek qewmên din jî hatine vê herêmê û tirk li wan qewman jî xwedî derdi- kevin. Weke Mongola, Hunîya, Tataran û wd. Tirk ne ji silseleya qewmekî ji vana pêk hatîne. Lê li gora gotin û çîrokên dîroknasên tirk, Tirkên Oxuz di sedsala 11. de ji bîst û çar qebîleyan, bîst û sê qabîle ji Asya Navîn ber bi Rojhelata Navîn û Awrupayê meşî- yane. Jixwe ji bo ev bûyer bixwe çîrok e û ne rast e, dîroknasên tirkan jî weke hev nafikirin. Ji wan qebîleyan ka çend qebîle hatine heta Anatolîyê ew jî ne zelale. Bingeha vê çîrokê bixwe li gor gotara dîroknasên tirk ji efsaneya Oxuz Kahan hatîye girtin. Li gor vê efsaneyê 6 kurê Oxuz hene û ji her kurekî wî jî 4 kur hene. Her yek ji wana weke qebîleyekê binav dibin û ew jî 24 qebîle ne. Yek ji sedemên ku ev çîrok e û ne rast e jî ev e: Weke tê gotin her kurekî çar kur hene. Keç tinye û her 4 kur jî weke hev hatine hesibandin. Loma jî ev çîrok e û ne rast e. Bi bawerîya dîroknasên tirk, ji sedsala 6an hetanî sedsala 11-12yan, ji Çînê hetanî nîvê Awrupayê hemî devlet û împaratorîyên hatine avakirin yan bi destê wan qebîleya yan jî bi alîkarîya wan hatine avakirin. Navên wan dewleta cûr bi cûr in, lê hemî jî wek dewletên Tirkên Oxuz binav dibin. Ji wan qebîleyan yên ber bi bakurê Awrupa çûne, dewletên Hûnî, Kirimî, Kazakî, Bulgarî û Tatarî wd. ava kirine. Yên din jî di bin serokatîya Selçûk Beg de hatine Rojhelata Navîn û dewleta Selçûkîyan ya îslamî avaki- rine. Împaratorîya Selçûkîyan ya alîyê Îran û Iraqê, di 1150 de ji alîyê kardûkîyan ve hatîye xerakirin û B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 209 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- selçûkî belav kirine. Ji wan qabîleyên belavbûyî yên hatin û beşdarî selçûkîyên Anatolîyê bûn, ewana ne yên dewletên Akkoyunîya, Karakoyunîya, Sefawîya û Osmanîya avakirine. Ev çîrokên dîrok- nasên tirka ne. Lê rastî ne weha ye. Rastîyek heye ku qabîleyên ji Asya Navîn hatine Rojhelata Navîn û li dijî qabîleyên binecî yên wek kurda, ermena, farisa(ecema), aramîyan û gelekên din şer kirine û bi zorê ji xwe re cî li Mezopotamyayê û Anatolîyê bi dest xistine hene. Evana bêtir moxolî û tatarî bûne. Ti qabîle bi navê tirka nehatine û ti dewletên tirkî avane- kirine. Selçûkî û Osmanî ne tenê tirk in. Ji gelek qewma û ji gelek ola pêk hatine. Lê tu qewmê kurd nexistine bin emrê xwe. Kurd wek qebîleyên azad, carina jî wek mîrekan li herêma xwe hikum kirine û serwerîya herêmê xistine destê xwe. Ma kî dibeje ku kurda dewlet ava nekirine? Çend dîroknasên tirka vê îdîayê dikin û hinek kurd jî bi vê çewtîyê dixapin. Bingehê vê îdîayê ji bingehê ramanên înkarkirina kurda tê û nerast e. Belkî ji hemî qewmên Rojhelata Navîn bêtir kurda dewlet avakirine. Lê mixabin îro ji dewleteke serbixwe bêpar in. Berî zayinê sedsala 7an de Medî derketine ser sahneya dîrokê. Lê berî wan Gutî, Hurî, Kasî, Mîtanî li ser xaka Kurdistanê şaristanî avakirine. Evana belkî ne tenê dewletên kurda ne, lê bi asanî mirov dikare bêje evan dewletan kurdan ava kirine. Di vê demê de lêgerîna dewletên xwerû ji qabîle û eşîretekê ne raste. Lê bi navê qabî- leyan, eşîr û kesan dewlet hatine avakirin û gelek carî dewlet ji qabîle û eşîrên têkel jî pêk hatine. Dewletên kurdan jî weha ne. Piştî zayinê jî kurda dewlet avakirine. Piştî Împaratorîya Medî, kurd bi qabîle û gelên herêmî yên cûr bi cûr re jîyane. Di dema îslamê de kurdan dewletên têkel ava- kirine. Berê li dijî îslamê şer kirine, lê dûv re ku kurdan îslamîyet qebûl kirine, bi navê îslamê dewlet avakiri- ne. Dewleta Şedadî yek ji wan dewle- tan e ku kurdan ava kirîye (915-1174). Dewleta Hesnewî jî yek ji wan dew- letên kurda ye ku eşîreta Berzikanîyan ava kirîye(959-1015). DewletaMerwanî (990-1069)jî weha ye. Gelek kurd dew- leta Eyubîyan (1169-1250) wek dewle- teka kurda nabînin. Bi ya min ne raste. Dewleta Eyubîyan jî weke dewletên din dewleta kurda ya îslamî û têkel e. Di dema îslamê de lêgerîna dewleteke xûrû kurd yan jî dewleteke netewa kurd nerast e. Li dinyayê ti netweyeke ji yek kabîleyê, yan jî ji yek nijadî, yan jî ji yek kokê hatîye tune ye. Ger rastî bê gotin, bi navê tirka kesek nikare dewletekê peyda bike. Çê nebûye. Ji van navên tên gotin belkî yên herî nêzîkê tirkan Karakoyunî û ta radeyekê jî Akkoyunî ne. Yên din ne tirk in. Ji qewmîyetên têkel hatine avakirin û ew qebîleyên tirk ên ku xwe ji wan dihesibînin jî di nava wan de hene. Lewra di wê demê de ol, qebîle û malbatî bingehên avakirina dewletan bûne. Kurdan jî dewlet avakirine, lê yên wan jî dewletên têkel in. Weke mînak; gava ku Osman Beg li Soðûtê bicî bû û wê derê dagîr kir, ramanên dewletbûyinê di serê wî de tune bûn. Hayê wî û bayê wî ne ji tirkn û ne jî ji dewleteke tirkî hebû. Hayê wî 210 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- ji dewletbûyinê tunebûye. Ew wek qebî- leyekê li Anatolîyê bicî dibin, lê dûv re avakirina dewletê fêr dibin. Jixwe wek dezgeh hayê wî/wan ji dewletê tune bûye. Osman Beg tucarî bi navê tirka ne şer kirîye û ne jî dewlet ava kirîye. Bi navê malbata xwe dewlet ava kirîye, lê dewleteke têkel bûye. Dewleta Osmanî, ti carî nebûye dewleteke xwerû ya gelekî yan jî ya eşîrekî. Bersîv 3: Dewleta Osmanî mîrasê dewleta Bîzansî ye. Osmanîyan ji Afrîka, hetanî Awrupa dewleteke împaratorî ava kirine. Lê avakirina Dewleta Osmanî wek împeratorî bi destxistina Kostantînopolîs-Stanbol bûye. Ji alîyê neteweyî ve dewleteke kozmopolît e, lê ji alîyê olî ve jî dewleteke misliman e. Lê olên cûda jî di nava împaratorîyê de jîyane û ola xwe bikar anîne. Du şertên bingehîn yên rûxandina Dewleta Osmanî hene: 1- Di sedsala 18. û 19. de li Awrupa şoreşa endustrî biserketî berdewam dikir. Ewê guherandineke mezin û nedîtî li Awrupa diafirand. Li Awrupa struktûra tradisyonî dihate guheran- din û sermayedarî bi karekterê xwe yê nûjen cî digirt. Bi vê guherînê ve ramanên neteweyî bihêz bibûn. Şoreşa Fransî jî bi hemî bandora xwe li Awrupa avakirina deweletên neteweyî bihêz dikir. Ramanên dewle- ta nete- weyî berê bandora xwe li Awrupayê, lê dawî jî li dinyayê bi berfirehî dikir. Struktûra Awrupa Rojava dihate guhe- randin. Bi dehan dewletên serbixwe yên neteweyî dihatin avakirin. Serma- yedarî pêşde diçû û ji sermayeya rojava re bazarên taze pêwîst dibûn. Dewleta Osmanî li himber vê guhe- randina dinyayê êdî nikaribû weke berê serwerîya xwe bidomîne, lewra sermayeya Awrupî dikete nava Osmanî û Osamnî dibû deyndarê Awrûpayê. Vê pêvajojê ban- doreke mezin li ser dewleta Osmanî dikir. Ramanên nû- jen di nava Osmanîyan de peyda dikir û neteweyên bindest serî hildidan. 2- Dewleta Osmanî dewleteke kolonyalîst bû û di nava xwe de gelek neteweyên cûda diparast. Tevgera avakirina dewleta neteweyî berê di nava neteweyên xaçperest (îsewî) de dest pê kir. Bandora ramanên avakiri- na dewleta neteweyî zû di nav di nav neteweyên Awrupayî de belav bû. Dewletên Awrupayî weke Îngilîz û Fransiz, Rus, Îtalîya û Almanya destên xwe dirêjî nava dewleta Osmanî dikirin û bi aşkereyî alîkarîya têkoşî- na neteweyên Awrupayî yên di bin destê osmanîyan de dikirin. Berê neteweyên Awrupayî ji dûv re Afrikî û dawî jî yên Asyayî dest bi têkoşîna serxwebûnê kirin. Alîkarîya rusa ji bo ermenîyan, di vê navberê de bitaybetî berdewam kirîye. Di vê demê de avakirina dewletên neteweyî pêşva diçû, têkilîyên osman- îyan bi neteweyên cûda re nebaş bû. Nakokîyên navbeyna wan hergî diçû mezintir dibû. Dewleta Osmanî weke dezgeh û struktûr di Rojhelata Navîn de dibû astengê pêşveçûna sermaye- darîyê û avakirina dewletên neteweyî. Dewlet dibû astengek berbiçav ji bo civata nûjen. Dewleta Osmanî mecbur ma ku hinek reforman pêk bîne. Osmanîyan B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 211 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- bawer dikirin ku bi hinek reforman wê bikaribin vê tofanê bela wela bikin. Lê mixabin berevajî vê, reforman ramanên neteweyî di nava dewleta Osmanî de bi hêztir kirin û ta radeye- kê dibûn sedemên veqetandina gelek netewe û parçekirina Dewleta Osmanî. Loma jî Dewletê tehamila van ser- hildana nedikir û li dijî wan bi dijwarî radiwesta. Di vê demê de mîrekên kur- dan xwestine serwerîya osmanîyan li herêma Kurdistanê kêm bikin û li dijî osmanîyan şer kirine, serî hildane. Lê tevgerên Mîrektîyan bi hovane hatine şikestin, koçbar bûne, hatine kuştin. Di serê sedsala 18an de parçekiri- na osmanîyan dikeve rojevê. Lê wê çawa û wê di nava kê de bê parvekirin ne zelal bû. Îngîlîzan dixwestin osmanî di bin bandora wan de, dijî Rusya rawes- te. Rusya dixwest der- basê deryaya germ bibe. Rusya, îngîlîz û fransiz ditirsand û loma berê xwe didan alîyê Afrîka û Misir û Cezayîr dagir dikirin. Hîna di salên 1815 de li ser navê "Pirsgirêka Şerqê" di Konferansa Viyanayê de devjenîya parvekirina osmanîyan dihate kirin. Osmanî xwe mecbûr didîtin kû dest bi hinek reforman bikin. Yek ji wan reforman di sala 1839an de bi navê peymana bazirganîyê ya di nava Îngiltere û Osmanîyan de pêk hat, ku jê re digotin "Gulhane Hatt-ý Humayûnû". Vê peymanê mafê xaçperestan(îsewîyan) di nava dewleta osmanîyan de bihêz kir. Ev bixwe dibû sedemê afirandina burjûvazîya xaçpe- rest di nava osmanîyan de û dibû sedemê afirandina serkêşîya tekoşîna serxwebûna neteweyên xaçperest (îsewî). Ji dûv re di 1856 de "Fermana Îsle- hetê" derket û ev bixwe bû sedemê destpêkirina pêşketina lîberalîzmê di nava Osmanîyan de. Osmanîyan van reformana ji bo ku dewlet parçe nebe û serhildanên neteweyî rawestînin diafirandin. Cara yekem fransizan di 1798 de Misir dagîr kir û ev dibû cara yekem bû ku xaka osmanî dihate dagîrkirin. Bi vê dagîrkirinê nakokîyên îngîlîz û fransizan jî dest pê dike. Weke tê zanîn cara dawîn di sala 1882yê de îngîlîza Misir dagîr kir û bi qanunî Misir di nava xaka osmanîyan de bû lê di fîlîyatê de di bin serwerîya îngîlîz de bû û bi rêya walîyê giştî dihate îdarekirin. Di vê navberê de Ciwanên Osmanî derdiketin qada namzetîya serwerîya dewletê. Ciwanên Osmanî dijî refor- man derdiketin û digotin dewleta Alî Osmanî radestê Awrupîya dibe. Nerazîbûna wan, bû sedemê avakirina tevgera Ciwanên Osmanî (1856). Serkêşên vê tevgerê weke Namik Kemal, Zîya Paşa hetanî 1872yan dewam kirin lê ev tevger hate rûxandin. Lê bandora wê berdewam kir û bû sedemê çêbûna darbeya 1908an kû bi serkêşîya Jon Turkan pêk hatibû. Di eslê xwe de ew bixwe Ciwanên Osmanî ne. Sedemên dijbe- rîya Ciwanên Osmanîyan li dijî refor- mên wê demê û sedemên îro yên Kemalîst û statukocîyên tirk ên dijbe- rîya yekîtîya Awrupa û reformên navxweyî dirûvê hev didin. Dewleta Osmanî bi van nakokîyan ber bi sed- sala 1920an ve diçû. Ev dema ha, dema berfirehbûyina têkoşîna neteweyên bindest e û dest- pêka şerê rus û osmanîyan e. Evana 212 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- giş sedemên berfirehbûyina nakokîyên neteweyî û civakî ne. Van bûyerên ha dibûn sedemên derketina tevgera "Cemîyeta Îttihad û Teraki"(1889) ku bi nehênî ji alîyê "ronakbîrên" leşkerî yên neteweyên misliman ve hatibû avakirin. Ev tevger bixwe jî statukope-rest bû û dijberîya reformên ji bo neteweyên cûda dikir. Ewan yekîtîya osmanîyan bi navê tirkîtîyê diparastin. Ev ramaneke nûjen bû û gelek kes li dora xwe civandin. Lê di dema wan de jî neteweyên cûda azad dibûn û osmanî parçe dibûn. Serhildanên neteweyî berdewam dikirin. Vê pêvajoyê kir kû darbeya leşkerî ya 1908an pêk bê. Di beyana xwe ya avakirina Tevgerê de, îttihadcî, dewleteke bi ser- werîya parlementerî diparêzin lê bi navê etnî- sîteya tirkan dilivin. Osmanîtî wekî kû M. Kemal jî kiriye, tenê ji bo xapandina neteweyên din hatîye bikaranîn. Berîya Îttihad û Terrakî bi bandora Cûwanên Osmanî, di 23/12-1876an de makezagona osmanîyan bi navê 'Kanunî Esasî' derketibû û li ser vî bingehê di 20/3-1877an de par- lementoya yekemîn hatibû avakirin. Tirkên Ciwan(Jon Tirk), bi darbeya leşkerî ya 1908ê ve, Makezagona berê bi hinek reforman berdewam kirin. Weke Makezagona darbeya leşkerî ya 1981ê kû çawa nehate çirandin, ji alîyê îttihadcîyan ve jî ev makezagon di 20ê adara 1877 de hatibû qebûlkirin, bi hinek reforman berde- wam kirin. Ev makezagon di 1909, 1912, 1914 û 1916 de bi hinek guherandinên biçûk hatine berde- wamkirin. Ev guherandinên şeklî nekarîbûn bibin sedemên rawestandi- na tevgerên cûr be cûr. Gava tirkan di nava Dewleta Osmanî de cemîyetên xwe ava kirin, kurda jî dest bi avakirina Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê kirin. Di destpêka Şerê Cîhan ê Yekem de tirkên îttihadcî sîstema yek partîtîyê li ser linga dihiştin û nedihiştin kesekî din bi partîyên xwe serwerîyê parve bikin. Îttihadcîya bi dîktatorî serwerîya xwe berdewam dikir. Di vê demê de weke dewletên Awrupî dewletên Afrîqayî jî ji osman- îyan vediqetîyan. Osmanîyan girîngî- yeke mezin nedidan van welatan, lê ji bo osmanîyan Rojhelata Navîn her ku diçû girîngtir dibû. Tirkîtî di nava dewletê de mezin dibû lê neteweyên cûda weke ermen, kurd û ereban jî serî hildan û dixwestin dewleta xwe damezrînin. Cûdabûna bingehî, ev e kû tevgera tirkîtî bi navê dewletê, bi hêza dewletê, bi leşkerên dewletê dixwaze dewletê bi navê tirkîtîyê li ser linga bihêle. Lê neteweyên din bere- vajî wê, veqetandinê dixwazin û dijî vê dewletê serî hildidin. Bi van nakokî û serhildana ve dewleta Osmanî beş- darê Şerê Yekem ê Cîhanê bû. Di dawîya Şerê Cîhanê de, osmanî jî bi Almanan re şikestin û serokên îttihad- ciyan Enwer, Telat û Cemal Paşa revîyan çûn Almanya û li wê derê bûne penaber. Îngîlîz û fransiz sîyaseta xwe ya Rojhelata Navîn diguherin û dev ji osmanîyan berdidin. Lewra bi rêya osmanîyan êdî nikarin serwerîya Rojhelata Navîn bikin. Êdî bixwe di- xawazin li Rojhelata Navîn serwerîya xwe bidomînin. Dewleta Osmanî li ber B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 213 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- belavbûnê ye û bûye qada parvekirina dewletên mezin. Dewletên mezin bîhna petrolê li rojhelata navîn digrin û rojhelata navîn dibe qada nakokîyên wan. Bandora tevgerên netweyên Rumelî-Balkan li neteweyên Asyayî û Afrîkî jî dikin. Ermenîya dest bi xebata şoreşê kiribûn. Ermenîya bi rusan re, ereba jî bi îngîlîz û fransizan re pey- man çêkiribûn. Kurda jî cî be cî dest bi şerê azadîyê kiribûn û alîkarîya van dewletên mezin dixwestin. Îttihad û Terakî jî di bin bandora tevgerên azadîxwaz de dima û bi navê tirkîtîyê li dijî miletên din parastina yekîtîya Dewleta Osmanî dikirin û dijî şoreşên neteweyên din derdiketin. Îngîlîzan dixwestin di bin bandora xwe de dewleteke yekgirtî ya ereban ava bikin. Kurdistan jî qada petrolê bû, ji ber vê yekê îngîlîza dewleteke biçûk a kurd jî dixistin nava planên xwe de. Wek rusan, îngîlîzan jî dewleteka ermenîyan dixwestin. Evana giş bûn sedemê rûxandina osmanîyan û piştî Şerê Cîhan ê Yekem, Dewleta Osmanî hate parvekirin. Bersîv 4: Berê divê em bi çend gotina pirsa netewetî bînin zimên. Netewetî ji nûşka ve, bêyî mêjûya dîrokî derna- keve holê. Bîr û bawerîyên netewetî weke xelqeyên zincîrê bi hev re girê- dayî, bi rêya gelek serhildanên herêmî, bi çand û edebîyata gelêrî weke tevger- eke sîyasî-netewyî organîze dibe û weke tevgereke neteweyî ji bo bicîanîn û bidestxistina daxwaz û hêvîyên xwe dest bi têkoşînê dike. Bandora netweyî û navnetweyî, pêşveçûna sermayê, zilma dijmin, têkoşîn û serhildanên dijî zilmê bîr û bawerîyên neteweyî bihêz dikin. Şerên bidestxistin û dagîrkirina xakên cûda, şerên navbeyna olan, şerên navbeyna gelên binecî li dijî biyanîyan ramanên neteweyî bihêz dikin û daxwazên gel weke tevgereke sîyasî derdixin holê. Netewetîya kurd, em bixwazin nexwazin bi derengî dest pê kirîye. Di dema avakirina netewe-dewlet de kurd bi mîrekên xwe ve wek otonom jîyane. Ramanên "yekîtîya eşîretên kurd", di dema Îdrîsê Bedlîsî de dest pê kirîye (1512). Îdrîs di dema xwe de weke alimekî kurd bandorek mezin li ser êl û eşîrên kurda kirîye û xwestîye wan bîne ba hev û bi hev re bibin hêz. Alimê mezin Îdrîs, bi yekîtîya eşîr û mîrekên kurda xwestîye herêma Kurdistanê yan jî qismekî ji herêma Kurdistanê bi serwerîya Hikûmetên Mîrekan ya yekgirtî ve îdare bike. Di vê helwestê de nûveyên neteweyî heye, lê ji bo kû ev helwest nebûye hêzeke tekoşîna gelêrî, û nebûye tevgereke serbixwe -kû bi sultanê osmanîya ve girêdayî bûye- ji şûna daxwazên neteweyî daxwazên herêmî û daxwazên serwerîya mîrekên kurda derketîye pêş û loma ji kurdan bêtir sultanê osmanîyan jê derfet girtîye û li gora berjewendîyê Dewleta Osmanî alîkarîya Îdrîsê Bedlîsî kirîye. Heger Îdrîs zû neçûya ser heqîya xwe dibe kû li gora berjewendîyê gelê kurd karekî baştir bikira. Vê bûyerê ban- doreke erênî li ser tevger û ser- hildanên dawî yên kurda kirîye. Lewra Îdrisê Bidlîsî, di jîyanê de mumkunîya yekîtîya kurda bicî anîye û ev mînak 214 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- mînakeke gelek mezin e di nava êl û eşîrên kurda de, bûye weke bûyereke berbiçav. Piştî Îdrîsê Bedlîsî dîsa mîrekên kurda di nava Dewleta Osmanî de weke otonom, weke serwerîyên tey- betmend li ser xaka xwe jîyane û ser- werîya mîrektî berdewam kirine. Gava berjewendîyên wan û dewletê li hev nekirine li dijî dewletê serî hil- dane. Yek ji tevgera Mîrektîyên Kurda, tev-gera mîrê Cizîrê ya Mîr Bedirxan e. Tevgera Mîr Bedirxan di salên 1830an de weke tevgereke neteweyî dest pê dike. Ji bo ku em vê tevgerê weke tevgereke neteweyî binav bikin, pêwîst nîne ku armanca vê tevgerê avakirina dewleta netewe-kurd ya ser- bixwe be. Di bingeha xwe de armanca tevgerên netweyî avakirina dewleta neteweyî ye. Lê tevgerên weke tevgera Mîrê Botan, ji bo kû li ser beşekî xaka Kurdistanê xwestîye ser- werîya xwe îlan bike û bi navê xwe xudbe daye xwendin û pere derxistiye, bi leşker û aborîya xwe ve serwerîya herêma xwe kirîye, ew jî weke tevgereke neteweyî dikare bête dîtin. Di bingeha xwe de ev dewleteke kurdî-herêmî ye. Em nikarin dewletê bi prensîbên îroyî şîrove bikin. Bi ya min heger herêmek di wê demê de tiştê Mîr kirîye, kiribe navê wê bi xwe dewlet e. Lê ne dewleteke neteweyî ye. Loma daxwaz û hêvîyên gelê kurd û yekîtîya gelê kurd bi serwerîya kurda ve parastîye. Loma jî piştî Bedirxan Beg kurên wî serhildana Mîr berde- wam kirine. Li vê derê em berde- wamîyeke neteweyî û bi îstiqrar dibînin. Ne tenê wek berjewe- ndîyên Mîr tenê, lê herweha berjewendîyên neteweya kurd jî li vir derdi- keve holê. Di tevgera Mîr Bedirxan de hel- westa kurdewarî ya giştî ne zelale. Mîr bêtir bi navê xwe û bi navê malbata xwe serwerîya xwe bikar anîye. Ji ber vê yekê tevgera Mîr ne weke tevgereke, bi helwesta dewlet-netewe zelal e. Ji alîyekî din ve bandora ramanên neteweyî di nava Dewleta Osmanî de berfireh dibû û neteweyên Balkanan serxwebûna xwe bi dest dixistin. Bandora tevgera netweyî ya herê- ma Balkana jî li ser şoreşa Bedirxanîyan heye. Tevgera Bedirxanîyan jî weke tevgerên neteweyî yên cîhanê bandoreke mezin li ser tevgerên sedsala 19 û 20an ê neteweya kurd kirîye. Bedirxanîyan bi serhildan û têkilîyên xwe ve bîr û bawerîyên neteweyî di nava mîrek û eşîrên kurda de belav kirîye. Lê tevger bixwe bi daxwazên xwe, bi têkilîyên xwe, bi armanca xwe û bi herêma lê serî hildaye ne weke tevgera Kurdistanî tête binav kirin. Lê tevgereke kurdî ye. Agirê azadî yê Mîrektîyên Kurda pêxistibû, li ba şêx Ubeydullahê Nehrî zindî bû. Zilma osmanîyan û ya farisan qebûl nedikir. Piştî şikestina tevgera Mîr Bedirxan, şerê rusan û osman- îyan(1878) dest pê kir. Osmanîyan alîkarî ji kurda xwestin. Di vê navberê de Şêx Ubeydulah li herêma Şemzî- nanê dest bi şerê serxwebûnê dikir. Şêxî di 1880yî de dijî Osmanîyan serî hildabû. Di vê demê de li Kurdistanê feqîrî û nexweşî zêde bibû. Xelkê hicûmî embarên dewletê dikirin, li dijî dewletê serî hildidan. Van sedeman bingehên şoreşa Şêx bi hêz û amade kirin. Di vê demê de bandora Şêx a olî B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 215 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- û neteweyî bi hêz bû. Di wê demê de Kurdistan di bin bandora êl û eşîra de bûye. Her- weha bandora ol û terîqe- tan mezin e. Mirov dikare vê dema Şêx, weke dema civata kurd ji sîstema mîrektîyê derbasî sîstema şêxîtî û olîtîyê dibe, binav bike. Wê demê dewletên der û dor weke Îran, osamnî jî di bin bandora olî û malbata de ne. Dewleta Osmanî di nava tevlihevîyeke mezin de ye û nikare pêşîya ser- hildanên neteweyî bigre. Şêx li herê- ma Kurdistanê ewlekarîyeke berbiçav amade kiribû û bezirganî ji osmanîyan bêtir li vê herêmê bi rêk û pêk bû. Osmanî bi şerê rusan ve mijûl bûn û jar ketibûn. Serhildana Şêx Ubeydullah di nava kurda de deng da û kurdên herdû perçeyan li dora xwe civand. Tevgera Şêx tevgereke neteweyî, Kurdistanî û demokratîk bû. Helwesta Şêx serdemî û demokratîk bû. Ewî serxwebûna Kurdistanê kiribû armanc. Kurdistaneke yekgirtî û ser- bixwe diparast. Şêx Ubeydullah, bervajî Bedirxanîyan bangî hemî kêmneteweyên Kurdistanê dikir û têkilî bi wan re datanî da kû beşdarê şoreşê bibin. 1- Şêx pirsgirêka Kurdistanê ne tenê pirsgirêka neteweya kurd didît. Ewî pirsgirêk di çerçoveya Kurdistanî de didît. Loma jî bi suryan, ermen, kel- dan, ereb, êzîdî û wd. bi hemî kêm- neteweyên neteweyî û olî re têkilî datanî û daxwazên wan dida ber çav. 2- Şoreşa Şêx ne ji bo perçeyekî Kurdistanê lê ji bo hemî Kurdistanê bû. 3- Şêx yekîtîya kurda û yekîtîya kêmneteweyên Kurdistanîyan binge- hê şore- şê didît. Şêx dixwaze hemî Kurdistanî beşdarê şerê serxwebûnê bibin. 4-Di dema Şêx de Balkan, Misir, Tunus, Qibris ji bin destê osmanîyan derketîye. Pirsgirêka ermenîya mezin bûye û ermenî dewleta xwe dixwazin. 5-Îngilîz, rus, fransiz planên parve- kirina osmanîyan çê dikin. 6-Îran bi şerê der û dora xwe re jar ketîye û zilmê li neteweyên din dike. 7-Li gora belgeyên osmanîyan Tev- gera Şêx, tevgera avakirina dewleteke Kurdistanî ya serbixwe ye. 8-Osmanî-Sefawî digel hemî nako- kîyên xwe ve bi alîkarîya leşkerî ya Rusya li dijî şoreşa Şêx peyman çêkirine. Ev bixwe rê dide kû tevgera Şêx ne tevgereke herêmî bûye û him osmanîya û him jî sefawîya û rusa tir- sandîye. 9- Şêx di tengasîya xwe de eşîrên ereba û suryanîya li ba xwe dibîne. Şêx di dostanîya kêmnetewan de stratejîk fikirîye. Yekîtîya ermen û kurda pirr girîng dibîne, qîmet didê. 10- Şêx di têkilîyê xwe yên navne- teweyî de biserketî bûye, lê dewletên weke Îngîltere, Rusya û Fransa alîkarîya Şêx nekirine. 11- Belgeyên osmanîyan rê dide kû haya wan ji stratejîya Şêx ya serxwe- bûna Kurdistanê heye. 12- Amerîka, îngîlîz, rus alîkarîya Îranê dikin. Avusturî jî alîkarîya osmanîyan dikin. Dinya li ser serê Şêx dibe yek. 13- Şêx di şerê dijî sefawîyan de gelek herêmên Kurdistana Rojhelat azad kiriye. Li hemî herêmên azad de hiku- meta demî ya Kurdistanê ava dikir û bi vî awayî xweşîya azadî û serxwebûna Kurdistanê di jîyanê de 216 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- rê dida. 14-Stratejîya Şêx ya berê azadîya rojhelatê Kurdistanê û ji dûv re bakur û başûrê Kurdistanê çewt e. Bi ya min ev stratejîya Şêx bûye yek ji sedemên têk- çûna şoreşê. Li vir çewtîyek heye. Dema osmanî lawaz ketine, Şêxî berê xwe daye Sefawîyan. Çima? Ji bo ku osmanî sunnî bû, ji ber kû kurd jî piranîya wan sunnî ne, vê yekê wî tir- sandîye ye kû kurd piştgirîya şoreşê nekin. Lê xelk wê beşdarê şoreşa dijî sefawîya bibûna, loma sefawî Şîî bûn. Piştî azadîya rojhelat bi hêzeke mezin wê bakûr û rojava jî azad bikira. Lê vê stratejîya Şêx ya çewt, digel hemî nakokîyan ve dewletên emperyal û osmanî û sefawîyan li dijî Şêx anîn ba hev. Staratejîya rast ew bû, kû şerê dijî osmanîyan berdewam bikra. Di dema Şêx de, Îbrahîm Paşayê Millî berîya kû Alayîyên Hemîdîyê ava bike, tê gotin kû destê alîkarîyê dirêjî Şêx kirîye. Hêza herdu alîya dikaribû wê gavê biba hêze- ke kû Osmanîyan nikaribûn bişikanda. Osmanîyan û nemaze îtihadcîyan alîka- rîya Îbrahîm Paşa jibîr nekirin û bûne dijminê Îbrahîm Paşa. Di dema kû Şêx Abduselamê Barzanî dijî Îtihadîya şer dikir, şerê Îtihadiya li dijî Îbrahîm Paşa jî berdewam dikir. Îbrahîm Pasayê Millî, ji alîyê îtîhadcîyan ve bi xebata ji bo Kurdistaneke serbixwe tête tawanbar- kirin. Weke Mînorskî dibêje, "Tevgera Şêx ya neteweyî û serdemî" bi hevkarîya dijminê dewletên dagîrker û dewletên emperyalîst tête rûxandin. Şêx di nameya xwe ya ji Dr. Kohran re weha dibêje: "Kurd neteweyeke cihê ye, ola wan cihê ye, adet û kevneşopiyê wan cihê ne û xweserî wan in." Ev şîrovekirina Şêxî, şîrevekirineka neteweyî bixwe ye. Di vê çerçoveyê de mirov dikare bi asanî bêje tevgera yekemîn ya nete- weyî, tevgera Şêx Ubeydullahê Nehrî ye. Bersîv 5: Belê, pirr bi asanî mirov dikare bêje rast e. Lê ne tenê destpêka tevgera neteweyî ya sedsala 20an e, herweha tevgera Şêx Evdilselam, bi reformên xwe ve di dîroka rojhelata navîn de pêngaveke dîrokî û mêjûyî ye. Heger Şêx, ne kurd, Amerîkî yan jî Awrupayî bûya wê reformên wî weke destpêka bîr û rayên wekhevîyê biha- ta binav- kirin. Armanca reformên Şêx Evdilselam nûjenkirina civata kurd e. Dendika dewleta neteweyî ye. Nêrîn, helwest, têkilî û armancên Şêx mirov dixe nava heyecaneke neteweyî. Heger îro li Başûrê Kurdistanê kurd xwedî serkevtin û destkevtiyan in, divê ji Şêxê Barzan re rêz bigrin. Tevgera Başûrê Kurdistanê, bi daxwaz û ramanên xwe yên netweyî hetanî 1992ya tevgera Şêx derbas nekirîye, tenê weke mîrasa Şêx şerê azadîyê berdewam kirîye. Mistefa Barzanîyê nemir, bi qûdret, vîn û vîyana Şêxê Barzan mezin bûye û pêlên ala têkoşî- na wî li asoyê Kurdistanê bilind hiştî ye û edaleta wî berdewam kirîye. Digel avakirina dewleteka Federal, tevgera Başûr hîn jî bîr û rayên Şêx derbas nekirîye. Ew lehengek, rûsipîyek, xirûr, vîn û hesta tevgera neteweya kurd e. Bersîv 6: Sedem gelek in. Lê ezê weke mînak B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 217 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- çend bûyeran bînim zimên. Di dawîya sedsala 19an de Dewleta Osmanî gelek xakên dagîrkirî wenda- kiribû. Min di pirsên jorîn de vê pêvajoyê anîye zimên. Li vir naxwazim bi dirêjayî bahs bikim. Lê pirr eşkere ye kû Dewleta Osmanî girîngîya mezin daye ser Îstenbolê, Kurdistan û Ermenîstanê. Xaka Iraq û Surîyeyê ta radeyekê girîng girtîye lê dawî dev ji vê xakê jî berdeye. Kemalîstan jî eynî sîyaset berdewam kirine. Civata Kurd, bi pêşveçûyina sîyasî, aborî û komelayetî amadeyîyên xwe yên avakirina netewe-dewlet xelas nekiribû. Bi ya min di nava kurda de bîr û bawerîyên netewayetî û ramanên avakirina netewe-dewlet, berîya Şerê Cîhanê û di dema Şerê Cîhanê de ne bihêz bûn. Bawerim îro jî em vê kê- maniyê dikşînin. Lê dewletên mezin ên wekî îngiliz, fran- siza û rusan bixwestana wê Kurdistanek ava bibû- ya. Sedemê bingehî ev e. Lê sedemên sedama jî hene ew jî ev in: Berî Şerê Yekem û di dema Şerê Yekem de, dewletên mezin kû yek ji wana îngiliz in, Kurdistanek dixwaze lê tixûbê wê sînorkirî ye. Yanî Kurdistaneke biçûk. Rusya, Ermenîstaneke mezin dixwaze. Îngiliz dîsa dewleteka Tirk dixwaze lê li nava Anatolîyê. Tixûbên dewletên kû dê bêne avakirin ne zelale. Dew- letên mezin li gora rewşa Rojhelata Navîn û dinyayê sîyaseta xwe guhertine. Yek ji sedemên guherandina sîya- seta dewletên mezin, Tevgera Bolşewîka ye. Serwerîya Bolşewîkan nerînên hemî cîhanê guhertin. Lê bêtir yên îngiliz, fransiza û îtalîya guherand. Evan dewletan tirsîyan û xwestin pêşî- ya berfirehbûyina ramanên Bolşewîkan (Sosyalîzmê) bigrin. Ji alîyê Îskandî- navya û Awrupa Rojhelat ve pêşîya Rusîya Bolşewîk digirtin. Li Rojhelata Navîn jî Dewleta Osmanî û Îran dikaribûn pêşîya wê bigrin. Osmanî di şerê parastina xaka Kurdistan û Ermenîstanê de bûn, ji alîyê Awrupîyan ve jî rûxandina Osmanîyan dihate plankirin. Tirkîtî hemî mecalên dew- letê yên leşkerî, aborî, dîplomasî û sîyasî bikar tanîn û bihêz dibû. Dew- letên mezin vêya dîtin û destên xwe dirêjî Îtihad Terraqî-Kemalîsta kirin. Dixwestin bi rêya Kemalîstan pêşîya Bolşewîkan bigrin. Kemalîstan jî dixwestin dengê Bolşewîkan; yanî mafê dîyarkirina çarenivîsîya netewe- yan kêm bikin. Ji bo vê yekê, Kemalîstan dengên xwe yê ji bo Mûsil û Surîyeyê birrîn û şertên xwe jî pêş- kêşî îngilîzan kirin. Wan dixwestin îngîlîz dev ji ramanên avakirina Kurdistan û Ermenîstanê berdin. Planên wan ên avakirina dewletên Ereba qebûl dikirin. Welew kû nakokî di navbeyna wan de hebin jî, li ser esasê lihev kirine. Îngîlîz û fransiza bilî kû dev ji avakirina Kurdistanê berdin, şerê li dijî kurdan jî gûrr kirin. Rusaya Bolşewîk bi Kemalîstan re lihev kirin. Kemalîstan Azarbeycan, Gûrcîstan û heta dewletên din ên Kafkasyayê teslîmê Bolşewîkan kirin, weke miqabilê vê yekê Bolşewîkan jî dev ji Ermenîstan û Kurdistan berdan. Ji alîyekî ve dewletên Emperyalîst digel Prensîbên Wilsonî û Bolşewîk jî digel mafê çarenûsîyê, dijberîya kurd û ermenan kirin û Kemalîst biserx- istin. Sedemên bingehî ev in. Ereb ji kurdan xerabtir bûn. Sed 218 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- parçe bûn, ramanên neteweyî ne wê gavê û ne jî îro li cem wan bihêz bûn. Lê bi destê emperyalîstan dewletên eşîrî, qabîleyî, melîkî, prensî bi navê netewe-dewlet avakirin û ereb kirin xwedî gelek dewletan. Lê wan jî par- çekirin. Dikaribûn Kurdistanê jî parçe parçe ava bikin, lê bi ya min di serî de Îngilistan, herweha Rusya û Fransa jî ji avakirina Kurdistanê tirsîyan. Pêkha- tinekî wisa ewê planên wan tevlihev bikira. Ger kû amadeka- rîyên kurda ne bi dilê me be jî, hewildanên wan hene, lê hêza wan ne ew qas e kû wan dewletan mecburî çareserîyekê bikin. Sedemê duwem jî, ermen bi xwe bûne. Wan bawer dikirin kû wê rus û îngiliz dewleta wan ava bikin. Jixwe pêwîstîya wan bi kurda nema bû. Loma jî hemî daxwaz û hêvîyên kur- dan bişûnda vegerandin. Jixwe wan li herêmaErmenîstan-Kurdistanê dewlet avakiribûn. Lê hêvî nedidan kurda. Heta dijberîya kurdan kirin û kurd berê xistin paxila Osmanîyan û dûv re jî ya Kemalîstan. Digel ev herdu sedeman, ê sisêyan jî, kurd bixe bûne sedemên neavakirina dewleta neteweya kurd. Kurda berxwedan kirine, lê mixabin biser neketine. Bersîv 7: Evana giş weke min li jorê bahs kir hewildanên kurda yên neteweyî ne. Destpêka netewebûyina kurda rê di- din. Kurd digel hemî kêmasîyên xwe ve dîsa hewildanên berbiçav kirine. Divê mirov vana yek bi yek wek he- wildanên netewebûna kurda bibîne. Evana Hemî hewildanên ronakbîrîya kurdan in. Tevgera kurd a îro, berde- wama wan hewildanan bi xwe ye. Evana serencamên berdewama mêjûyî û çanda neteweyî ya kurd in. Bersîv 8: Bawerim bersîva vê pirsê bi kurtî be jî di bersîva jorîn de hatîye dayîn. Lê dîsa jî bi gelemperî bînim zimên. Prensîbên Wîlsonî weke prensîbên mafê çarenûsî ya Sosyalîstan mafê avakirina dewleta neteweyî ya ji bo hemî neteweyên bindest xuya dike. Lê di bingehîya xwe de ne weha ye. Herdû jî xapandinên dîrokî ne. Ji bo berjewendîyên dewlet û neteweyên xwe, şert û şirûtên mafê çarenûsî jî danîne. Van şert û şirûta li gora berjewendîyên xwe bikar anîne. Evana: ji bo dewletên rojavayî weke "neteweyên tênegihiştî-nekamil" dûv re "neguherandina tixûbên dewletan"; ji alîyê sosyalîstan ve jî weke "tevgerên ne dijî emperyalîzmê" û wd. bi têgehên dijberîya têkoşînên neteweyên bindest derdiketine holê. Gava neha- tîye hesabê wan, evan şertên xwe der- xistine pêş. Gava hatiye hesabê wan, ne şert ne jî şirût dîtine û li gora berje- wendîyên xwe bikaranîne. Prensîbên Wîlson her çiqas li ser binavkirina mafê neteweyên cûda yên nava osmanîyan hatibin destnîşankirin, her çiqas Bolşewîkan jî vî mafî weke mafê hemî neteweyan binav kiribin jî, di rastîya xwe de ne weha ye. Min di malpera Serwextê de bi tirkî li ser vê mijarê dûr û dirêj nivisîye. Li vir kurt dibirim. Ev maf ji pirsgirêkên parveki- rina Dewleta Osmanî û ya Awusturî der- ketîye û di bingeha xwe de ji bo neteweyên Awrupayî bûye. Ta îro B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 219 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- neteweyekî bindest ê li Rojhelata Navîn, li Afrîqa, li Asîyayê bi vî mafî serxwebûna xwe negirtîye. Lê çend welatên Awrûpayî bi vî mafî serxwe- bûna xwe bidest xistine. Daxwazên kurdan, qîrîn û feryada kurda neçûye guhê wan. Ne Prensîbên Wîlson ne jî yê Lenîn û Stalîn ji bo kurdan derbas bûne. Lê ne tenê ji bo kurda ji bo ermenîya, azerîya, belûcîya û gelek neteweyên din jî derbas nebû ye. Bersîv 9: Di vê demê de ramanên netewayetî li Awrûpa û di nava neteweyên Awrupayî yên Dewleta Osmanî de berfireh dibûn. Milletên Balqanî ser- bixwe dibûn û osmanîyan nikaribûn pêşîya vê hêzê bigirtaya. Her weha li Afrikayê jî dewletên ereba ji bindestîya osmanîyan xelas dibûn. Tirkîtî jî di nava osmanîyan de pêşde diçû û dezgehên Îtihadcîyan berfire- htir dibûn. Ermenîyan ji bo avakirina dewleta xwe dest bi tekoşînê kiribûn. Dengê parvekirina Dewleta Osmanî her roj tête guhê ronakbîrên kurda. Damezrandina Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê, avêtina tovê organîzekiri- na neteweya kurd e. Bandora Îtihad- cîyan li ser kurda bi erênî bûye. Bihêzbûyina Îtihadîyan bi navê Tirkîtî, ronakbîrên kurd ber bi organîzekirina Kurdistanîyan ve birîye. Ev tevger, bûye encamê yek- girtina bi Komleya Azadî, avakirina Komîteya Îstiqlal a Kurdistanê. Ev bixwe jî bûye yek ji wan encamên amadekirina serhildana Koçgirî û ya Şêx Seîd. Pir aşkere ye kû ev tevger tevgerekî ronakbîrîya kurd e û ne tevgereke gelêrî û kîtlewî ye. Welew kû gelek hemal û xebatkarên kurd jî di nava xwe de organîze jî kiribe, qerek- tera wê, tevgerekî ronakbîrîya kurd e. Lê ji alîyekî din ve jî mirov qerektera tevgerekê, ne tenê bi qerektera endamên wê, herweha bi bandora wê ya li ser civakê ve jî dikare şîrove bike. Vê tevgerê xwestîye bandor li ser zah- metkêşên kurda jî bike. Bersîv 10: Bawerim stratejîya sîyaseta Şêx hetanî dawîya 1918an rast e. Wî û îngilîzan li hev kirîye û hukumeta Kurdistanê avakiriye. Lê stratejîya Şêx Mahmûd piştî kû osmanîyan Mûsil bi şûn ve girtin hate guherandin û stratejîyek çewt da meşandin. Destê osmanîyan xiste nava tevgera xwe û bi îngilîzan re lihev nekir. Lê sedemên çewtbûna vê sîyasetê dîsa jî îngîlîz in. Di serî da îngilîza dixwestin hukumeta Kurdistanê ava bikin û bi rastî jî alîkarîya Şêx kirin. Lê dawî sîyaseta wan jî hate guherandin. Wan bawerî nedida kurda. Kurdan carina bi îngîlîzan re û carina jî bi osmanîyan re li dijî yê din şer kirîye. Heger îngîlîza birastî piştgirîya avakirina dewleta kurd bikiraya û bawerî bidaya kurda wê Şêx Mahmûd çewtîyeke stratejîk nekiribaya. Lê bi ya min dema kû Osmanîya îngîlîz şikandin û ji nûh va Mûsil û Kerkûk girtin, Şêx xwe mecbûr dîtîye kû alikarîya osmanîyan qebûl kirîye. Min li jorê bahs kiribû. Sîyaseta îngilîza di destpêka bidawîhatina Şerê Cîhanî yê Yekem de hate guhertin. Ewan û fransizan bi Îttihadcîyan- Kemalîstan re êdî têkilî danîbûn. Nêrînên wan yên avakirina dewleta 220 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- kurd hatibû guhertin. Ne dijî Şêx Mahmûd lê herweha dijî Şêx Ahmedê Berzanî jî şer dikirin(1919). Li vir balkêşîyeke berbiçav heye. ŞêxAhmedê Barzanî destê xwe ber bi Şêx Mahmûd ve dirêj dike lê mirov vê germîyê li ba Şêx Mahmûd nabîne. Tevgera ronak- bîrên kurd, Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê destê xwe dirêjî Şêx Mahmûd dike. Lê ji Şêx germîyeke weha xûya nake. Sedemê vê yekê dikare têkilîyê Şêx û Îttihadîyan be. Herêma Soran û Bahdînan belkî ne bi aşkerayî, lê xûya ye nakokîyên wan hebûne. Ka ji teasubîya Şêx Mahmûd a terîqetî û herêmî ye yan tiştekî din e, ev nedîyar e. Lê bawerim herdu jî hene. Di dema Şêx Ebduselam de jî dengê Şêx Mahmûd nayê guhê gel. Yek ji sedemê têkçûna tevgera Şêx Mahmûd û rûxandina yekemîn dewle- ta kurdî ya sedsala 20an, tevgirtineke kurda (kurmanc-soran, û terîqetên kurda) ya bihêz tinebûye. Divê navberê de îngilîzan kurê Melîkê Suudî tanîn Iraqê û dibin serokatîya wî de dixwestin Iraqeke yekgirtî damezrînin. Kurd beşdarî vê prosesê nedibûn û dewleta xwe dixwestin. Ev bi xwe dibû sedemê nakokîya bi îngilîzan re. Alîkarîya îngilîzan ji bo kurdan, nakokîyên bi Kemalîstan re dijwartir dikir û Kemalîst ber bi Bolşewîkan ve dahf dida. Kemalîstan jî ev dizanîn û têk- ilîyên xwe bi Bolşewîkan re datanîn û îngilîz tehdît dikirin. Îngilîz ji vê na- kokîyê nexweş bûn. Loma jî ji bo îngilîzan, ji kurda bêtir, Kemalîst û ereb girîng bûn. Bi alîkarîya Îtihad- cîyan-Kemalîstan dixwestin Şoreşa Bolşewîk teng bihêlin. Tevgera kurda ya jî bo dewleteke serbîxwe, ji xwe re û ji serwerîya kû wan dixwest ya ere- ban re xeter didîtin. Şêx ji Melîk Faysel û ji Melîk Hûsên gelekî pêşdetir û zanetir e. Çima îngilîz bi sero- katîya wan dewletê ava dike, lê dewlet- eka kurdan ava nake? Berevajî wê, şerê kurdan dike. Sedemê bingehî yê ne- avakirina Kurdistanê sîyaseta îngilîza bi xwe ye. Weke îro sîyaseta îngilîza û ya Amerîka hîn jî bi temamî nehatîye guherandin. Îro dîrok dîsa tekerur dike. Pirsgirêka Kerkûkê ya îro, yek ji berdewamîya vê sîyaseta wan bi xwe ye. Bolşewîka jî, bi peymana Brest- Litovskê (1918) ve dev ji dagîrkirina xaka osmanîya berdan. Daxwazên ermenîyan û kurdan nexistin ber hes- êbê. Lê di eynî wextê de berê xwe didin Azarbeycan, Gurcîstan, welatên din yên Kafkasya û dixwazin wan deran dagîr bikin. Dêmekî sedem ne bawerîyên Bolşewîkan bi xwe ye kû ji xaka kurda û ermenan derketin û vê derê radestî Kemalîstan kirin. Lê xuyaye di vê bûyerê de berjewendîyên wan bi xwe, sedema sereke ye. Şoreşa Oktobirê planên dewletên emperyalîst, di nêvî de hiştin. Şerê Yekem bêyî bigihêje armanca xwe bidawî hat. Sedemên herdûyan jî Şoreşa Oktobir bi xwe ye. Sedemê sereke yê devjêberdana dewleta kurdî jî Şoreşa Oktobir bi xwe ye. Li Rojhelata Navîn rasîtyek heye divê em bibînin: Piştî Peymana Mondrosê, herweha bihêzbûna Kemalîstan helwesta Amerîka, Fransa û Brîtanya guhertibû. Ji xwe ji zû va Bolşewîkan alîkarîya Kemalîstan dikirin. B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 221 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- Tevgera Şêx, ne demeke kurt lê demeke dirêj ta salên1931ê berde- wam kirîye. Îttihadciyan ji bo çi alîkarîya Şêx Mehmûd kirîye? Belkî pirsa esasî ev be. Ev belkî li gelek cîya nehatîye gotin. Şêx li herê- ma Soran bû û li wê herêmê zaravayê soranîaxêv bi hêze, û ev ne ji bo osmanîya lê ji bo farisa dikaribû bibûya xeter. Di heman demê de Şêx Ehmed Barzanî li Behdînan û li Botan bihêz e û ji terîqeta Naqşîbendî ye û hêza xwe ya mezin ji kurmancîaxêvan û ji herêma Behdînan digre û osman- îyan diê- şîne. Hêz û helwesta Şêx Ehmedê Barzanî, weke mîrasa Şêx Ebduselam berdewam kirîye û osmanî êşandîye. Ji dêvila kurmancîaxêvan, ji dêvla kurmancan, soranîaxêv û bihêzbûyina herêma Soran ji bo Osmanîya weke xeter nehatîye dîtin. Ji ber van sedeman û herweha ji bo kû kurdan û îngilîzan bîne hemberî hev Osmanîya-Îttihadîya û heta Kemalîstan alîkarîya Şêx kirine. Li vir stratejîya Şêx çewt e û ta radeyekê bi wan xapîyaye. Kemalîstan jî ev nakokîyên kurda yên terîqetî, herêmî û lehçeyî(soran-kurmanc) bikar anîne. Îro jî ev sîyaseta wan berde- wam e. Ev weke mîrasekê ji dewleta tirkan re ma. Bersîv 11: Ev konferans di 18/01/1919 de li Parîsê bi beşdarbûn 32 dewletav dici- ve. Di vê konferansê de giranîya îngilîz, fransiz û amerîkîyan sereke ye. Konferans ji bo peydakirina çare- serî- yên pirsgirêkên Şerê Cîhan ê Yekem civîya. Pirsgirêkên sereke ev bûn: 1-Tixûbên Awrupa ji nûh ve hatin pejirandin. Awusturya parçe dibû û Macarîstan serbixwe bû. 2- Parvekirina Dewleta Osmanî li ser bingehê neteweyan û wê tixûbên rojhelata navîn ji nûh va bihata peji- randin. Pirsgirêkên neteweyên nav Dewleta Osmanî û berjewendîyên dewletên mezin dibin pirsgirêkên sereke yên vê konferansê. Di destpêka konferansê de pirsa rum û xaka wan dibe pirsa sereke. Berjewendîyên Îtalîya û Yunanîstanê bûn nakokîya sereke. Lê îngilîz, fran- siz û amerîkîyan destê yunana digirtin. Ev nakokî di konferansê de dibû pirsgirêk. Îtalya di 22/03/1919 de berê Antalya û duv re jî li gelek girav û herêmên din yên yunanî xwedî derdi- ketin û dixwest dagir bike. Ji ber vê yekê li himberê Îtalya helwesta dew- letên din dijwar dibe û Îtalya ji konfe-ransê derdikeve. Konferans biryareke girîng digre; rojavayê Anatolyayê didin yunan, başûrê Anatolyayê didin Îtalya, Kurdistan û Ermenîstan jî dikeve bin mandaterîya Amerîka. Filîstîn û Iraq didin îngilîzan, Fransa jî Suriye û Libnan digre. Yunan di 15/05/1919 de Îzmîr dagîr kirin. Lê di vê navberê de Wîlson bi biryara Kongreyê 14 prensîbên Amerîkayê pêşkêşî konferansê dike û bi van prensîban ve hemî peymanên berê meşruiyeta xwe wenda dikin. Li vir cara yekem binavkirina Mandaterî tête holê. Ev jî, xwedêgiravî ji bo netweyên ku nikarin xwe îdare bikin, da wê di bin mandaterîya wan dewleta de xwe îdare bikine. 222 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- Konferansa Parîsê di demeke girîng de dest pê kirîye. Serencama vê konferansê Peymana Sevrê ye. Wê gavê ji nava dewleta Osmanî sê hêzên muxalîf namzedên vê civînê ne. Yê yekem, hêza Kemalîsta ye û dest bi avakirina hikumeta Anqerê kirine. Ew beşdarî konferansê nabin û dijberîya konferansê dikin. Duwem, hêza ermenîyan ne û ya sêyem jî hêza kurda ye. Her sê dewletên mezin kurd, ermen, ereb û ruman jî beşdarî kon- feransê dikin. Bidûrxistina kurdan ji konferansê piştî demeke dirêj e. Emê sedemê bidûrxistina kurda di pirsên din de bibersivînin. Bersîv 12: Ji bilî Qoçgirî serhildanên hatine binavkirin di dema cumhuriyetê de pêk hatine. Şoreşa Qoçgirî di demeke dîrokî de dest pê kir. Ji alîyekî ve Îtalîya, Fransa û Îngiltere û ji alîyê din ve yunanî ketibûn nava tixûbê Dew- leta Osmanî û gelek cî dagîr kiribûn. Şerê ermenîya jî berdewam bû. Heleb- Şam ji dest derketibû. Cara yekemîn e ku tevgereke kurd ya nete- weyî, serokatîya şoreşekê li bakûrê Kurdistanê dike. Ev gaveke dîrokî û neteweyî ye ku bandora xwe li ser tevgerên neteweyî yên sedsala 20an kirîye. Di vê demê de tevgera netewe- perest a tirk jî bi hêz dibe. Mistefa Kemal li ser navê Dewleta Osmanî hatîye Kurdistanê û dest bi organîzekirina kurdan kirîye. Di 19/05/1919 de M. Kemal tê Samsunê, name û nûçeyan ji eşîretên kurdan re dişîne. Di nameyên xwe de M. Kemal behsa parastina mafê kurdan dike û alîkarîya wan dixwaze. M. Kemal ji alîyekî ve bi navê Tirkîtîyê kar dike û ji alîyê din ve jî bi girêdayî Hikumeta Stanbolê tevdigere. Di wê demê de Konferansa Sevrê dest pê kirîye û kurd û ermen bi zaneyî mafê xwe diparêzin. Armanca Kemalîstan ev bû; ku kurd û îngilîzan bîne hemberî hev, peyman û hevkarîya kurd û ermenan xera bike, gavekî zûtir li Anqerayê meclîseke nûh ava bike, têkilîyên xwe bi Bolşewîkan re bihêztir bike ku dijî daxwazên kurd-ermenîyan kar bike. Qoçgirî: Di sala 1919 de osmanîyan xwest- in bi alîkarîya kurdan M. Kemal bigrin. Wê gavê M. Kemal li Sêwazê civîna Kongreya Sêwazê sazdikir. Osmanîyan dixwestin ev civîn têkbiçe. Di wê navberê de M. Kemal bi Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê re têkilî datîne lê lihev nakin. Cemîyta Tealî ya Kurdistanê plan û lîstikên M. Kemal dibîne û pêşnîyara wî red dike. Name- yekê ji konferansa Sevrê re rêdike û dibêje kurd ne bi M. Kemal re ne. Di pey wê re jî bi têkilîya hinek endamên xwe dest bi xebata li dijî Kemalîyan dikin. Cemîyeta Kurdistan bangî kur- dan dike û dixwaze hemî kes beşdarî şoresa Qoçgirî bibin. Bangî hemî kur- dên Elewî, Sunî, Naqşîbendî û Qadirîyan dike. Di 25/10/1920an de daxwazên kurdan bi nameyekî pêşkêşê hikumeta Anqerê dikin. Daxwazê kurdan nayin qebûlkirin û her ku diçe Şoreşa Qoçgirî geş dibe. Cemîyeta Kurdistan û Şoreşa Qoçgirî ji bo bicîkirina biryarên Sevrê têdikoşiyan. Di vê şoreşê de Kemalîstan bi dijwarî êrîş birin ser kurdan û şoreş di nîsana 1921an de bi B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 223 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- hovane tête ruxandin. Di salên 1925 de şoreşa Şêx Seîd, , di navbera salên 1927-1932an de şoreşa Agirî û 1938ê Şoreşa Dêrsimê berdewamîya hev in. Di bingehîya xwe de jî hemî berdewamîya şoresa Qoçgirî ne. Di van deman de ne statukoya cîhanê ne jî ya Rojhelata Navîn ji bo avakirina dewleteke kurd amade bû. Berjewendîyên cîhanê û yên dewletên Rojhelata Navîn ku piranî degîrkerên Kurdistanê ne, ber- jewendîyên wan û kurdan lihev nedikirin. Dewletên emperyalîst bi her awayî bi tirkan re bûn. Şoreşa Şêx Seîd piştî Şerê Cîhanê û piştî pey- manên navneteweyî ku yek ji wan jî Peymana Lozanê ye pêk hatibûn dest pê kirîye. Dewletên sosyalîst û emperyalîstan pêdivîyên xwe bidest xistibûn û êdî tevlihevîyeke nûh ku dikribû bibûya sedemê nearamîya Rojhelata Navîn nedixwestin. Şoreşa Şêx Seîd bêyî pêdivîyên şoreşê amade bike dest pê kir û serokên kurda yên dikaribûn şoreşê îdare bikin zû eşkere bûn û hatin girtin. Kemalîstan dest bi tinekirina kurda kiribû û dengê kurda nediçû cîhanê. Şoreşa Şêx Seîd şoreşeke klasîk bû û him honandina şoreşê û him jî hêzên şoreşê bêyî organîzeyeke serdemî telef bûn. Her sê şoreşên bakurê Kurdistanê kêm zêde wekî hev dest pê kirine û tevayîya bakûr nedane pêşîya xwe. Ji dêvla her herêm li cîyê xwe dest bi şoreşê bike, hêza şoreşê li merkezekê civandine û tenê li cîyekî merkezî bûne hedefa dijmin. Ev çewtîyeke bingehî bû. Kurd bi hemî dezgehên xwe yên neteweyî û gelêrî yên ku bikaribûna li gelek herêma dest bi şoreşê bikira tinebû. Tevgerên ku hebûn jî kêmhêz bûn û piranîya wan jî tevgerên ronakbîrî bûn. Bandoreke pêdivî li ser miletê kurd nehiştibûn. Herweha nakokîyên eşîrî, herêmî û olî dibûn sedemên zayîfkirina şoreşê. Şoreşên kurd bi piranî lokal mane. Bersîv 13: Me di bersîva çend pirsên jor da bersîva vê pirsê jî bilêv kiribû. Şerê Yekem ê Cîhanê bi şoreşa Bolşewîka ve bêyî bigehêje armanca xwe, di nêvî de ma û dewletên emperyal tirsandin. Ev tirs bi xwe yek ji sedemên bingehîn yê tixûbên nemeşrû yên Rojhelata Navîn e. Dewletên emperyal dixwes- tin Bolşewîkan têxin bin ablûqeyê û Bolşewîkan jî dixwest berfireh bibin. Kemalîsta jî ji vê rewşê derfet digirtin û têkilîyên xwe bi herdû aliya re datanîn. Bolşewîkan dixwestin ber bi Qafqasya ve biçin. Azerbeycan, Ermenîstan û welatên din yên Qafqasî û ji alîyekî din ve ber bi rojhelatê Awrupa ve çûyin di hedefa Bolşewîka de bû. Kemalîstan ji wan re herêmên Qafqasî meşrû dikirin û ta radeyekê derîyê cîhanê ji wan re vedikirin. Her- weha Bolşewîka jî Ermenîstana Osmanî û Kurdistan radestî Kemalîstan diki- rin. Ji alîyê din ve Kemalîstan bi Fransa û Îngiltere û Amerîkayê re lihev dikirin, alîkarîya wan ji ser kurda û ermenan dibirrîn. Gava kû Şêx Mahmûd û tvgera Azadî ji Bolşewîkan alîkarî xwestin, ji zû da Bolşewîk û Kemalîstan li ser qedera neteweya kurd biryar dabûn. Tevgera kurd dijî tevgera Kemalîst a "pêşverû" û "antî-emperyalîst", wek hevkarê emperya- lîzmê dihate binavkirin. 224 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- Kemalîst di vir da gelek biserketî ne. Ji alîyekî ve Kemalîstan û ji alîyê din ve Bolşewîk û dewletên emperyalist bi hev re li ser îradeya neteweyên Rojhelata Navîn bi qumarê dilîstin û hemî pren- sîbên, mirovahî û hiqûqî binpê dikirin. Kurd, ermen, azer û gelek neteweyên din dibûn qûrbana berjewendîyên dewletên mezin û îstiqrara tixûbên Rojhelata Navîn. Mafê çarenûsî di jîyana Sîyasî ya Bolşewîkan de tenê wek gotin maye. Jixwe ji bo netewe- yên rojhelata navîn qet neketîye hesabê. Bersîv 14: Cara yekemîne di dîroka Kurdistanê de bi peymanek navnete- weyî biryara avakirina dewleta kurd, Kurdistanê hatîye girtin. Kurd divê herdem vî mafê xwe yê navneteweyî bînin zimên. Divê Kurd îro jî rê bidin kû wan dev ji biryara vê peymanê ber- nedane. Lozan ji bo tirka û Bolşewîkan çi be, Sevr jî ji bo kurd û ermenîyan ew e. Peymana Sevrê, berdewama Konferansa Parîsê ye. Bi vê konferan- sê ve bi kêmanî be jî, cara yekemîn îradeya kurdan jî di nav de bi îradeyek navneteweyî di sedsala 20an de çare- nûsa kurdan hatîye îlankirin. Di dawîya Şerê Yekemîn de dew- letên hevpeyman bi Peymana Mondrosê ve(1917-1918) Dewleta Osmanî dagir kiribûn. Di vê wextê de alîyekî xaka Kurdistanê û Ermenîstanê di bin serwerîya erme- nan de ye. Ermenan him alîkarîya Rusya him jî alîkarîya Îngiltereyê digirt. Di wê demê de ermenîya bere- vajî kû bawerîyê bidin kurdan, li ser xaka Kudistanê heq îdîa dikirin û kur- dan ditirsandin. Pirsa xaka Kurdistan û Ermenîstanê kete nav hev û nakokî di nava wan de peyda kir. Ev nakokî di prosesa Peymana Sevrê de jî derdiket holê. Kurdan di wê demê de ji ermenîya bêtir bawerî bi rusan dikir. Lê ev jî ne çareserî bû lewra rusan piştî Şoreşa Oktobirê "parçe dikirin qûrbana tevayîyê"û loma kurd dihatin firotin. Piştî Şoreşa Oktobirê, kurd mecbûr man tercîha xwe bikin. Rus ji xaka wan vedikşîyan û cardin osmanî diketin şûna wan. Di vê demê de kur- dan di destnîşankirina tercîha xwe de zahmetî dikşand. Ji alîyekî ve ermenî û ji alîyekî ve jî osmanî. Di nava şerê wan de diman. Lê ji bo kû ermenîyan bawerî nedida kurdan, kurd bêtir bi ser osmanîyan ve diçûn. Vê rewşê ta 1920an dewam kir. Di vê demê de kurd ne li ser hev in. Ev jî dibû sedem ku kurd nika- ribûn dewleta xwe ya serbixwe îlan bikin. Piştî vekişandina rusan, kurd li vê herêmê belawela û bêyî serwerîya ti kesekî dijîn. Di vê demê de M. Kemal ji alîyê osmanîyan ve li ser navê dewleta osmanî tê herêma Kurdistanê û tê-kilî bi kurda re datîne. Di vê demê de îngilîz jî bi awayekî soza damezirand- ina dewleteka kurdî didan. Ev bi xwe jî dibû sedemê pasîfîzekirina kurdan. Kemalîstan ji alîyekî ve bi Bolşewîk û îngîlîzan re û ji alîyê dî ve jî bi kurdan re lihev dikir û li ermenîyan dixistin. Kemalîst mecbûrê kurda bûn. Di vê demê de navbeyna kurd û îngilîzan ne xerab bû. Lê îngilîza bawerî nedida kurdan. Kurd jî bêyî tevgereke neteweyî û yekgirtî, bela wela li wê navberê de diman. Kurd di rewşeke B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 225 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- weha de beşdarî Peymana Sevrê dibûn. Peymana Sevrê: Berevajî tevgera kurdan, dinya alîkarîya ermenîyan dikir. Ermenî xwedî hêz û xwedî tevger bûn. Ji ber vê jî ermenîyan bala xwe zêde nedidan hevkarîya bi kurdan re. Osmanî bi navê serwerîya Stenbolê beşdarê konferansê dibûn. Kemalîstan jî taze bingehê hikumeta Anqerê ava dikirin. Ji alîyê hiquqî ve hikûmeta Anqerê ne xwedî gotin e û ne jî ti serwerîya wê ya yasayî hebû. Konferans di 22/04/1920 de civîya. Osmanî bi heyeta xwe ve beşdarê civînê bûn. Kemalîst jî di 30/04/1920 de bi teqeze hikumeta Anqerê kû bi yasayî îradeya sazîyekî sîyasî temsîl nedikir ava kirin û ji hemî hikûmetên beşdarê konferansê re rêdikin. Hikumeta Osmanî hikûmeta Anqerayê meşrû nabîne. Di nava ermenîyan de gelek tevger hebûn û lihev nedikirin. Lê delegas- yona kurda bi yek dengî temsîla kur- dan dikir. Şerîf Paşa serokê delegasy- onê ye. Jixwe ti alternatîfekî din jî tinebû. Şerîf Paşa ne bi dengên kurdan hatibû helbijartin. Lê alîkarîya eşîr û tevger û ronakbîrên kurdan digirt û temsîla kurdan dikir. Nerîna delegasy- onê li ser dewleta serbixwe ne zelal e, lê dîsa jî Kurdistaneke serbixwe diparêze. Daxwazên kurd û ermenan tevlihev dibûn û ev jî di nava dele- gasyonan de nakokî peyda dikir. Di 1919 da de herdû delegasyonan li ser peymanekê lihevkirin û daxwazên xwe ji dinyayê re îlan kirin. Kurd û ermenan ev peyman qebûl kirin. Evê peymanê ji alîyekî ve Kemalîst ji alîyê din ve Bolşewîk tirsandin. Lê vê pey- manê hem darbeyek li osmanîyan û hem jî li Kemalîstan dixist. Kesekî bawer nedikir kû wê kurd û ermen lihev bikin. Vê lihevhatinê herî bêtir Kemalîstan dixist nava nerehetîyeke mezin. Ev peyman weke encama dîplomasîya Şerîf Paşa ya biserketî tête nîşandan. Kemalîstan bi teqeze berê xwe didan kurdan û alîkarîya wan dixwestin û hinek soz didan wan. Nakokîyên kurd û ermenan derdix- istin pêş û wan bera hev didan. Lê kurd û ermenan bi delegasyonên xwe ve bersîva dinyayê didan û daxwaza serxwebûna dewleta Ermenîstan û Kurdistanê pirr bi eşkereyî îlan dikirin û nelihevkirina tixûbên dewle- ta Ermenîstan û Kurdistanê radestî biryarên konferansê dikirin û rêz- girtina ji biryarên konferansê re bingeh digirtin. Konferansa Sevrê di 10/08/1920 de biryara xwe girt û daxwazên kurd û ermenan hatin qebûlkirin. Hikumeta osmanî jî ev biryar qebûl kirin. Lê propagandeya Kemalîstan, kû digotin padîşah vê peymanê îmze nekirîye neraste. Bi gelek çîrokan, vê peymanê nepejirandî rêdidin. Lê nerast e. Padîşah jî vê peymanê pejirandîye. Propagandeyeke din a Kemalîstan jî heye kû ew jî ne raste. Di dema amadekarîyên Sevrê de M. Kemal, di roja 23/07/1919 de "Kongireya Rojhelat" li Erzeromê dicivand û hinek kurd jî vexwendin. Lê ti carî bangî Cemîyeta Tealî ya Kurdistanê nekirîye. Bangê hinek şexsîyet û serokeşîrên kurda kirîye. Di vê kon- greyê de xaka Kurdistanê weke xaka Osmanî ku jê nayê parvekirin binav dike. Doza kurd ne weke doza net- 226 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- wayekî, lê weke tevgereke ji derve pîlankirî û bidijminî tête şîrovekirin. Di hinek gotin û beyanan de behsa kurda kiribe jî, vê rastîyê naguherîne. Lawrencê kurd, E.D.C Noel li ser navê îngilîzan li Kurdistanê digerîya û rapora xwe dinivîsand. Ew berevajî go-tinên Kemalîstan dibêje li Kurdistanê tirk tune ne. Çend memûr hene. Loma Kurdistana serbixwe bi alîkarîya îngilîzan rast didît. Bi van gotinên xwe nerînên Kemalîstan vala derdixist. Lo- ma jî Kemalîst ji wî aciz bûn û dixwestin wî bikûjin. Gotinên Noel ji bo bakûrê Kurdistanê girîng in. Bi Peymana Sevrê ve pirsa statuko- ya sîyasî û coxrafî ya Rojhelata Navîn hate holê. Kurdan bi vê peymanê ve, cara yekem pêngava xwe diavêtin nava civata navneteweyî û dibûn xwedî heq û xwedî hiquq. Lewra cara yekem e kû dewletên hevpeyman û bi îradeya kurd jî çareserî pirsgirêka neteweya kurd di çerçoveyeke sîyasî, yasayî û hiquqî de digerîyan. Lê ev nedihate hesabê Bolşewîk û Kemalîstan. Peymana Sevrê madde 62-64: Di bin çavdêrîya heyeteke îngîlîz, fransiz û îtalî de li der û dora rojhelatê Firatê de wê serwerîya kurda bête avakirin û kurd bixwazin dê piştî salekê karibin daxwaza dewleteke ser- bixwe bikin. Vê biryarê jî radestî Yekîtîya Neteweyan dike. Di 1921ê de berevajî vê biryarê devjenîyeke nûh dihate kirin. Bolşewîk û Kemalîstan vê peymanê qebûl nedikirin. Dewleta Azerbeycanê di sala 1920î de dagîr kirin û bi Sovyetê ve girêdan. Herweha ber bi welatên din yên qafkasî ve çûn û ew der jî dagîr kirin. Hukûmeta nûh ya Azerbeycanê weke dîyarî bi tonan zêr û çek dane Kemalîstan. Fransa jî di 1920î de bi Kemalîstan re peymanê çêdike û hikûmeta wan bi fermî nas dike. Piştî vê peymanê di 1921ê de Peymana Anqereyê di navbeyna herdû alîyan de tête îmzekirin. Êdî fransiz û Kemalîstan lihevkirin. Surîye di 1921ê de bi biryara Neteweyên Yekgirtî kete bin mandaterîya Fransa. Û her weha di navbeyna îngîlîz û fran- sizan de tixûbê Irak û Surîyeyê jî hate destnîşankirin. Îtalya cîyên dagîr kiribû ber dida û ji helwesta îngilîzan aciz bû. Amerîka jixwe dawî beşdarî vê pêvajoyê bû û tiştekî ciddî bidest nexistibû. Evana gişa lihev kiribûn. Cî bi cî îngilîza daxwazên kurdan bilêv dikirin lê têr nedikir. Îngilîz ketibûn rewşeke zor. Dewletên Hevpeyman, Kemalîst û Bolşewîk lihev kiribûn û dewleta Kurdistan û Ermenîstaneka mezin nedixwestin. Kurdan ti carî daxwazên xwe jibîr nekirin û hetanî îro bêyî kû binav bikin ji bo daxwaz û biryarên Sevrê şer dikin. Dewletên Hevpeyman soza xwe xwarin û alîkarîya kemalîstan kirin. Piştî kû hemîyan daxwazên xwe bi cî anîn dest bi peymana Lozanê kirin. Di esasê xwe de Kurdistan ne bi biryara Sevrê, nebicîkirina biryarên Sevrê ve bi fîîlî hate parçekirin. Lozan parçebûna Kurdistanê weke yasaya ne hiquqî qebûl kirîye. Jixwe Peymana Lozanê bi destê Bolşewîk û Kemalîstan hate rojevê, lê herweha bi alîkarîya dewletên hevpeyman ve jî gihîştîye armanca xwe. Kemalîstan pirsgirêka Mûsilê û tixûbên Irak-Tirkîyê qebûl kirin û bi îngîlîz û Fransiza re lihev kirin. Jixwe B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 227 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- navbeyna wan û Bolşewîkan baş bû. Kurda jî bi hêzeke lihevkirî û serdemî ji bo bicîkirina biryarên Sevrê xebat nekirine. Kemalîstan hinek ji wan bi cil û bergên kurdî beşdarî meclîsa Anqerayê kirin û digot ev welat yê tirk û kurda ye. Lê Peymana Sevrê dijminê me herdûya ye. Di pêvajoya Lozanê de kurdan dengekî mezin dernexistin û beşdarî konferansê nebûn. Ji xwe kesekî jî bangî wan nekir û kurd ne- xistin hesêbê. Berevajî Sevrê, di Peymana Lozanê de vîn û hestên kurda qet tineye. Loma jî perçebûna Kurdistanê ne meşrû ye û jixwe kurda ti carî vê parçebûnê qebûl nekirîye. Di vê navberê de dixwazim bêjim Kemalîstan parçebûna Kurdistanê ji dil û can dixwestin. Bi vê perçebûnê dikaribûn bi asanî bakur di bin destê xwe de bihêlin. Pirsgirêka Musilê ji bingehê de derew e û tenê ji bo hinek daxwazên xwe bi îngilîzan bidin qebulkirin didan pêş. Bersîv 15: Neteweyeke parçebûyî, weke par- çebûna mêjîyê mirovekî ye. Jixwe yek ji bingehê sîstema kolonyalîst jî parçe- kirina neteweyan bixwe ye. Wekî kû min li jorê anîye zimên, Kemalîstan jî vê rastîyê têgehîştine û loma jî xwest- ine Kurdistan parçe bibe. Parçekirina neteweyekî, serwerîya kolonyalîsta asan dike. Parçekirina xaka neteweya kurd, mêjû û vîna kurd belawela kirîye. Kurd piştî parçebûna xaka xwe weke neteweyekî yekgirtî tevnagere. Kurd bi vî awayî jihev hatine bidûrx- istin. Bi vê dûrxistinê ve ziman û çanda kurd jî dikeve nava cûdahîyên berbiçav. Kurd êdî ji hev fêhm nakin. Vê parçebûnê realîteyeke berbiçav derxistîye holê. Ji dervê vîn û hesta neteweya kurd, li her parçeyekî pêva- joya sîyasî, çandî û prosesa nete- wayetî ne weke hev pêşda çûye û cûdahîyeke berbiçav peyda kirîye. Kurdan gelek carî bi hewildanên xwe weke yek neteweyî kar kirine lê dîsa jî cûdahîyên wan aşkere ye û her dem ev parçebûn bûye sedemên cûdabûnên yeknetewayetîya kurd. Bersîv 16: Damezrandina Komara Mahabadê bidestxistineke dîrokî ya neteweya kurd e. Kurdan vê derfetê di dawîya Şerê Duwem ê Cîhanê de bidest xistin. Weke tê zanîn Şerê Yekem ê Cîhanê bêyî kû bigehêje armanca xwe bi Şoreşa Bolşewîkan ve di nîvî de ma û bidawî hat. Şerê Duwem di bingeha xwe de berdewama Şerê Yekem e û di encama Şerê Duwem de jî dewletên nûh li cîhanê peyda bûn, lê kurd ji vê bêpar man. Şerê Duwem jî cîhanê tevlîhev kir, dewletên taze avabûn, tixûbên cîhanê hatin guherandin, lê kurd di encama vî şerî de jî, ji bidestx- istina mafê xwe yê neteweyî bêpar ma. Ji Şerê Yekem ve ta Şerê Duwem ê Cîhanê, şerê Barzanîyan berdewam kir. Tevgera Şêx Mahmûdê Berzencî hetanî 1931 berdewam kirîye. Tevgera Şêx Ebduselamê nemir û pişt re, birayê wî Şêx Ehmed berdewam kirîye. Şex Ehmedê Barzanî û Mele Mistafa Barzanîyê nemir, hetanî 1945an li dijî îngilîz û ereban şer kirine. Şerê Şêx Mahmûd û Barzanîyan, bandora xwe li ser rojhe- latê Kurdistanê jî dikir. Lê li bakurê Kurdistanê tevgerên sereke yên weke 228 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- Tevgera Şêx Seîdê Pîran, Şoresa Agirî û Dêrsimê şikestibûn û bi hovî- tîyeke nedîtî hatibûn temirandin. Kurd di vê demê de li bakurê Kurdistanê bêdeng mane. Lê li Başûr û Rojhelatê Kurdistanê livandineke mezin heye. Piştî Şerê Duwem ê Cîhanê, îngilîz û rusaan Îran dagîr kirin. Li herêma Kurdistan û Azerbeycanê rus serwer bûn. Di bin serwerîya rusan de kurd û azerîyan serî hildan û dewletên xwe îlan kirin. Herdû dewleta jî alîkarîya rusa digirt. Ev hevkarî nedihat hesabê îngilîza. Di Rojhelata Navîn de du dewletên kû ne li gora berjewendîyên îngilîza bûn, bi rusan re bûn. Îngilîzan alikarîya farisa dikir û serwerîya Rusya kêm dikir. Komara Mahabad di demeke kurt de gavên mezin di qada sîyasî, aborî, çandî û civakî de avêt û tovê jîyana serbixwe li xaka Kurdistanê çand. Piştî peymanên navneteweyî û peydabûna blokên navneteweyî, rus mecbûr man ji vê derê vekêşin. Piştî vekêşana Rusya, îngilîz û şahê farisan lihev kirin û bi hêzeke mezin hatin ser kurd û azerîyan, ev herdû dewletên serbixwe ruxandin. Ev rûxandin deng ji cîhanê dernexistin. Du netewe bi dewletên xwe yên serbixwe ve dihate pelçiqandin û deng ji dinyayê dernediket. Di encama vê midaxeleyê de pêşewa Qazî Mihemed û çend endamên kabîneya wî hatine bidarve- kirin. Di vê bûyerê de helwesta azerîyan ji ya farisa xerabtir e. Azerî bi propa- gande û midaxeleya Kemalîstan dijmi- nahîya kurda dikirin. Ji bo hevkarîya azerî û kurdan, hemî daxwazên kurd û rusan ji alîyê azerîyan ve paşde hatine vegerandin. Wan jî mîna ermenan xaka Kurdistanê weke xaka azerîyan binav kirîye û dijî dewleteke serbixwe ya kud rawestiyane. Heger hevkarîye- ke baş di nava kurd û azerîyan de pêk hatibaya û bi yek awayî dijî êrîşên faris û îngilîza rawestîyana, bawerim îro wê Kurdistana Rojhelat û Azerbeycan weke du dewletên ser- bixwe li jîyanê bûna. Rola Mele Mistefa Barzanîyê nemir di vê şoreşê de gelek girîng e. Îro hinek radibin helwestên xwe yên midaxeleya başûrê Kurdistanê weke helwesta Barzanîyê nemir binav dikin, ev nerast e. Barzanîyan ji Ebduselam hatanî M. Barzanî bi her awayî destê alîkarîyê dirêjî tevgera neteweyî ya parçeyê din ên Kurdistanê kirine û bûne dendika vîna neteweya kurd. Bêyî Barzanîyan û helwesta wan ya neteweyî, helwesta kurdewarî nayê bilêvkirin. Kurdên Kemalîst, kû xwe bi Barzanîyê nemir ve qîyas dikin, gunehkarîyeke mezin û tawanbarîyeke bêhesab e. Bersîv 17: Makezagona Iraqê, di sala 1925an de li Londrayê ji terefê îngilîzan ve hate amadekirin. Makezagon bêyî guhertin ji alîyê meclîsa Kralîyetê ve hate pejirandin. Di vê makzagonê de çareserîya meseleya kurd bi ti awayî nayê zimên. Jixwe ev bixwe rê dide kû ne îngilîzan û ne jî Karalîyetê xwestîye meseleya kurd li Iraqê çareser bike. Mebus tenê ji alîyê îngilîzan û Kralîyetê ve dihatin helbijartin. Di vê meclîsê de cîyê karker, gundî û burju- vazîyên biçûk tinebû. Dewlemend, axa û serokeşîr di vê meclîsê de cî digirtin. Xelkê Iraqê ji vê rewşê ne razî bûn. Ji B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 229 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- salên1920an hetanî 1958an vê meclîsê 59 hikumet guhertin û ava kirin, lê hemî hukumet jî bi destê rayedarên îngilîz û Kralîyetê ve diha- tin avakirin û di xizmeta berjew- endîyê wan de bûn. Kralîyetê bi Tirkîye, Îran, welatên kevneperest ên ereb û îngilîzan re dijî kurdan peyman çêkirine û şer kirine. Şerê kurd li dijî Kralîyet û îngilîzan, ji şêx Abduselamê Barzanî, Şêx Mahmûdê Berzencî bigre, hetanî Şêx Ahmedê Barzanî û Barzanîyê nemir şoreşa başûrê Kurdistanê bê rawestan berdewam kirîye. Gelek kurd şoresên kurdan weke lokal, kevneperest û bê îstiqrar(bê berdewamî) şirove dikin. Ev helwest û lênêrîn çewte û bingeha ramana jixwe destpêkirina dîrokê ye. Şerê Barzanîyan ji destpêka sedsala 20an hetanî îro bê rawestan berde- wam kirîye. Îro jî bingehê neteweyîya kurd Barzanî ne. Kralîyet di bin serwerîya îngilîza de kar dikir. Pêwendîyên wê bi gel re tinebû. Bi destê emperyalîzmê bi darê zorê serwerîya xwe didomand. Kralîyet qasî kû dijî tevgera kurd bû herweha dijî tevgera netewa ereb jî bû. Lê vê rewşê weha dewam nekir. Piştî demeke dirêj tevgerên cûda hatine avakirin. Pirsgirêka serxwebû- na Iraqê û meseleya kurd du pirs- girêkên sereke bûn. Di xebata van tevgeran de bi hezaran bedel hatin dayîn. Li Misirê, Surîyê, Libnanê, Urdunê û li Cezayirê tevgerên netweyî hatibûn avakirin û bandora xwe li ser tevgera neteweyî ya Iraqê dikir. Berevajî vê Kralîyetê bi Haşimîyên Urdinê re peymana Bexda avakiribûn û ev bi xwe dibû sedemê nerehetîyekê di nava tevgerên netewe- yî yên ereb de. Misir û Surîye Komara Yekgirtî ya Ereb avakiribûn. Ev bi xwe bandoreke mezin li hemî tevgerên neteweya ereb dikir. Cemal Abdulnasir weke serokê neteweya ereb dihate pejirandin û netewayetî pêşda dibir. Şerê sar di navbeyna bloka emperyalîst û sosyalîst de berfireh dibû. Serwerîya Amerîka û Brîtanya li rojhelata navîn berevajî xwe tevger diafirand. Herweha reqabetek di nava herdû dewletên emperyal de jî berdewam bû. Îngilîzan nedixwest hakimî- yeta xwe wenda bikin, û Amerîka jî dixwest li herêmê serwer be. Şerê dewletên kû bi navê Cîhana Sêyem dihatin naskirin, şerê wan ê ji bo serxwebûnê, geş dibû û bandora wê berbiçav bû. Sîstema sosyalîst alîkarîya tekoşîna welatên sêyem dikir. "Avaki- rina sosyalîzmê bi der- veyî rêya kapîtalîzmê ve" dibû arman- ca tevgera sos- yalîst li welatên sêyem. Lê van tevgera bandora xwe bi girseyî rêdida û dibû hêz. Di nava vê sîstemê de Misir, Surîye û Libnan ber bi Sovyetê ve diçûn û ev yek bi xwe dibû sedema nerehetîyekê di nava ereban de. Li Iraqê dervî partîyên Kralîyetê û yên îngilîzan, partîyên cûda hatibûn ava- kirin. Partiya Baas, Partîya Kominîst, PartîyaDemokrataKurdistanê, Partîya Serxwebûnê, Partîya Welatparêz hatibûn avakirin û bi xebata xwe geş dibûn. Van partîyana dervî Partîya Demokrat a Kurdistanê, di 1954an de dest bi avakirina enîyeke taze kirin. Enîya Yekîtîya Welat êdî nema kar dikir. Di 1957an de xebata enîyeke neteweyî encam da û Enîya Neteweyî 230 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- daxwazên xwe ji gel re aşkere kir. PDK-Irakê di vê enîyê de cî negirt lê hevkarîyeke xurt di navbeyna wan de hebû. Sedemekê bingehî yê cînegirt- inê yek jê, partîya Baas hîn ji wê wextê de dijî PDK helwest digirt û tevkarîya wê nedipejirand. Partîya Kominîst jî ji bo PDK dengekî bilind dernedixist. Partîya herî bihêz di wê demê de Partîya Kominîst bû. Kralîyet, îngilîz û hukumeta Nurî Seîd li dijî helwesta Enîya Neteweyî rawestîyan, lê êdî nema karibûn welat îdare bikin. Avakirina Enîya Neteweyî bandoreke mezin li ser subayên azad hişt û wan jî konseya xwe avakirin û amadeyîya darbeya leşkerî kirin. Pêwendîyên wan û Enîya Neteweyî xurt bûn. Konseya leşkerî bernameya xwe ya sîyasî aşkere kir û hêvîya gelê Iraqê geş kir. Wan ruxandina Kralîyetê dixwest û mafê netewe û kêmnetewe- yan diparast. Cara yekemîn bû kû li Iraqê bi navê biratîya kurd û ereb wê komarek bihata avakirin. Iraq di armanca dawî de weke parçeyek ji neteweya ereb qebûl dikirin û kurd jî bêyî kesek li ser bifikire beşdarî nava neteweya ereb dikirin. Loma yekgirtinîya Iraqê dixwestin. Komara kurd û ereb, sîya- seta xwe ya derve bi dewletên sosyalîst re eşkere kirin. Di 14/07/1958 a de bi darbeya leşkerî avakirina Komara Iraqê hate îlan- kirin. Kurda bi germî pêşewazîya vê darbeyê kirin û bihêz alîkarîya serkef- tina wê kirin. Şêx Ahmed ji girtîgehê hate berdan û Barzanîyê nemir ji Sovyetê vegerîya welat. Hikumeta Abdulkerîm Qasim hate avakirin û endamên Konseya Şoreşê ji erebek, sunîyek, şîîyek û kurdekî pêk hatibûn. Tecrûbeyên Darbeya Leşkerî ya 1958an - Tirkîyê wekî helwesta xwe ya îro, serxwebûna Kurdistanê (Başûr) weke sedemê midaxeleyê binav kir û kurd tehdît kirin. - Tirkîyê weke îro, bi navê "mafê tirkmenan" pirsa Kerkûk û Musilê dix- ist rojevê û digot kurd zilmê li tirkme- nan dikin. - Amerîka, Îngiltere, Îran û Tirkîye dijî darbeyê rawestîyan û bûne hevkarê hev. - Sovyet, Misir, Surîye û gelek welatên din Komara Iraqê naskirin û pêwendî pê re danîn. Sovyet bi leşkerê xwe ve aşkere Komara Iraqê parast. - Îngiltere û Amerîka statukoya wê demê diparastin û bi dagîrkerên Kurdistanê re weke Tirkîye û Îranê, li dijî kurda radiwestîyan. - Partîyên neteweya ereb nemaze Partîya Baas, serê nîjadperestî û şovenîzma erebî dikşand. Abdulselam Arif yek ji wan kesan bû kû dijmi- nahîya kurda dikir. - Kurdan wê gavê jî nikaribûn serxwebûna xwe îlan bikin. Rewşa nav- neteweyî ne misaîd bû. Lê vê şoreşê bandoreke mezin li ser neteweya kurd û ereban kir û bingehê avakirina komareke demokra- tîk avêt. Lê nijadperest û şovenîstên ereban bi emperyalîzmê re li dijî demokrasîyê rawestîyan û gelê Iraqê nikaribû vê derfetê bi encam bike. Li vir tawanê Partîya Kominîst mezin e. Wan vê şoreşê weke şoreşa burjuwazî binav dikirin û li gora B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 231 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- daxwaza endam û hejarên welêt kû dixwestin Partîya Kominist bibe ser- wer, derketin û vê derfetê dane destê şovenîst û nijadperestên ereban. Dawîyê poşman bûn lê poşmanîya wan ti feyde neda gel. Vê bûyerê bandoreke mezin li ser kurda kir. Mafê kurda bi yasayî hate pejirandin. Kurd bihêz bûn û vê hêza kurd bû bingehê garantîya şoreşên kurd yên dawî. Bersîv 18: Komara Tirkiyê, li ser xaka nete- weyên din bi nav û nîşanên etnîka tirk û li ser navê "şaristanîyê û demokrasî- yê" bi înkarkirina netewe û kêm- neteweyên cûda hatîye avakirin û loma jî ji bo me kurda ev statu nemşrû ye. Dewlet dagîker û zalim e. Desthi- latdarên Komara Tirkiyê ji amade- yîyên avakirina komarê û heyanî nûha, meşrûîyeta dewletê kirine pirsa sere- ke. Ji roja ev dewlet hatîye avakirin, hemî awa û aletên derbirînê, hemî dezgehên perwerdeyîyê, hemî gotin û devjenî, hemî dezgehên nivîsîn û weşana dîrokê, raman û mêjû, tenê lê tenê di xizmeta meşrûîyeta vê dewletê de hatîye bikaranîn. Jixwe pêwîst nîne kû vê înkarê û zilmê bînim zimên. Cenabê te bixwe evana nivîsîne, lê tenê dikarim bêjim di vê derê de gotin têra derbirîna kiryarên vê bûyerê nake û jê wêdetir e. Piştî Peymana Lozanê, dewleta tirk bi hemî kiryarên xwe yên şovenî, nijadperestî û înkarê xwe sipartîye biryarên vê peymanê. Ev peyman bûye rêgeya tek û tenha ya kiryarên Komara Tirk. Di dema şoreşên bakûrê Kurdistanê de, cîhan bi dewletên serdest yên dagîkerên Kurdistanê re lihevkirîne. Rewşa navneteweyî ne li gora berjewendîyên kurdan hatîye honandin. Kemalîstan ji alîyekî ve bi dewletên sermayedar re û ji alîyê din ve bi dewleta Sovyetê re têkilîyên berjewendîyê pêk anîbûn. Piştî şoreşa Şêx Seîd, li ser pirsgirêka Mûsilê îngilîz û Kemalîstan lihevhatina xwe aşkere kirin. Çîrokên Kemalîstan li ser pirsgirêka Kurdistanê kû bi midaxe- leya îngilîz ve girêdidin tenê dereweke mezin e. Pirsgirêk berevajî çîrokên Kemalîsta ye. Fransa, Brîtanya û Amerîka jî di anv de, vê demê naxwaz- in pirsgirêka kurd ji nûh va veçirînin û bikin sedemê nearamîya Rojhelata Navîn û cîhanê. Pirsgirêka bingehîn ya wê demê ev e: Peyman û prensîbên navneteweyî, piştî Peymana Lozanê û parvekirin û jihevxistina Rojhelata Navîn, herweha dîyarkirina tixûban, raman û biryarên neguhertina tixûban kirîye pirsa sere- ke ya Neteweyên Yekbûyî(NY) û bûye pirsa sereke ya welatên sermayedar û sosyalîst. Li ser vê pirsê lihev kirine û loma dawîyê vê pirsê xistine pêşîya pirsa çarenûsîyê. Ji ber vê yekê pirsa kurd û Kurdistanê tenê serêşa wan dewleta bixwe ye û loma jî dengê kurda nebihîstine. Berevajî vê dest dane destê Kemalîstan. Jixwe Bolşewîkan jî hemî tevgerên kurd weke tevgerên kevneperest, paşverû û dijî şaristanîyê binav kirine. Tenê demeke kurt alîkarîya Barzanîyê nemir kirine. Lê dawîyê dîsa zîvirîne alîkarîya Saddam û yên wekî wî kirine. Bersîv 19: Darbeya leşkerî ya dewleta Iraqê li 232 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- Rojhelata Navîn pêvajoyeke taze derx- ist holê. Kurd rabûn ser xwe û mafê xwe yên neteweyî xwestin. Biserketina darbeya leşkerî ve mafên neteweya kurd hatin rojevê. Destûra nûh ya Komara Iraqê mafê kurda pirr bi aşkereyî destnîşan dikir. Tevgera rizgarî û azadî ya kurdên başûr bi serokatîya Mistefa Barzanî û PDK- Irakê geş dibû. Tevgera başûrê Kurdistanê di wê demê de bandoreke mezin li ser kurdên bakûr hişt. Ya din jî, ev helwesta kurdan û ya darbeya leşkerî û makezagona Iraqê, Tirkîye ditirsand. Li Tirkîyê devjenî- yeke mezin li ser başûrê Kurdistanê dihate kirin. Tirkan, kurdên başûr tehdît dikirin û digotin îlankirina dewleteke serbixwe ya kurd, dibe sedemê midaxeleya Bakûrê Iraqê. Pirsa Kerkûk û Musilê dîsa derdixistin rojevê û bi vî awayî Iraq jî tehdît dikirin. Ev gengeşî di nava parlemen- toya Tirkiyê de jî dihate kirin. Wê wextê dîsa wek îro tirka digot, kurd zilm û zorê li tirkmenan dikin û emê vê yekê ji kurda re nahêlin. Bi van gotin û helwesta xwe ve kurd tehdît dikirin. Amerîka, Brîtanya û Îranê dijberîya vê darbeya leşkerî dikirin û ev pirs di qada navneteweyî de jî cîyekî girîng digirt. Tehdîdên midaxe- leya Tirkîyê van dewletên din jî dix- istin nava tevgereke awerte. Di wê navberê de dîsa Parlemen- toya Tirkiyê li ser bûyerên Mûsilê minaqeşe dikir. Wekîlê Nigdeyê Asim Eren pêşnîyarekê dide parlementoyê û dixwaze kû dewleta tirk midaxeleyî Iraqê bike û "tirkmenên Iraqê" ji zilma kurda azad bike. Kurdên bakûr li dijî vê helwesta tirkan û nemaze ya Asim Eren dengê xwe bilind kirin. Name û têlgirafên tawanbarîyê ji parlemento û hikume- tê re şandin. Ev yek wekî kû we jî anîbû zimên piştî demeke dirêj dibû dengekî nûjen li bakûrê Kurdistanê. Ev helwest weke helwesteke sivîl û demokratîk derdiket holê û ronak- bîrên kurd dicivandin serhev. Ev yek bi xwe dibû sedemê midaxeleya dewletê. Di 17/12/1959an de li Dîyarbekir, Stenbol, Anqera û bajarên din gelek ronakbîrên kurd hatin binçavkirin. Ev helwesta dewletê ne ji nişkave derket holê. Ev plankirî bû, loma di eynê wextê de avêtin ser mal û cîyê ron- akbîrên kurd û wan girtin. Ji wan girtîyan 40 kes hatin hepiskirin û 10 kes jî ji der ve dihatin dadgehîkirin. Ji wan girtiyan xortekî diçe ser heqîya xwe û dimînin 49 kes. Loma jî ev bûyer bi navê Daweya 49an tê binav kirin. Dadwerîya wan heta 30/04/ 1961ê berdewam kir. Mahkemeyê wan azad kir lê mahkemeya Yargitaya Leşkerî vê dawayê red kir û di 16/07/1964an de dawe ji nûh ve dest pê kir lê bêyî bidawî bibe di sala 1968an de ji ber pir bi derengî ketibû dema wê derbas bû û mahkemê êdî nema karibû wan ji nûh ve mahkeme bikira, bi vê awayê dadwerî bi dawî hat. Ev bûyer di dîroka bakurê Kurdistanê de bû destpêka vejandin û avakirina tevgereke neteweyî. Gelek ji wan kesên di vê bûyerê de cî girtibûn bûne serok û kadroyên çalak ên doza tevgera neteweya kurd li Bakurê Kurdistanê. B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 233 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- Bersîv 20: Darbeya Leşkerî ya 1960an berde- wamîya tevgera Kemalîst e û darbeya leşkerî ya dûwem e. Jixwe kesek avaki- rina Komara Tirkiyê bi darbeya leşk- erî ve girênade, lê bingeha avakirina komara Tirkiyê bi darbeyeka leşkerî çêbûye. Paşayên osmanîyan dest da- nîne ser îqtîdarê û Kemalîstan vê bû- yerê weke şoreşê binav kirîye. Weke derewê dîroka komara Tirkiyê, şîro- vekirina vê darbeya leşkerî ya 1960î û armanca wê jî bi derewan hatîye şîrovekirin. Kemalîstan bi derbasbûna pirpatîtîyê ve, îqtîdar wenda kirin. Weke îro, partîyên mixalefet û alîyekî mezin ê leşker ji îqtidara Demokrat Partîyê(DP) nexweşbûn. Qismekî leş- keran bi girseyî antî-propagandaya DPê dikir û hikumeta DPyê weke hikumeta dijî Kemalîzmê û dijî laîsîzîmê dipejirand. Weke îro. Hêza leşkerî ya wê rojê jî dijî hikumeta DPyê derdiket, îro jî dijî hikumeta AK Partî derdikvin. Herdû jî alîyê dewletê yê nijadperest û statukoperest in. Hikumeta DPyê bi dijberîya makeza- gona komarê ve dihate tawanbarkirin. Tevgera cûwanên dewleta Kemalîst bi navê demokrasî, serxwebûn û antî- emperyalîzmê ve di sîya leşkeran de dimeşîyan. Evana nerhetîyeke mezin derdixistin. Li dibistana, li kolana her roj mitîng hebûn û mirov dihtine kûştin û birîndarkirin. Dewletê. Bi destê dewletê kaos diafirand û dizîvirî digot divê em dewletê ji vê kaosê azad bikin. Weke îro. Hikumet bi hevkarîya Amerîkayê ve dihate tawanbarkirin, lê têkilîyên hikumetê bi Sovyetê re geştir bûn. Berevajî îdîaya darbecîyan, ew bixwe bi Amerîkayê re bûn û darbeyê alîkarî ji Amerîkayê, CIA û MOSAD a Îsraîlê wergirtîye. Ji nava Tirkîyê jî alîkarîya nîjadperest, faşîst û statuko- peresta wergirtîye. Dirûşma "antî- emperyalîstî", ji xwe re weke takîy- eye- kî bikar anîye. Bûyer û nakokîyên di navbeyna CHP ya faşîst û DPyê, hergî diçûn berfirehtir dibûn û Tirkîye ber bi kaoseke ewlekarî û sîyasî ve dibir. Li her derê welat, li dibistanan, di nava leşkeran de weke subayên cûwan... Li fabrîkeyan jî kark- eran kolanên bajaran tije mirov dikirin û dijî DPyê serî hildidan. Evana giş weke îro çawa bi destê Ergenekonê Mîtîngên Komarê hatin çêkirin, wê wextê jî bi destê dewletê mîtîngên komarê û yên layîsîzmê çêdibûn. Bi gelemperî gava mirov bi hawakî cîdî lê bikole, wê bibîne tiştên kû îro li Tirkîyê dibin, berî 50-60an salan jî eynî tişt bûne. Dîroka tirk ji tekrûrê pêve gavekê jî pêşde neçûye. Nakokî- yên navbeyna CHPê û DPê bi helbijartina 1957an dijwartir bûn. DPyê %47.88 girt û weke îro piranîya hejmara wekîlan bi dest ve anîn û hiku- meta xwe ya nûh avakir. Lê muxalefet nesekinî û hiku- met protesto kir. Di 1959an de kongreya CHPê civîya û gelek biryar wergirt. Biryarên kongreya CHP, bûn bingehê makezagona 1961ê ya Darbeya Leşkerî. Hikumeta DPyê piçekî li hem- ber kurda nerm bû û Melîk Firatê nevîyê Şêx Seîd anîbûn meclîsê. Mixalefetê digot, wê DP hikumeta Kurdistanê ava bike. Loma jî piştî dar- beyê bi sedan kurd hatine girtin û sirgûnkirin. Evana gişa ji bo amede- karîya darbeya leşkerî bûn. Ev darbe, ji yên din cûdatir bi destê subayên 234 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- cûwan pêk hatîye û serekerkan bixwe jî ji alîyê darbeyê ve hatîye girtin. Serokê hiku- metê jî hatîye îdamkirin. Bi vê darbeyê, weke we jî dîyar kirîye bingehê dewleta tarî, kûr û dewleta elîtekî (bijarteyekî) aborî û sîyasî hatîye bihêzkirin. Propagandeya kû ev darbeya leşkerî wekî şoreş û pêşverûtîyê nîşan dide, tenê propagandeya çepgir-Kemalîstên tirka ye û derewa wan a 50î salî ye. Çepgirên wekî Yalçin Kuçuk, Dogan Avcioglu û Dogu Perînçek vekirî û bi zaneyî hetanî îro vê derewê weke rastîyekê mutlaq pêşkêşê xelkê kirine û herweha kirine çanda tevgera çep- girên tirk. Ev darbeya leşkerî jî, wekî hemî darbeyên leşkerî ji bo meşrûkiri- na vê dewleta nemşru ye. Darbeyeke faşist, statuko- parêz û nijadperest e. Bi şûnda vege- randin û meşrûkirina Kemalîzmê ye. Bersîv 21: Tevgera neteweyekî bindest dikare dijî emperyalîzmê û dijî kolonyalîzmê be. Lê divê bingehê vê yê sosyal (civakî), aborî û leşkerî hebe. Wexta kû kurda li dijî îngîlîza şer kirine ev şerê wan dualî ye. Yek jê dijî îngîlîza ye, ji bo kû îngîlîzan welatê kurda dagîr kirine û bi neteweyekî din, weke mînak bi neteweya ereb re dijî avakirina dewleteka kurd rawest- îyane û bûne astengê azadîya Kurdistanê. Ji alîyekî din ve jî, li dijî neteweya serdest û kolonyalîst kû wê demê bi emperyalîzmê re lihevkirî ye, şer dike. Yanî dixwazim bêjim dem û cî di armancên tevgerê de roleke mezin dilîzin. Tevgera kurd a 1965- 70yî ne antî-emperyalîst bûye. Heger di nava kurda de hêzên antî- emperyalîst hebin jî, bingehîya tevgera kurd li bakûr, wê demê ji bo azadîya Kurdistanê ye. Antî- emperyalîstî dûv re bi destê çepgirên tirk derbasî nava tevgera kurdên bakûr bûye. Antî-emperyalîstî, antî- kapîtalîstî bingeha xwe ji tevgera çînî digire û armanca wê bi xwe avakirina dewleteke çînî ye, yanî tevgereke sosyalîst e. Tevgera aza- dîya Kurdistanê ne antî-emperyalîst e û ne jî antî-kapîtalîst e. Ev him nezanî û him jî çepîtîya zarokîya neteweya kurd bû û bi gelemperî bidawî hatîye. Îro hinek dengên nexweş kû xwe weke antî- emperyalîst binav dikin, evana arman- ca doza tevgera neteweyî şêlo û aloz dikin. Ev dengana îro ji nava PKKê û der û dora wê derdikvin. Lê ew dengên kû xwe weke antî-emperyalîst binav dikin, dijberî tevgera kurd derdikevin û di dawîyê de jî li dijî helwesta kurde- warî radiwestin. Ev qalikê Kemalîzmê û çepîtîya tirka ya Yalçin Kuçuk û yên wekî wî yên di nava kurdan de ye. Vîruseke nexweşîya çepîtîyê ye kû tenê zerarê dide doza kurd. Antî-feodalî, antî-eşîrî pirseke girîng e. Weke sîstem bi ya min divê tevgera kurd dijî feodalî û dijî eşîrî be. Lê ne dijî feodal û eşîran be. Me li ser tevgera Şêx Abduselamê Barzanî jî anîbû zimên. Tevgera Şêx, tevgereke dijî eşîrî û dijî feodalî bûye. Lê ne dijî feodal û eşîran bûye. Ev cûdabûneke berbiçav û zirav e û divê em vê cûdahîyê baş jihev cûda bikin. Tevgera kû xwe antî-emperyalîst binav dike, vê ziravîya ku ez tînim zimên jî bi zaneyî tevlîhev dike û pirsê şêlo û aloz dike. B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 235 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- Bersîv 22: Piştî bûyera 49an, Şoreşa Îlonê ya başûrê Kurdistanê bi serokatîya Barzanîyê nemir bandoreke neteweyî di nava ronakbîrên kurdên bakûr de dikir. Damezrandina PDKTyê, ne ji pêvajoya damezrandina PDK-Îran û PDK-Iraq dûr e. Tevger û bandora Barzanîyê nemir bixwe damezrandina PDKT xistîye rojevê. Bi avakirina PDKTyê re, ro-nakbîrên kurd jî pêwistîya organîzebûn û organîzeki- rina kurda dibînin. Ronakbîrên kurd wê demê tevgereke li gora civata kurd damezrandine. PDKTyê tevgereke neteweyî, serdemî û demokrat e. Ew bixwe bûye maka tevgera neteweyî li bakûrê Kurdistanê. Bersîv 23: Bi tevî Doza 49an û damezrandina PDKTyê, piştî bêdengîyeke dûr û dirêj cara yekem bû kû kurd bi girseyî derdiketin kolana û doza kurd bi nav û nîşanên cûda be jî tînin ziman û ev helwest dibe sedemê lêgerîneke sîyasî. Tevkarîya TÎP Û PDKTyê ne bi aşke- reyî lê di jîyana tekoşîna wê demê de bîlfîîl pêk hatîye. TÎP tevgereke legal a tirka bû û di doza sosyalîzmê de têdi-koşîya. Gelek ron- akbîrên kurd jî di nava TÎP ê de cî girt- ibûn. Bersîv 24: Dema kurd di nava TÎPê de cî digrin, tevgera başûrê Kurdistanê geş e û bandora xwe li bakûr jî dike. Piştî kû PDKTyê hatîye avakirin, di demke kurt de eleqeyekî girîng ji bo partîyê tête nîşandan. Meleyên welatparêz di berfirehbûyina vê tevgerê de roleke serke girtine. Di nava ronakbîrên kurd de lêgerîneke mezin peyda bûye. Ji alîyekî ve kurdên xwendevan û ron- akbîrên kud ber bi TÎPê ve çûne û di wê derê de cî girtine. PDKTyê îlegal bû û li her derê nexwîya ye. TÎP jî partîyeka legal û aşkere ye û mafê kurdan jî diparêze. Loma jî ji bo hinek kurda bûye weke merkezeke şoreşgerî. Lê bêşik ev bi xwe midaxe- leya nava tevgera neteweyî ya Kurdistanê ye. Loma bi TÎPê re, hinek ramanên biyanî yên ku dawîyê zerar û zîyan da tevgera kurd, di nava ron- akbîrên kurda de cî girtin. Ev midaxele dûv ra tenê bi TÎPê nema, herweha bandoreke mezin û neyênî li ser tevgera kurd hişt û hetanî îro jî kêm zêde berdewam dike. Bersîv 25: Tevgera çepgirên tirk hîn li ser nimêja "leşker û cûwan dest bi dest ve bi hev re" xwe organîze dikir. Di nava tevgera çepgir de bandora Kemalîzmê bingehîn bû. Ramanên Kemalîzma nîjadperest bi hinek ramanên sosya- lîzmê ve bi çewtî dihate honandin. Çepgirî li ser vî bingehê mezin dibû. Destê leşkerîya tirk û îstîqbarata tirk jî bi girseyî di nava vê tevgerê de hebû. Çepgirî berfireh dibû û di nava kurd û tirkan de cî digirt. PDKTyê welewkî weke du alîyan jî kar dikir, lê li Kurdistanê weke partî ew hebû. Tevgera neteweyî cûda organîze dikir û xebata wê geş dibû. Ji çepîtîya tirk bêtir di bin bandora tevgera neteweyî ya başûrê Kurdistanê de dima. Li gora raya wan kû îro jî weha ye, azadîya Kurdistanê, bi avakirina sosyalîzmê û serxwebûna Tirkîyeyê ve girêdayî didîtin. Kurdistan weke kolonî bindest nedidîtin û digotin burjuwazîya kurd 236 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- û tirkan hedefa sereke ne û loma jî divê çîna karker û gundî bi hev re bin. Veqetandina wan weke neteweperestî û cûdaxwazîyê binav dikirin. Digel van mijara ve jî pirsa organîzekirinê dihate rojevê. Ev mijar di nava tevgera kurdên çepgir de jî dest pê kir. Çepgirî bi rastî jî bihêz bû û bandora xwe li ser Kurdistanê û Tirkîyê dihişt. Ev dibû sedemê parçebûna tevgera çepgir û gelek kurd ji çepên tirk vediqetîyan û tevgerên kurd ava dikirin. Ev helwest di cî de bû. Lê nexweşîyên çepgirên tirk, ramanên wan yên çewt ên weke antî- emperyalîstî, antî-kapîtalîstî jî di nava tevgera kurd de bicî dibû. Çepgirîya zaroktî, nezanî di nava kurdan de berfireh dibû û bi dehan tevgerên çepgir ên kurd hatin avakirin. Damez- randina PKKê jî yek ji wan tevgerên wê dema çewt û tevlihev e. Şîddet û terorîzekirina tevger û civata kurd di vê demê de dest pê kir. Bersîv 26: Darbeya leşkerî ya tirk tesîreke me- zin li ser tevgera kurd kir û bû sedemê lawazkirin û parçebûnê. Gelek kadro- yên kurd koçbar bûn, gelek jî hatin girtin. DDKO, yek ji wan tevgera ro-nakbîrîya kurdên bakûr e. Di nava vê tevgera neteweyî, sivîl û demokrat de endam- ên PDKTyê jî cî girtibûn. Bi TÎPê re jî tev dilivîyan. DDKO û PDKTyê bingehên tevgera neteweyî ya bakûrê Kurdistanê ne. Gengeşîya girtîgehê ya di nava demokrat û welatparêzên kurda de, bingehê ramanên tevgera neteweyî ya piştî 1975an e. Xweparastina doza kurd a sîyasî li dijî dûroka fermî ya dewleta tirk, bi destê wan lehengên kurd weke helwesteke sîyasî ya kurd derkete holê. Bi piranî parastina sîyasî li ser îspatkirina hebûna neteweya kurda û mafê kurda yên rewa û neteweyî ye. Bûyerên vê tevgerê, gengeşîya di navbeyna girtîyan de pêvajoyeke erênî afirandîye û ban- doreke erênî li ser tevgera kurd hiştîye. Bi mêranî û bi zaneyî parasti- na sîyasî ya neteweya kurd, di wê demê de ne asan bû. Lê van tekoşerên kurd bi bawerî doza kurd û Kurdistanê parastine. Bersîv 53: KUK ne tevgera ciwanên PDKTyê ye. KUK, PDKTyê bi xwe ye. Piştî kon- greya 1977an ev nav bikar hatîye, lê ne weke tevgereke cûda yan jî weke tevgereke ciwanên partîyê. Weke nav TKDP-KUK hatîye bikaranîn û partî û KUK ji hev nehatine veqetandin. Lê weke nav û tevgereke cûda, veqetan- dina KUKê ji TKDPyê di konferansa sala 1981an de dest pê kirîye. Bersîv 54: Kongreya partî di demeke hesas de pêk hat. Berîya kongrê partî bibû dualî. Alîyê kû KUKê ava kirin, weke ramanên nûjen di nava partîyê de pêşve dibirin û bi piranî kadroyên partî yên xort bûn. Heta geleka ji wan salên wan têrnedikir kû bibin endam- ên navenda partîyê. Kongre di bin tehdîda alîyê din de civiya û biryarên nerast hatin wergirtin. Yek ji wan bir- yaran, divê endamek bikêmanî 26 salî be da kû bikaribe bibe endamê naven- da partîyê. Li gor vê biryarê, kesên karibûna bibin endamê navendê pirr B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 237 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- kêm bûn. Navendeke bi piranîya alîyê KUKê ve têkel hate helbijartin. Lê pro- gram û destûra alîyê KUKê hate peji- randin. Piştî kongireyê alîyê din vê program û destûrê nepejirand. Li gora ramanên berê, wekî kû ti biryar neha- tibin stendin tevdilivîyan. Ev jî dibû sedemê tevlihevî û alozîyekê di nava partîyê de. Bi ya min, KUKê çewtîyek kir. Em piştî kongirê demekê û piştî van tevlihvîyan mecbûr man kû ted- bîrên radîkal bigrin. Jixwe bi awayên berê me nema karibû kar bikira. Me dikaribû wan kesana bêteref bikirana û ji wan feyde bigirta, lê me wan weke asteng binav kirin û me wan ji partîyê avêtin. Hinek ji wan, ji vê helwesta me gelek kêfxweş bûn. Loma wan bixwe astengî derdixistin pêşîya xebatê û li hêvîya bûn kû em wan ji partîyê dûr- bixin. Di nava wan kesa de 4 kesên endamên navendê jî hebûn. Ev biryar di civîna kadroyên partîyê ya berfireh de hate dayin û piştî civînê jî berê endamên navendê û dûv ra jî endam- ên din ji partîyê hatine dûrxistin. Ger mirov rastîyê bêje û dadwerîyê bipa- rêze mirov nikare bêje me rastî kirîye. Bi ya min helwesta me çewt bû lê hel- westa wan jî ne rast bû. Loma divê ji biryarên kongireyê re rîayet bikirana. Çewtîyên herdû alîyan jî hebûn. Lê ez dikarim pirr bi asanî bêjim heger wan ji biryarên kongireyê re rêz bigirtana û biryarên piranîyê bipejirandana weha nedibû. Lê herhal vê helwesta wan maf nade me kû kesên di kon- greyê de hatine helbijartin piştî demeke kurt wan ji partîyê dûrbixin. Semereya vê çewtîyê me gişa bi giranî da. Bersîv 55: Berî ez dest bi bûyerê bikim dixwazim tiştekî balkêş bêjim. Berîya kû ev bûyer biqewime bi çend mehan hevalekî me nûnerê herêma Bedlîsê û Sêrtê hate Dîyarbekirê û xwest nûçe- yekê bighîne me. Ev heval berî vê nûçeyê carekê din di serdana min a cem wan de navê subayê mesûlê wê herêmê ji min re kir û got navbeyna me gelek xweş e. Gelek carî hevdû didîtin û diaxivîn. Lê em dîsa jî bi ted- bîr tevdilivîyan. Subay mirovekî çep- gir bû û ji kurda hez dikir. Wî hevalî naveroka "genelgeya" serleşkerê herêmê kû ji wî subayî re hatibû anî zimên. Hevalê me digot ji sedî sed tiştê ev subay dibêje diqewi- me. Loma jî bawer dikir ev nûçe raste. Nûçe weha bû: Ew ê di demeke kurt de hêzeke mezin ya biyanî û bi çek wê ji alîyê Iraq û Îranê derbasî nava tixûbên me bibin. Hetanî biryareke din divê hayê we ji vê bûyerê hebe û bitedbîr bin, lê bêyî emrekî din kesek bi serê xwe nikare midaxeleyî vê bû- yerê bike. Temamîya genelgeyê nayê bîra min, lê ev beş ji bo kû balkêş bû di bîra min de maye. Jixwe piştî bûyerê em têgihîştin ka ev hêza bîyanî kî bûn. Ev nûçe xweş rêdide kû ne tenê hayê Tirkîyê ji vê bûyerê hebû, lê her- weha destê dewletê jî di vê bûyerê de hebû. Qîyadeya Miweqet a PDK-Iraqê, xwe ji nûh ve dihonand û dest bi şoreşê kiribû. Li gora nerînên YEKÎTÎ, wan jî dest bi şoreşê kiribû. Ji dervî Partîya Demokrat a Kurdistanê, partî û hêzên din jî hatibûn avakirin. Nakokîyên navxweyî yên partîya demokrat jî bibû sedemê avakirina partîyên cûda. YEKÎTÎ bi srokatîya 238 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- Mam Celal ve hatibû avakirin û dixwestin bêne li her derê Kurdistana başûr dest bi şer bikin. Weke raman tiştekî xerîb di vir da mirov nabîne, lê di bingehîya xwe de balkêşî di vir de ye kû wan ji bo çi dixwestin bêne li eynê herêmê şer bikin. Berîya kû mirov li hev bike, di demeke weha hesas de divê mirov ji hinek tiştan fer- axat bike. Lê ne YNK û nejî Qiyada Miweqet a PDKIê vê feraxetîyê dikir. Di vî şerê birakûjîyê de destê dijmin hebû. Herdû teref jî neheq bûn. Loma ti tiştekî nabe berdêla şerê birakûjîyê. Berdewama vê birakûjîyê bûye sede- mê gelek destjêberdana bidestxistîyên kurdan. Ne tenê li başûr, lê herweha li bakûr jî semereyê vê birakûjîyê mezin bûye. Em weke terafekî alîyê Qiyadeya Miweqet bûn. Lê tevgerên din jî alîyê YNKê bûn. Ev nerehetîya başûr li bakûr jî hebû. Em li ser nakokîyên wan radibûn hev û dibûn teref. Ji dêvla kû em bibin xerca hevkarîyê, me (tevgera bakûr) teref digirt û dibûn xwedîyê tawanbarîya wan. Weke mînak, em di navbeyna nakokîyên PDK-Îran û PDK-Iraqê de nebûn teref, em bûn xerca hevkarî û dostanîyê. Lê di vî şerî de em terf bûn û çewt bû. Em bûne sucdarê birakûjîya wan herdû alîyan. Bersîv 56: KUK di vê dema kû tê binavkirin de bihêz bû. PKKê berî şerê bi KUKê re bi hemî tevgerên kurd re şer kiri- bûn û ji wan re mabû. Weke mêrik digot: "Bi şeref te çi kirîye ji te re maye, ti bûyê xweda." Yê PKKê jî weha bû. Tevgera kurd terorîze dikirin û hemî tişt ji wan re dima. Hatin belayê xwe li me jî xistin û weke hûn jî dizanin vî şerî dest pê kir. Ez ji vî şerî re nabêjim şerê birakûjî. Loma şerê dewletê û kurda bû. Em yanî KUK alîyê kurdan û PKK jî alîyê dewletê ye. Vî şerî ji Serêkanîya Rihayê dest pê kir. Nakokîyên li ser sendîqayê berfi- reh bû û bû sedem kû PKK hevalekî KUKê yê navsere bikûje. PKK wê gavê alîkarîya sendîqeyeka faşîst dikir, ne kû ez vê peyda dikim, rastî weha ye. Piştî kûştina wî hevalî PKKê çavsorîya xwe berdewam kir û hevalekî din jî birîndar kirin. Li her derê hevalê KUKê tehdît kirin. Jê pê ve KUKê jî biryara şer wergirt û dijî PKKê şer îlan kir. Bi raya min, vî şerî dewletê derxist û dewletê çavê xwe ji berfirehbûna şer re jî girt. Li herêma Mêrdîn,Dîyarbekirû Rihayê bela bû. Li herêmên din ji bo kû PKK ne bihêz bû, şer derneket. Li Batmanê û hinek cîyên din jî şer der- ket lê bi gelemperî li van her sê herê- ma çêbû. Ev şer mezin bû û bingehê darbeya leşkerî ya 1980yî bihêz kir. Berîya vî şerî têkilîyên tevgerên din ên wekî DDKD, KUK û Rêya Azadî bi hevka- rîyeke netewî -UDC/Enîya Neteweyî ya Demokratîk- encam dabû. PKKê vê hevkarîyê bi dijminahî binav dikir û dijî wê kar dikir. Dewlet ji vê hevkarîyê tirsîya. Ji alîyekî ve dewletê li ser navê kurdan, kurd bi kurda dida kûştin û ji alîyekî din ve jî terorê dixiste nava tevger û civata kurd. Bi vê hawayê bingehê darbeya leşkerî amade dikir. Apo di pirtûka xwe ya binavê Devrîmîn Dîlî de dibêje "PKKê di vê demê de ji dewletê alîkarî werdigirt (pere û çek) û dibêje ne ji dewletê bûya me nikaribûn bijîyana. Lê me dewlet bikar anî." Ev bixwe B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 239 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- xûya dike kû PKKê bi destê dewletê û bi çekê dewletê şerê KUKê dikir. Lê Apo weke her sucê xwe, vî sucî jî dixe stûyê KUKê û dibêje dewletê alîkarîya KUKê dikir. Apo rast nabêje û weke hemî bûyeran vê bûyerê jî serûbin dike. Bersîv 57: Di darbeya leşkerî ya 1980yî de, tenê rêxistinê li herêma Sêrtê- Hekarîyê di demke kurt de 800 çekdar civand serhev. Partî ji şerê çekdarî re amade bû. Ne hewceye ez bêjim bi rastî KUK lehîyek bû. KUK tevgereke welatparêz û demokrat bû. Lê KUK ji serokatîyeke otorîter û zana bêpar bû. Nakokîyên nava rêxistinê û nelihevîya serokatîya partîyê sedemên bingehî yê dest bi şerê çekdarî nekirina KUKê bûn. Bersîv 58: Çepîtî him bibû mode û him jî çepîtî hêzeke berbiçav bû. Li cîhanê cîyê çepîtîyê girîng bû. Hîn berîya dar- beya leşkerî di nava partîyê de bêyî kû bê binavkirin du nêrîn hebûn. Yek, ber bi Sovyetê ve bû û ya din jî geh wek rêya sêyem geh jî weke Maoîya tev- dilivîya. Nêrîna partîyê bixwe rêya sêyem bû. Me herdu blok jî rast nedidîtin. Her çiqas me sîyaseta wê nedipejirand jî weke sîstem em teref- darên Sovyetê bûn. Nexweşîya çepîtî piştî darbeya leşkerî di di nava KUKê de berdewam kir. Ez yek ji wan kesê xwedî suc im kû nexwşîya çepîtî xiste nava partîyê. Em di bin bandora tevgera sosyalîst de diman û em bi şeklî sosyalîst bûn. Bingehê tevgera me welatperwerî û demokrasî bû. Lê em bi vê nedihatin ser û me doza partîya sosyalîst dikir. Lê ez yek ji wan kesan bûm kû dijî partîya sosyalîst-kominîst derdiketim. Mi digot, çênabe ev partî bibe partîya kominîst. Min digot bila nêrînên sosyalîst jî di nav de weke tevgereke neteweyî û demokratik -partîya kîtlewî- bimîne. Lê digel van nêrînên xwe ez dîsa dibûm yek ji wan kesên sovyetîk û çepîtîya zaroktî. Berî kon- feransa 1981ê li ser vî bingehî ez û çend hevalên xwe ji partîyê hatin bidûrxistin. Ez bi vê minasebetê aşke- reyî dibêjim min çewtî kir û ez çew- tîya xwe jî weke çepîtîya zaroktî binav dikim. Lê hevalên din ne kêmî min lê deh cara ji min bêtir di nava çepîtîya zaroktî de digevizîn. Jixwe piştî kon- feransê navê KDPê rakirin û KUK weke tevgereke kominîst binav kirin. Em nezan bûn, tecrûbeyên me kêm bû. Em di bin bandora çepgirên tirk û yên din de weke patîya kominîst a Iraqê, Surîyê û wd. diman. Çepgirî bû qatilê doza tevgera neteweyî ya PDKT- KUKê. Bersîv 59: Min ev bi kurtî anî zimên. Min bi xwe di nava beşê Yekîtîya Sosyalîst a KUKê de cî digirt. Yek ji serkêşên vê tevgerê bûm. Parçebûna KUKê, bi avêtina me ya ji partîyê dest pê kir. Me nedixwest ji partîyê bidûrkevin, lê helwesta me jî birastî ne ya kû bi partîyê re bimîne bû. Em jî û yên piştî me jî, vê partîyê bela-wela kirin, ez jî di nav de em gunehkarên mezin in. Kî çi dibêje bila bibêje ti bingehê îdeolo- jîk yên cûda tinye. Di avêtina me de hinek sedemên îdeolojîk hene. Ev jî 240 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- nêrîna me ya wê demê ya çewt, nezanî û bêtehamûlîya terefê din e. Loma jî ev veqetandin û parçebûn hetanî bidawîhatina KUKê berdewam kir. Sedemê bingehî yên parçebûnê, bêserokatîyeke otorîter û têgihiştî ye. Ya duwem, çepîtîya zaroktî ye kû bi piranîya kadroyên partîyê girtibû bin bandora xwe. Sêyem, me hevdu nas nedikir û di nava toz û dûmana çala- kîyên rojane de me bi hev re têkilîyên ciddî danetanî. Li vir ez bahsa kad- royên partîyê dikim. Lê piştî darbeya leşkerî me bêtir hevdu naskir û piştî naskirinê jî êdî nema me tehemula hev bikin. Em li serokekî digerîyan lê me nedî. Hetanî kû KUK ji holê rabû, em hey li srokekî digerîyan. Bawerîya me bi me tinebû. Gelek ji me karibûn bibûyana serok. Lê me hevdu qebûl nedikir û teheamûla me ji hev re nam- abû. Jixwe em şikestibûn, penaber bûn û di rewşeka neçar de dijîyan. Evana giş sedemên parçebûna KUKê ne. Bersîv 60: Min bi kurtî be jî sedemên parçe- bûna KUKê anî zimên. Tecrûbeyên KUKê yên herî berbiçav dikarim bi kurtî weha bilêv bikim: Tevgereke neteweyî ya bêyî serokekekî kû karibe tevgerê lihev bigerîne yan jî serokatîyek kolektîf, ekîbekî lihevkirî tune be, mezinbûna tevgerê, fedekarî û xizme- ta kesayetî nikare tevgerê pêşve bibe û tevgerê îdare bike û bige- hîne encam. Tevgera KUKê rê dide kû ekîbek piçûk jî, heger lingê xwe dayne ser xakê û xwedî îdîa be dikare biserkeve. Me di serî de weke ekîbekê dest pê kir û loma jî em biser ketin. Tevger ji kesan pêk tê. Fedakarên yek û yek tevgereke fedekar diafirîne. Bawerîya bi xwe û hêvîyên bi xwe, divê bingehê xebata mirovan be û ne ji bo kesayetî û bihêzkirina tevgerekê be. Sîyaseta tevgerê bingehê xebatê be. Ji armanca stratejîk tawîz neyê dayin. Heger ji bo kurdan pirsa neteweyî nebe paradîg- mayeke îdeolojîk bawerim wê kurd ji vê tevlihevîyê azad nebin. Bersîv 27: Di pirsên jorîn de min helwest û îdeolojîya herdu tevgeran jî anîbû zimên. Bawerîya min ev e kû herdu tevger hinek cûdahîyên wan hebin jî, bingeha wan wekî hev e. Çî ye ev bingeh? Evana nîjadperestî û înkar e. Kemalîzm honandina neteweyekî dagirker e. Ji bo kû vê dagîrkerîyê ve- şêre nîjadeke çêkirî peyda kirîye û li xaka neteweyên cûda xwedî der- ketîye. Loma jî îdeolojîya xwe li ser man û nemana wan neteweyan avakirîye. Înkara wan neteweyan jî di bingehê avakirina bîra neteweyatîya kemalîzmê de bûye rêyeka yekta û tenha. Baasîzm, nîjadperetîya erebî ye. Bingeha xwe ji ramana avkirina dew- leta erebî ya yekgirtî girtîye. Baas- ji nûh va vejîn- li Sûrîyê destpêkirîye, lê berê li Iraqê hatîye ser hikum. Di 1947an de li Sûrîyê û di 1954 de jî li Iraqê hatîye avakirin. Bavê vê ramanê erebekî Îsewî û hemwelatîyê Sûrîyê yê bi navê Mîchel Eflaq e. Gelek balkêşe kû piştî demekê nakokîyên Eflaq bi Sûrîyê re derket û ev zat çû Iraqê û alî- karîya Seddam kir. Ev hel- west bixwe rêdide kû bingeha vê B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 241 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- ramanê çî ye. Nakokîyên Iraq û Sûryeyê jî yek ji vê derê tê. Ne Iraq û ne jî Sûrîye di dîrokê de ne weke parçeyek ji xaka ereb hatine hesi- bandin. Herdu welat jî ji welatên ereb ên din cûdatir in, li ser xaka gel û neteweyên cûda hatine ava- kirin. Meşrûkirina van xaka ji bo neteweperestîya ereban bûye mijara sereke. Loma jî neteweyetîya ereb çiqas li Misir, Cezayîr û Yemenê dest pê kiribe jî berfirehîya wê li herdu welatan Iraq-Sûrîye ye. Baasîzm, nete- weperestîyeke derengmayî, dijwar û êrîşker e. Ramanên nasynal sosyalîzmê -Musolînî û Hîtler- di van partîyan de bi gelemperî bandora xwe hiştîye. Ramanên xwe ji dijberîya ereba ya 1930-1940an û ji dijî "emperyalîzmê" wergirtîye. Baas hêzeke leşkerî ye û alîyê wê yê sivîl gelekî jar e. Bi darbeyên eskerî hatine ser hikum û bi dîktatorîya şovenîstî û faşîstî ve serwe- rîya xwe domandine. Hevbeşîya Baasîzmê û ya Kemalîzmê nîjadperestî û şovenîzm e. Herdu jî bi navê azadîya neteweyan û "dijî- emperyalîzm"ê, lê bi hevkarîya emperyalîzmê ve mezin bûne û bûne serwer. Herdu alîyan jî tunekirina kurdan ji xwe re kirine armanc. Lê tenê kurd ji bo herdu tevgera bûne asteng. Bersîv 28: Têkçûna şoreşa başûrê Kurdistanê (1975) yek ji sedemên parçebûna tev- gera bakûrê Kurdistanê ye. Berîya wê cûdabûnek hebû, lê berfirehbûna wê piştî têkçûna şoreşê ye. Piştî têkçûna Şorşê lêgerîneke cûda di nava tevgera kurdên bakûr de dest pê kir. Di vê lêgerînê de ramanên cûda derketin holê. Di rojeva tevgera kurd de ji pirs- girêkên Kurdistanê bêtir pirsgirêkên navneteweyî û nakokîyên sîstema sosyalîst cî digirt. Berê cûdayî ji nêrîn û helwesta li ser tevgera başûr dest pêkir û bi nêrînên cûda yên li ser tevgera sosyalîst berfireh bû. Li ser pirsgirêka kurd û Kurdistanê cûdahî- yek berbiçav tune ye. Ji bilî PSKê kû federasyon dixwest û hemî tevgerên din jî serxwebûnê dixwestin. Cûdahî- yên berbiçav helwestgirtina hevkarî û sîyaseta navneteweyî ye. Dervî wê jî pêwendîyên bi tevgera çepgirên tirk û tevgera başûrê Kurdistanê re ye. Bersîv 29: Bawerim di bersîva gelek pirsan de min ev anîne zimên. Avakirina Komara Tirkîyê ji bo tirkan gaveke mezin û dîrokî ye. Ji tunebûnîyê afi- randina netewe-dewletekê ye. Ev yek ji bo hemî alîyên tirka derbas dibe. Di vê mijarê de cûdahîyek tune ye. Tenê kurdan tixûbên vê dewletê meşrû nedîtine û dijî meşrûîyeta wê şer kirine. Dewleta komara Tirkîyê weke komareke pêşverû, antî-emperyalîst, azadîxwaz û sekularîst hatîye binavki- rin. Komareke bi van wasifan bête avakirin û tevayîya neteweyan li ser vê pirsê konsesuseke afirandibe, bêşik hemî tevgerên dijî vê komarê pêşverû, kevneperest û hevkarê emperyalîzmê ne. Lê bi rastî ev ne weha ye, berevajî wê ye, ev çewte. Bersîv 30: Bingehê Ergenekonê leşkerîya tirk bixwe ye. Hevkarîya leşker û hêza sîyasî ya nîjadperet û faşîst e. Her 242 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- çiqas îro leşker dixwaze xwe ji vê organîzeya terorîst û faşîst bêrî bike jî, di rastîya xwe de ne weha ye. Jixwe hetanî nûha yên hatine girtin vê yekê aşkere dike. Darbeyên ku cenabê te tîne zimên bi destê vê hêzê hatine kirin. Di bingeha xwe de cûdabûneke mezin di navbeyna wan de tune ye. Sedemên van darbeyên leşkerî gişa bihêzkirina meşrûîyeta dewleta tirk e. Bersîv 31: Di dîroka dewleta Osmanî de tu carî kurd nehatine înkarkirin. Kurd di Dewleta Osmanî de weke mîrekan, wîlayetan û weke herêmên otonom hebûne û herdem ev herêm bi navê herêma Kurdistanê hatîye binavkirin. Şerê navbeyna kurd û osmanîyan vê restîyê naguherîne. Dewleta Osmanî ne bi navê neteweyekî tevdilivîya. Dewleteke kozmopolît bû. Dewleta tirk berevajî dewleta Osmanî, bi navê neteweyekî û li gora berjewendîyên neteweyekî hatîye avakirin û bingehê wê bûye înkara neteweya kurd. Bersîv 32: Yekîtîya Neteweyan, divê bi rastî jî wekî navê xwe, yekîtîya neteweyan be. Lê ne weha ye. Ev yekîtî di avakiri- na xwe de jî û nûha jî yekîtîya dewle- tan e. Me berê jî anîbû zimên. Neteweyên kû nebûne dewlet, ji vî mafî bêpar mane. Li gora raya dewletên rojava (Awrûpa, Amerîka) nation, yanî netew weke dewlet tê qebûlkirin.Neteweyênbêdewlet di raya giştî de weke nation nayên hesabkirin. Loma jî pirr bi asanî mirov dikare bêje YN yekîtîya dewletan e. YNyan mafê netewa kurd dewrî, dewletên dagîrker dike ku wekî kû mirov goşt radestê gur bike. Ji ber vê yekê ye kû rêzgirtina ji tixûbên dewletan re daîmî ketîye pêşîya mafê çare- nûsî yê neteweyên bindest. Ev biryar bixwe xuya dike ku YN, yekîtîya dewleta ye. Li vê derê bi asanî mirov dikare bêje ku hetanî berî demekê kû li jor hatibû zimên -weke pirsgirêka neteweyên Yugoslawya, Rusya û wd. YNyan jî dijî peymana rêzgirtina tixûbên dewletan biryar wernegirtîye. Piştî van bûyeran hêvîdarin vê helwesta YNyan kû ji bo Kosowa û netewe- yên din hatîye bikaranîn ji bo kurdan û netweyên din jî bê bikaranîn. Bersîv 33: Têkilîyên navneteweyî yên dewleta Federe ya Başûrê Kurdistanê, hemî dewletên degîrker ên der û dora xwe ditirsîne. Lê dîsa kurd bi zîrekî têki- lîyên xwe yên navneteweyî bihêz dikin û gelek carî jî dewletên cîran neçar dikin. Hetanî îro têkilîyên navnete- weyî yên dewleta federe zerar nedaye tevahîya tevgera kurd. Pêwendîyên Dewleta Federe encameke erînî ye ji bo berjew- endîyên tevger û neteweya kurd a stratejîk. Bersîv 34: Avakirina dewleta federe di meşrû- kirina doz û mafên kurdan de pêngav- eke dîrokî û bidestxistineke neteweyî ye. Di guherandina raya giştî ya cîhanê de roleke erênî digre û weke mînak ji bo tevgera kurdên parçeyên din jî tesîreke pirr erînî dike. Digel hemî kêmasîyên xwe û çewtîyên xwe dest- kevtîyên Başûr hest û vîna B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 243 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- neteweya kurd geş û gûr dike. Her roj emê bi hev re bandora vê dewleta federe bibînin û emê binirxînin. Piştî çend salên din em dê bandora wê xweştir têbigehêjin. Bersîv 35: Mixabin îro vê pirsê him kurd ji xwe dikin û him jî biyanî ji kurdan dikin. Bersîvên van pirsan li gora ji kê tê pirsîn, cûda ye. Binavkirina vê pirs- girêka neteweya kurd bi destên xêr- nexwazên kurdan cûda tê binavkirin. Armanc, aloz û şêlokirina vê dozê bixwe ye. Ramanên birêz serokê dew- leta federe Mesud Barzanî, daxwazên raya giştî ya kurd tênin zimên. Kurdistan ji derveyê vîna kurdan parçe bûye. Lê realîteyek e. Li her perçeyê weke neteweyek mafên kurda yên rewa hene û mafê kurda yê avaki- rina dewleteke serbixwe heye. Rewşa îro ji bo avakirina dewleteke serbixwe ne amade be jî, nayê wê manayê kû kurd vî mafê xwe yê xwezayî jibîr bikin. Bi gotinekê din, bi têgehên bîyanî şîro- vekirina vê pirsgirêkê şêlokirina ava tê ser kanîya azadîya neteweya kurd bixwe ye. Bersîv 36: PKKê ji destpêkê hetanî îro bi rêbaza xebata xwe civata kurd terorîze û mîllitarîze kirîye. Dîroka têkoşîna kurd, ji xwe daye destpêkirin û bi vî awayî jî dîroka têkoşîna neteweya kurd tevlihev û aloz kirîye. Şoreşên kurdan tawanbar kirine, bi dev û ramanên dijminê kurda şoreşên kurda şîrove kirîye û kiryarên dagîrk- erên Kurdistanêxwedî maf pejirandîye. Erêkirina Kemalîzmê jî yek ji vana ye. Kesayetî- ya Kemal, Seddam û Hafiz ji xwe re kirîye mînak û serokê xwe jî bi dûrişmeyên wan kesan bilêvkirîye. Di tevgereke weha de guherîna raman û stratejîya xebatê di nava lêvên yek kesî de ye û yên din tenê xwedîyê mafê birêvebirin û bicîkirina van raman û stratejîyên kû serok afirandîye. Bersîv 37: Ev pirseke em her roj û şev ji xwe û ji hevalên xwe dipirsin e. Evê pirsê çîrokek anî bîra min. Yekî baqil dixin nava dîhnan. Dîhn jî her ro dikevin dorê û li qulikekê dîwêr dinêrin. Piştî demekê ew jî meraq dike, dikeve dorê û li vê qulikê dinêre, lê tiştekî nabîne. Ji dîhna dipirse û dibêje min tiştek di vê qulikê de nedît ma hûn çi dibînin. Bersîv balkêş e: hela ji xwe re li vî dîhnî binêrin ev çend sal in em li vê qulikê dinêrin me tiştek nedîtîye lê ew doh hatîye û dixwaze tiştekî bibîne. Welehî bi salan e me xwestîye ber- sîva vê pirsê bidin. Lê ta nûha jî bersîveke berbiçav derneketîye pêş. Li gora serok û kadroyên kurda yên dervî PKKê, sucê avanekirina tevgereke neteweyî tenê PKK ye. Lê rastî ne weha ye. Berevajî wê pêşketin û me-zinbûna PKKê, encamê pasîfize- bûn û jihevketina wan kesa bixwe ye. Serkeftina Têkoşînê bi nirxandin û bicîanîna wextê û erkên derfetan bixwe ye. Gelek derfet derketin pêşîya tevgera kurd ya derveyî PKKê, lê mi- xabin nikaribûn bikarbînin. Îro jî zah- mettir bûye. Hergî dihere jî zahmettir dibe. Lê tevgera kurd ya derveyî PKKê, xwedî hêz û rayeke neteweyî ye. Bawerîya min heye kû wê derfet bêne 244 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- bikaranîn û wê alternatîfeke neteweyî bête avakirin. Pêwîstîya neteweya kurd bi hêzeke alternatîf heye. Ne alternatîfeke dijî PKKê lê alternatîfeke ji bo neteweya kurd pêwîste. PKKya îro jî ne PKKya dohî ye. Derfet li pêşîya tevgera kurd vebûye û divê ev derfet bê bikaranîn. Bersîv 39: Rêya tevgera sîyasî ya têkoşer ne weke rêya bê zîqzaq e. Bandora wext û bûyerên cîhanê û pêşveçûna civatê li ser bîr û bawerîyên ronakbîrên kurd mezin e. Ronakbîrîya kurd bi du alî- yan ve berfireh bûye. Ya yekem, ronakbîrîya xwe bêtir ji tevgera neteweyî ya her çar parçeyên Kurdistanê wergirtîye. Ronakbîrîyeke kurdistanî ye. Destpêka vê ron- akbîrîyê di nava şêx û melayê kurdan de dest pê kirîye. Bandora dewletên dagîrker bê şik li ser van ronakbîrên kurd heye lê bawerim bingehê ron- akbirîya xwe ji tevgera neteweyîyê wergirtine û bi vê ronakbîrîyê jî beş- darî tevgera neteweyî bûne. Mirov qerekterê ronakbîrîya neteweyî di tevgera neteweyî de baş dibîne. Ya duwem jî, bîr û rayê xwe bi zêdeyî ji tevgera navneteweyî girtîye, û bi qerekterê tevgera navneteweyî, (weke tevgera çepgir, tevgera lîberal, tevgera dekomkratî û wekî din) beş- darî nava tevgera neteweya kurd bûye. Alîyê netewayetî yê vê ron- akbîrîya kurd lawaz e. Hêza ron- akbîrîya xwe, ji tevgera çepgir a navneteweyî yan jî ji tekoşîna neteweyên bindest wergirtî- ye. Qerekter û îdeolojîya çepgir û lîber- alên neteweyên serdest di alîyê vê ronakbîrîya kurd de cîyekî berbiçav wergirtîye. Piranîya ronakbîrên kurd bi ziman û çanda neteweya serdest ve perwerde bûne. Ronakbîrîya xwe cara yekem ji ronakbîrîya neteweya serdest ve wergirtîye. Loma jî ne mimkune kû bandora çanda neteweya serdest li ser ronakbîrîya kurd tune be. Ronakbîrên kurd bi çîrok û helbestên dîroka nete- weya serdest ve sernişîvî dîrok û edebîyatê bûne. Ta radeyekê hebûna xwe ji dîroka înkarîya neteweya serdest ve fêrbûne. Bawerîya min ew e kû bandora çanda neteweyî, sîyasî û civatî ya neteweya serdest li ser ronakbîrîya kurd bi giranî heye û alîyekî ronakbîrîya kurd hîn jî di bin vê bandorê de ye. Bersîv 40: Pirsgirêka hevkarîya têkoşîna nete- weya kurd her dem bûye sedemê jihevketina tevger û şoreşên kurdan. Di rojhelata navîn de mixabin îro hevkarîya têkoşîna neteweya kurd di nava tevgera "Enternasyonalîst ya nete- weya serdest" (îslamî, çepgir û lîberal) de yan tune ye, yan jî gelekî kêm e. Enternasyonalîstên neteweyên serdest di rojhelata navîn de hevkarên neguherîna statukoya rojhelata navîn in. Kurd di têkoşîna xwe ya ji bo mafê neteweyî û demokratî de derveyî vîna wan yek bi yek kevirên vê avahîya sta- tukoya nemeşrû ya rojhelata navîn radikin û bi têkoşîna xwe ve avahîya rojhelata navîn dihejînin. Tevgera enternasyonalîst ya nete- weyên serdest mixabin di bin bandora helwesta kolonyalîst de ye û bi navê "dijî-emperyalîzmê" û "pêşverûtîyê", dijî tevgera kurd tevdilivin. Ev jî mix- B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 245 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- abin reng û dengên wan ên netewe- yetîya serdest nîşan dide. Tevgera kurd îro bi paradig- mayeke îdeolojîya welatparêzî û demokratî û wekhevîyê struktura rojhelata navîn tehdît dike. Di guherandina struktura rojhelata navîn de berjewendîyên hemî hejar, karker, gundî û kêmneteweyên rojhelata navîn hene. Têkoşîna nete- weya kurd, pêwîste alîkarîyê ji tevgera çepgir û îslamî werbigre. Tevgera kurd divê bi helwesta xwe karibe alîkarîya tevgera hejar û olperestên rojhelata navîn werbigre. Tevgera neteweyî ya kurd ne dijî tevgera çepgir û îslamî û ne jî dijî tevgera lîberal a neteweyên serdest e. Ew bixwe mutefîkên tevgera kurd in. Lê îro bi helwesta xwe ve dervî vê helwesta xwezayî ketine û di berjewendîya neteweya serdest û statukoya rojhelata navîn de xwedî helwesteke kevneperest û paşverû ne. Hêza yekta ya kû statukoya rojhela- ta navîn nemeşrû dibîne tevgera neteweyî ya kurd e. Bersîv 41: Tevgera Filîstinî ji bo struktura rojhelata navîn ne xeter e. Jixwe îro tevgera Filîstinê bûye tevgera berjew- endîya statukuparêzen rojhelata navîn. Ji Suudî bigre hetanî Îran û Tirkîye, vê tevgerê bi devkî be jî diparêzin. Ji bo tevgera enternasyon- alîstên rojhelata navîn tevgera Filistîn aletekî bijarte ye. Tevgera Filîstînê xistine nava qalibekî herêmî û xistine nava berjewendîyên statukoperestên rojhelata navîn. Doze- ke xwedî maf e, lê bi hevkarîya paş- verûyan lokalîze û tixûbkirî maye. Li rojhelata navîn ti tevger parastina mafê neteweya Filîstîn ji xwe re xeter nabî- ne, bere- vajî wê di berjewendîya xwede bikar tînin. Loma jî ez dibêjim tenê tevgera kurd statukoya rojhelata navîn dixe xeterê. Loma jî tevgera neteweya kurd weke tevgereke xeter tê pejiran- din. Yalçin Kuçuk kemalîstekî naskirî ye. Ji bo tevgera Filistîn hemî wêjeyên baş û xweş bikar tîne. Lê tevgera kurd di kesayetîya serokê herêma Kurdistanê birêz Mesud Berzanî de dibîne û her dem dibêje, ji bo rojhelata navîn û nemaze ji bo Tirkîyê Mesud Berzanî xeter e. Ew temsîla dewleta kurdî dike. Lê tiştê herî baş ew e kû Dîyarbekir weke wî nafikire. Qesda wî ji Dîyarbekirê PKK ye. Ev bi xwe hel- westa enternasyonalîstên neteweya serdest jî aşkere dike. Bersîv 42: Meseleya Kerkûkê bi pirsgirêka neteweya kurd ve girêdayî ye. Roja kû pirsgirêka Kerkûkê çareser bû, wê gavê pirgirêka kurd jî çareser dibe. Çima? Ji bo wan hêzên kû vê pirsê çareser dikin, Kerkûk û meseleya kurd weke hev girîngin. Wan hêzên vê pirsê çareser bikin, wê bixwazin pirs- girêka kurd jî di rojhelata navîn de çareser bikin û wê ji bo çareserîyê roleke aktîf werbigrin. Meseleya Kerkûkê, hewqa- sî girîng û hewqasî jî bi pirsgirêka rojhelata navîn ve girê- dayî ye. Him kurd û him jî hezên biyanî di vê zaneyiyê de ne. Loma jî çareserîya meseleya Kerkûkê ne asan e. Derfetek mezin kete destê kurdan lê vê derfetê bikar neanîn. Bi rûxandi- 246 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- na serwerîya Seddam û Baas ve kurd bi yek alî ketin Kerkûkê û ev jî bû mijara nexweşîya navbeyna hêza kur- dan. Divê kurdan li ser meseleya Kerkûkê lihev kiribana û bi hevkarî, biyekdengî Kerkûk azad bikirana û jê derneketana. Ev dikaribû biba sedemê şerekî giran lê ez di wê bawerîyê de me kû wê kurd biserketana. Ji ber kû Amerîka nikaribû li dijî hêza kurdan midaxele bikira û di şer de enîyeke din vekira. Jixwe her teref dijî Amerîka bûn, tenê kurd bi planê Amerîkayê re lihevkirî bûn. Hêza pêşmerge karibû xwe biparê- ze û dikaribû li Kerkûk bicî bibûya. Lê çewtîya yekem ew bû, kû Yekîtîya Niştîman bêyî PDKê kete Kerkûkê û çewtîya PDKê jî vê midaxe- leyê di berjewendîya kurdan de nepe- jirand û hevkarîyeke neteweyî pêk neanîn. Îro çareserîya pirsgirêka Kerkûkê di makezagona Iraqê de hatîye nivîsîn. Derfeta kurdan ne wekî derfeta li jor hatîye zimên. Lê mafê ti kurdekî yan jî tevgereke kurd tune ye kû dev ji vê pirsê berde yan jî sist bigre. Çareserî ji alîyekî bi dengeya hêzên rojhelata navîn ve girêdayî ye. Ji alîyekî din ve jî bi helwesta kurdan ve girêdayî ye. Di vê derê de helwesta yekgirtîya neteweyî ya kurdan gelek girîng e. Helwesta Amerîka bi ya min dikare her dem bête guherandin. Berjewendîyên Amerîka ji bo çi di Kerkûk û Kurdistanê de tune be? Konsensusa neteweyî ya tevgera kurd tenê dikare pirsa Kerkûkê çareser bike. Dervî kur- dan bêşik hemî peymanên li ser statuya Kerkûkê dê nebin çareserî û dê herdem bibin qada devjenî û near- amîya rojhelata navîn. Bersîv 43: Pirsgirêka neteweyî û helwesta bi pirsgirêka neteweyî ve girêdayî her dem bûye mijara têkoşîna tevgera neteweya kurd. Ev devjenî di navbey- na tevgera kurd û ya tevgera neteweya serdest de, di her qada têkoşînê de bûye mijareke sereke. Tu carî jî wekî hev nefikirîne û dê tu carî jî wekî hev vê mijarê şîrove nekin. Neteweya ereb, tirk û faris neteweyên dagîrker in. Neteweya kurd jî neteweyeke dagîrkirî ye. Neteweya kurd bi vê dagîrkerîyê ve girêdayî, ji maf û azadîyên neteweyî û mirovayetî bêpar maye. Bêşik netewayetîya kurd boçû- neke demokrat û pêşverû werdigre û di berjewendîya hejar û kêmnetewyên dinê de hêza yekta ya hevkarîyê ye. Loma, hemî nêrînên herdu netewayetîyê wekhev digrin û wekî hev şîrove dikin ew nêrî- nên destgirên dagîrkerên Kurdistanê ne. Berevajî tevgera neteweyetî ya neteweyên ser- dest tevgera neteweyî ya kurd, ne nîjadperest û şovenîst e. Tevgereke demokratîk û xwedî maf e. Bersîv 44: Pirsgirêka kurd, ne pirsgirêka mis- teke kesên bi kurdî diaxivin. Pirsgirêk herweha ne pirsgirêka kurdên koçbarê bajarên dewletên dagîrker kirine. Pirsgirêka kurd, ne tenê pirs- girêka kurda ye, ev pirsgirêka, pirs- girêka xakekî ye û ev xak jî Kurdistan e. Parçebûna Kurdistanê, lehceyên cûda, cûdayîya çanda têkoşîna neteweyî li her parçeyî zahmetîyeke berbiçav derdixe pêşîya têkoşîna neteweyî. Divê kurd li ser çar mijaran B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 247 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- konsensuseke neteweyî peyda bikin: 1- Kurdistan welatê kurda ye û bêyî vîn û hesta kurda hatîye parçekirin. Loma jî mafê kurda yê xwezayî ye ku rojekê ji rojan bikaribe dewleta xwe ya serbixwe ava bike. Ger rewşa îro dest nede jî, divê kurd dev ji vî mafê xwe yê xwezayî bernedin. 2- Kurd jî dê wekî hemî neteweyan xwedî helwest û bîr û bewerîyên cûda bin. Li der û dora van nêrîna wê tev- gerên xwe ava bikin. Lê divê nakokîyên tevgera kurd ne bi şerê birakûjî, ne bi çavsorî û zordarîyê, lê bi dîyalogê bête çareserkirin. Divê hemî kurd sonda neteweyî bixun kû careke dî bi çi dibe bila bibe firsendê nede birakûjîyê. 3- Pirsa “kurd çi dixwazin?” em bihêlin ji neteweya kurd re. Ger li ser vê pirsê konsensuseke neteweyî weke ya başûrê Kurdistanê pêk bê, wê gavê hemî kes jixwe dê helwesta konsen- susê bipa- rêzin. Ger ev nebe, divê em vê pirsê bisipêrin referandûma kurd li her parçeyî. Lê divê em mafê çarenûsî yê neteweya kurd herdem biparêzin. 4- Hevkarîya tevgera neteweyî ya parçeyên Kurdistanê helwesteke neteweyî ye. Lê her hevkarîyeke neteweyî li parçeyê xwe azad e kû konsesusekê li ser mijarên ji parçeyên din cûdatir pêk bîne. Lê çênabe tu carî ev cûdabûn bibin sedemên midaxe- leyên parçeyên din. Divê tu parçeyek ji bo berjewendîyên xwe li ser hesabê berjewendîya parçeyên din pêwendîyê daneyne. Bi ya min evana konseptên hevka- rîya neteweyî û demokratîk e. Bersîv 46: Di konjoktûra îro de pirsgirêka kurd, pirsgirêka herêma rojhelata navîn e. Çareserîya pirsgirêka kurd, guherandina struktura rojhelata navîn dixe rojevê. Loma jî girîngîya xwe ji vir digre. Bi vî awayî jî pirsgirêka netewa kurd, pirsgirêka navneteweyî ye. Bêdadwerîyê tixûb hatine kişandin, ev bêdadwerîya derbarê mafê netewe û kêmnetweyên li rojhe- lata navîn e. Dewletên hatine avakirin ne li ser maf û azadîyên neteweyan, lê li ser tinekirina maf û azadîyên gelek neteweyan hatine avakirin. Me gelek carî ev anî zimên kû tixûbên van dewlatan ne meşrû ne û li ser binge- heke neheq e. Loma jî kişandina vî tixûbî bûye sedemê nearamîya rojhe- lata navîn. Hetanî ev bêdadwerî berde- wam bike, dê ev nearamî jî berdewam be. Ez wekî şexs ji nivşê xwe re dibêjim, em têkçûn û şikestin. Ji nüh va vejandina tevgera kurd em didin pêşîya xwe lê em dizanin zahmetîyên vê pêvajoyê mezin in. Lê nivşê min û yên berîya min(60-70)yî, dikarin roleke berbiçav di pêkanîna pro- jeyeke nûjen de bilîze, ger li xwe verqile û bikaribe derfetên vê demê bikarbîne. Derengmayîn nabe sedemê devjêberdana nûjenîya tevgera kurd e. Li bakûrê Kurdistanê hewildanên berbiçav hene. Lê mixabin hetanî nûha ji bilî PKKê û der û dora wê, tevgera kurd bi girseyî cî negirtîye. Ev pêvajo ji darbeya leşkerî ya 1980yî ve dest pê kir û hetanî nûha berdewam e. PKKê civata kurd guhert. Dewletê bi hemî mihaweleyên xwe alîkarîya vê helwesta guherîna civata kurd kir. Êdî bi awayê kevnare emê nikaribin bi ser pêvajoyê ve sernişîv bibin û bi hel- 248 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- wes- tên xwe yên kevnare vê êşê bikewînin. Pêdivîyên civata kurd bi helwesteke mîlîtan, neteweyî û demokrat heye. Ev helwest ne bi navê cûda, lê bi nav û nasnameya kurdî divê têkeve rojevê. Pêvajoya civata kurd, ya dewleta tirk û ya navneteweyî vê der- fetê radestî tevgera neteweyî ya kurd dike. Lê karanîna vê derfetê tenê di destê ro-nakbîr û şoreşgerên kurd de ye. Li bakûrê Kurdistanê di salên 2008-2009an de dewleta tirk hinek gavan avêt û dixwaze hinek gavan jî bavêje. Dewlet û hikumet van pêngava weke dîyarî dide kurda. Dewlet weha şîrove dike. Lê neweha ye. Dewlet mecbûre hinek gava bavêje. Lê dixwaze bêyî muxatab, bêyî kû bi kurda re bişêwire, bêyî hevkarîya kurda, tenê bi hevkarîya kurdên bi dewlet û hikumetê re ne, çareserîyên vê pirsgirêkê têxe rojevê û gavan bavê- je. Mixabin di dema kû pirsgirêka kurd di rojevê de ye, kurd tune ne. Di vê navberê de DTP weke muxetab derdikeve rojevê lê ji ber nakokîyên nava xwe û ji ber girêdanên mohrkirî yên bi PKKê re, mixabin nikare gavên pêwîst bavêje. Hemî gavên kû dewlet davêjin rê liber pêngavên din vedikin. Kurd bi van pêngavan ve nayê ser. Lê em ne dijî gav avêtinên çandî û ziman in. Lê pirsgirêka sereke li bakurê Kurdistanê, bidestxistina mafê avakirin û damez- randina partî, komele û dezgehên neteweyî yên bi nasnameya etnîkî ye. Bi ya min pirsa sereke ev e û divê Kurd ji bo vê pirsê têbikoşin. Ez bixwe vê pirsê pirsa sereke dipejirînim û ji bo vê pirsê dixebitim. Bersîv 47: Bakurê Kurdistanê bêşik pêşve çûye. Bi coxrafya xwe û bi nifûsa xwe mezin e û weke potansîyel jî, ji parçe- yên din cûdatir e. Di dema beren- dametîya dewleta tirk ya ji bo Yekîtîya Awrupayê(YA) de, kurd jî dibin muxe- tabê Awrupa. Awrupa û tirk vê bixwa- zin nexwazin ev dîyardeyek e û divê tevgera kurd bikaribe vê derfetê jî bikarbîne. Lê mixabin vîn û hesta neteweyî li bakûrê Kurdistanê ji parçe- yên din gelekî kêmtir e. Xwe înkar- kirin li bakûrê Kurdistanê ji parçeyên din zêdetir e. Li parçeyên din çahşîtî jî bi kurdî ye. Lê li Bakûr, tirkîyetî di nava tevgera bakûr de weke paradîgmayeke îdeolojîk û felse- fî cî girtîye. Ev xetereke mezin bi xwe re tîne û him jî astengîyên mezin derdixe pêşîya têko- şîna tevgera nûjen û ji nûh ve vejîna tevgerê. Pirsa Projeya Mezin ya Rojhelata Navîn (PMR), jî di vê çerçoveyê de dikare bê şîrovekirin. PKK alîyekî kurda yê herî bihêz e. Li gora şîroveyên PKKê, PMR dijî berjew- endîyên kurda ye û divê kurd li dijî PMRê xwe organîze bikin û têbikoşin. Ne tenê bakûrê Kurdistanê herweha dixwaze tevgera her çar parçeyên Kurdistanê têxe xizmeta dijberîya pro- jeya PMRê. Ev helwest ne di berjewendîya kurda de ye. Dibe îro PMR li bakur ne weke başûr, rojhelat û rojava berhem- dar be û belkî berjewendîyên me wekî em dixwazin di vê projeyê de tune be. Lê ev bixwe nabe sedem kû em dijî vê projeyê derkevin. Lewra PMRê, guhe- randina struktura rojhelata navîn xistîye rojeva xwe. Bi serketina vê B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 249 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- projeyê ne di demeke kurt de, lê di dahatû da wê pêk bê û ev jî di berjew- endîya neteweya kurd de ye. Loma divê kurd bi hemî helwestên xwe dijî berjewendîyên PMRê dernekevin. Kurd alîgirê vê projeyê ne. Kes, tevger û dezgehên kû dijî vê projeyê têdikoşin neyarê tevger û azadîya Kurdistanê ne. Destkevtîyên başûrê Kurdistanê jî helwesta kurd xurttir dikin. Başûr gaveke dîrokî ye û divê hewildanên vê dîrokîya başûr encam bidin. Bersîv 51: Wîlson, di 1918 de weha digot:"Bi ti kesekî (li vir meqsed ne kesayetiyek e, netewe ye.) bi zorê nayê qebûlkirin kû ew di bin serwerîya kû ew naxwaze bimîne, bijî." Lê Wîlson bi vê ve girêdayî jî têgeha "neteweyên" têgi- hîştî tîne zimên. Ev neteweyên têgi- hiştî piştî Şerê Yekem ê Cîhanê ve girêdayî tixûbên hatine danîn, xuya kir kû ev netewe kî nin. Lê di rastîyê de ne weha ye. Gelek welatên tênegihiştî jî bûne xwedî dewlet. Bi vê biryarê ve girêdayî rastîyeke din derkete holê. Dewletên emperyal û Bolşewîk jî, ji tixûbên kû wê bibin sedemên guherandina radîkal a struktura herê- man tirsîyane. Loma jî hinek netewe weke neteweyên wendakirî bi bir- yarên hêzên mezin ve, di bin bandora zordarîyê de man. Kosowî û kurd ji van du neteweyan in. Piştî Şerê Duyem, guherandinên radîkal di nêrînên pirsgirêka çarenûsîyê de pêk hatin. Lewra Şerê Duyem kolonyalîzma klasîk weke sîstem bida- wî anî. Di biryara YN - Neteweyên Yekgirtî -ya 59/134 de: Di pêvajoya azadîya ji bin nîrê kolonyalîzmê de, tenê yek çareserî heye ew jî mafê çarenûsî ye. Lê wan mafê çarenûsî êdî bi awayekî din dinirxandin. Kolonya- lîzm nemaye û netewe êdî dikarin di çerçoveya jiyaneke bi hev re de mafê xwe yê çarenûsî bikarbînin. Lêbelê li vê derê neheqîyeke mezin li neteweyên bê dewlet hate kirin. Mafên wan weke mafê çandî, otonomî û wekî din hate binavkirin. Bi giştî jî pirsgirêka wan kirin pirsgirêka kêmneteweyan. Ev biryar bû sedemê biryarên nûh yên NY. Yek ji van biryara ev e: Her hewil- daneke kû bibe sedemên qismî- parçekirin yan jî parçekirina yekîtîya xak û neteweya dewletekê (netewe- dewlet), dijî peyman û prensîbên NY yan dikeve. Ev nêrîn di biryarên NY de bû hêzeke sereke. Bi vê biryarê, nehe- qîya li ser neteweyên bindest bi navê dadwerî û demokrasîyê tête qebûlkirin. Hemî dewletên sosyalîst û yên kapîtalîst vê biryarê pejirandin. Îro bi bûyerên nûh, pirsgirêka mafê çarenûsîyê, gehiştîye qonqxeke nûh. Li gora biryarên NY êdî ev biryar ji bo hemî neteweyan derbas dibe. Nemaze piştî ruxandina sîstema sosyalîst nave- roka vî mafî bi awayeke radîkal hate guherandin. Piştî Şerê Yekem ê Cîhanê çawa kû tixûbên Dewleta Osmanî û ya Awustûrî û Macarî hate guherandin, bi dehan dewletên serbixwe hatine avakirin, bi ruxandina sîstema sosyalîst ve jî, li Sovyeta kevn û li Yugoslawyayê bi dehan dewletên ser- bixwe hatine avakirin. Bi van bûyerên nûh ve, di nava sîstema globalîzma cîhanî de, li gelek cîyan bikaranîna 250 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- mafê çarenûsî, gelek dewletên ser- bixwe hatine avaki- rin. Bi avakirina van dewletên serbixwe ve naveroka vî mafî (mafê çarenûsî) hate guherandin. Îro midaxeleya nava dewleteke serwer, gava pêwîst bête dîtin li gora rêzgirtin û nerêzgirtina mafê mirovan, ,dikare bibe û vê hel- west di raya demokratîk a cîhanî de cî girtîye. Midaxeleya Amerîka û Natoyê, li ser Yugoslawya û Afganîstanê û Iraqê, alîkarîya neteweyên serbixwe yên Sovyet a kevn mînakên berbiçav in. Ev bi xwe baş rêdide kû di wexteke pêwîst de bi midaxeleyeke navneteweyî ya leşkerî pirsgirêka neteweyekî dikare bête çareserkirin. Ev bixwe helwesta çareserîya pirsgirê- ka mafê çarenûsîyê bihêz dike û meşrû dike. Pirsgirêka Kosowayê, yek ji van pirsgirêkan bû kû bi vî awayî hate çareserkirin. Van bûyeran nexşeya cîhanê ya kevnare guhert. Vê prosesa guherandina nexşeya cîhanê, bidawî nehatîye. Kurdistan dikare yek ji wan bûyerên mezintirîn ên cîhanê be. Pirsgirêka neteweyî li Yugoslawya, hevpeymanên NY anîn hemberî hev. Mafê çarenûsî yê neteweyên bindest û peymana parastina xak, tixûb û yek- girtîya neteweyan (netewe-dewlet) anî hemberî hev. Divîya NY ji herdûya yekê hilbijêre. Di dawîyê de NY parastina mafê çarenûsî derxist pêş û tixûbên dewletan hatine guhertin. Bosna, Karadax û dawî jî Kosowa ser- bixwe bû. Bi vî awayî cara yekem e kû mafê çarenûsî bi rêya NY ve rast tê bikaranîn. Ev guherandin têkoşîna neteweya kurd ji nêz ve eleqedar dike. Divê em baş vê pirsgirêkê şîrove bikin. Bersîv 52: Di malpera Serwextê de min ev rêzenivîs li ser helwesta berdevkê dewlet û hikumeta tirk dest pê kir û nûha jî weke berdewama vê rêzenivîsê di malpera Rojeva Kurd de bi navê "Başûreke Çawa Divêm" dinivîsînim. Ezê dixwazim bi çend mînakan vê pirsê bibersivînim. Berdevkên dewletê pirsa ziman, çand û netewey- atî çewt şîrove dikin. Min jî li dijî nerînên wan dest bi vê rêzenivîsê kir. Min perwerdeya bi zimanê kurdî weke mafê kurda yê xwezayî anîye zimên lê ne weke çareserîya pirsgirê- ka kurd. Loma pirsa çareserîya perw- erdeyî ya bi zimanê zikmakî, TV û rodîyo bi zimanê zikmakî tenê çare- serîya pirsgirêka kurda nîne. Çare- serîya pirsgirêkê, ji vê gelekî zêdetir û dûrtir e. Di rêzenivîsê de pirsa sereke weha derdikeve holê. Pirsgirêka Tirkîyê ya sereke pirsgirêka neteweya kurd e. Ger Tirkîye bixwaze kurd bi tirk û kêmneteweyên din re bimînin û bi hev re bijîn, divê Tirkîye vê pirsgirêkê di çerçoveya dewleteke pirrengî, piir- dengî, pirrçandî, pirrneteweyî û wek- hevîyê de çareser bike. Min gelek mînak ji pratîka Awrupayê dane. Loma Tirkîye dixwaze di nava vê şaristanîyê de cî bigre. Ger ev nebe, weke Kosowa û gelek mînakên din wê kurd ji dewletê veqetin û ev jî mafê kurda yê xwezayî û pêdivîya dadw- erîya yasayî ya navnetweyî ye. Jixwe bûyerên dawîn vê helwesta kurdan xurttir kirîye. Yek ji vana jî pirsgirêka Kosowa ye. Ger em pirsa Kosowayê weke pirsgirêka "tirk"ên Kosowayê B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 251 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- binav bikin, dê çareserîya Kosowayê ji me re nebe mînak. Ji bo çi Kosowa ji kurda re nabe mînak? Ti sedem tine ye. Heger berjewendîyên navneteweyî di çerçoveyeke wekî ya Kosowayê de ji bo kurda jî peyda bibe wê pirsgirêk weke ya Kosowayê bikaribe bê çareserkirin. Min digel Kosowayê pirsgirêka çareserîya başûrê Kurdistanê jî nivîsîye. Lewra başûrê Kurdistanê mînakek zindî ye û ji parçeyekî welatê me bixwe ye. Pirsgirêkeka berbiçav a din heye kû îro di rojeva kurdan de ye: Pirsgirêka lehçeyên kurdî ye. Li Başûr soranî serdest e û kurmanc jî helwest- ekê ji bo kurmancîyê werdigirin. Ji alîyekî ve kurd çareserîya lehçeyan weke afirandina zimanekî hevbeş binav dikin. Min li ser vê meseleyê gelek mînakên berbiçav anîne zimên. Yek ji wan mînakan, mînaka pirsgirê- ka lehçeya li Îskandînavya û nemaze li Norweçê ye. Bi ya min, divê perw- erdeyî bi hemî lehçeyan bête kirin û hemî lehçe derfeta pêşveçûna xwe bikar bînin. Ez vê weke dewle- mendîyeke zimanê kurdî bilêv dikim. Di vê çerçoveyê de pirsgirêka dîro- ka neteweyî bi kûranî tînim zimên. Çareserîyên van pirsan jî binav dikim. Em hetanî nûha çawa bi çewtî di pirs- girêka neteweyetî de têgihîştîne jî tînim zimên û li gora xwe vê pirs- girêkê şîrove dikim û rastîya wê tînim zimên. Bersîv 66: Bi rastî gelek carî bûyerên kû mirov bêhêvî bike pêk hatin. Lê weke şexis min ev bûyeran weke bûyerên demkî bilêv kir û weke esasî bi hemî helwesta xwe ve dijî bêhêvîtîya nava tevgera kurd rawestîyame. Bêhê- vîtî mirin e, serxweşîya serkevtinê jî dih- nîtî ye. Bersîv 73: Ji bo ku kovara BÎRê ev derfet da min, ez jî spas dikim. Heger ez ji nûh va bihatama dinyê, min ê jîyana têko- şîna neteweya kurd hilbijarta. Hemî kesayetîyên kurd, hemî ronakbîrên kurd di pêvajoyeke dersdanê de der- bas dibin. Îro derfeteke mezin ji bo tevgera kurd derketîye holê. Divê kurd vê derfetê bikarbînin. Nivşên me bi pirsgirêkek ve hatine hemberî hev: Vê pirsgirêkê emê bi xwe çareser bikin, yan jî emê ji nivşê li du me ra tên bihêlin? Divê em bi xwe vê pirsgirêkê çareser bikin. 252 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 PDKT û DDKO Bingehên Tevgera Neteweyî ya --- Page Break --- Ez di sala 1952an de hatime dinê. Min çend sal dereng dest bi dibistanê kir. Ez di sala 1967an de ji bo dibis- tana navîn hatim Dîyarbekirê. Min dibistana navîn û lîse li Dîyarbekirê qe- dand. Dû re min demek kurt dibis- tana muhendîsîyê li Adanê xwend. Lê piştî ku fakulta fenê li Dîyarbekirê vebû, min qeyda xwe hanî Dîyarbekirê û sê salan li vir xwend. Lê ji ber xebatên xwe yên rêxistinî, neçar mam ku dev ji dibistanê berdim. Herêma me pir di binê bandora şerê Şêx Seîd de mabû. Piştî îdamkiri- na Şêx Seîd jî şer 4-5 salan dewam kir. Gelek gund çend caran hatin şewi- tandin; gel gelek ezîyet dît; xusara can û mal pir bû. Dema pîra min bi dîya min ducan bû, gundê wan ji teref leşk- erên tirkan ve hatibûn şewtandin, gundî mehkûm û derbeder bûbûn; xwe li çîya vedi?artin. Dîya min di wê demê de, di xicîkîk de hatibû dinê. Kal û pîrên min, der û cîranan tim behsa serpêhatîyên xwe yên wê demê dikirin. Zilm, hovîtî û bêbextîya tirkan her tim mijara sohbetên wan bûn. Herî zêde jî behsa Mistefa Kemal, Îsmet Înonî dikirin û gelekî ji wan nexweş bûn. Van axiftinên wan gelek tesîr li min dikirin. Dijîtîya hovên tirkan, dijminhîya bi Mistefa Kemal û Îsmet Înonî di dilê min de xurt dibûn. Lê min, bingeh û hîmê meselê baş fam nedikir. Di sala 1964an de guhartinek bin- gehî di jîyana min de rû da: Birayê min ê mezin, di sala 1962an de gihîşte Şoreşa Îlonê. Piştî demekî birayê min ketibû destê cehşa û wî avêtibûn girtîgeha Mûsilê. Ji salekî zêdetir di girtîgehê de ma. Ji wir jî wî teslîmê Di encama Kongreya 1975an de me rê li ber xebatek bi rêk û pêk vekir, xûnek nûh da partîyê, rêxistinê ji bingeh û rayên wê de hejand, ji qalikê wê yê teng derxist I Mustefa FİSLİ B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 253 --- Page Break --- Tirkîyê kirin. Piştî mehekî tirkan wî berdan û hate malê. Şoreş, Mele Mistefa Barzanî, pêşmerge û cehş min jê bihîst. Helbestên Cegerxwîn: "Ey felek felek", "Pîra torê" û çend hebên din min jiber kirin. Wêneyên doza kurd û Kurdistanê li ber çavên min zelal bûn. Hêdî welatek me hebû û ew welat jî gelekî dewlemend bû. Lê xelkê, wê parçe parçe û dagir kiribûn; divê bihatana rizgarkirin. Dijmin ne yek lê çar dewlet bûn. Ji wê salê û vir de, min her nûçeyên di derbarê kur- dan de şopandin. Dema ku min dest bi dibistana navîn kir (1967an de), alîgirên doza kurdî gelek kêm bûn. Di nav hezar şagirtan de, 4-5 kes nedihatin dîtin. Ji xwe zarokên bajarîyan xwe li kur- dîtîyê hîç nedikirin xwedî. Digotin "em tirk in, bi tenê gundî kurd in". Ne bi tenê gundîyên Dîyarbekirê, gundîyên Stenbol û Bursayê û wd. jî kurd in. Li gor dîtina wan, bajarî jî li her deverê tirk bûn. Kurd piçûk didîtin henekê xwe bi wan dikirin. Dema ku pêla ?ore?gerîyê û çepgirîyê bilind bû, ew kes nehatin nava tevgera kurdan; di nav rêxistinên çep- girên tirkan de cih girtin. Li pey demek, hejmara şagirtên gundî zêde bûn. Pirên wan jî, ji cîhên ku herî ezyet lê hatibûn kirin dihatin. Ji doza kurdî re vekirî bûn. Axaftina bi wan re hêsantir bû. Bi tenê fêrbûna rê û dirba kû pê da bimeşin pêwîst bûn. Her di wê salê de rojnameya Akşam hevpeyvînek bi Mele Mistefa Barzanî re kiribû. Bi wê munasebetê zanîna me di derbarê şoreşa başûrê welêt de zêde bû. Ew hevpeyvîn bû materya- leke gelek baş ji bo propagandayê. Ez di sala 1969an de bûm endamê PDKTyê. Di dawîya sala 1971an de jî bûm berpirsîyarê ciwanan. Min xeba- ta xwe ya herî zêde, di lîseyê de, di dibistana mamosteyan de û di yurda wakfê de dimeşand. Dema ku min lîse qe- dand, min bi dehan kes kiribûn endamên partîyê. Piştî têkçûna şoreşa başûrê Kurdistanê alozî di nav partîyê de der- ket. Gelek rexne li rêveberîya partîyê dihate kirin. Koma navkom neçar ma ku biçe kongreyê. Wek nûnertîya xor- tan, bangî min jî kirin. Di kongreyê de hatim hilbijartin û bûm endamê mek- teb sîyasî. Di dawîya Kongreya 1977an de jî bûm sekreterê giştî yê PDKT. Di dawîya sala 1981an de konfer- ansa partîyê li Surîyeyê pêk hat. Min dev ji xebata xwe ya rêxistinî berda û ez hatim Swêdê. Ji sala 1982an û vir de, ez li bajarê Stockholmê dijîm. *** Bersîv 2: Li ser hejmara wan îxtilaf hene. Gelek kes wan kêm nîşan didin, qis- mekî din jî hejmara wan pir zêde dikin. Lê bi qeneta min, tiştê ku wan bi ser xist, ne hejmara wan bû. Dibêjin ku tirk ji ber birçîbûn û perîşanîyê koçber bûne. Heta gihiştin tixûbê Kurdistanê, dînê xwe jî guhartin û bûn misilman. Ji bo vê yekê, gelên dev- erê û kurdan wan hewandin; di roja wan a teng de dest dan ber birayê xwe yên misilman, li wan xwedî derketin, rê û rêbaz nîşanê wan dan. Qismek jî di herêma xwe de bi cîh kirin. Rêya koçberîya wan a zor û dirêj, Di encama Kongreya 1975an de 254 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- hişt ku ew fêrê gelek tiştan bibin. Wek nimûne: 1) Hêza xwe kirin yek û di bin emrê hakanekî de tevgerîyan. 2) Hînî honanandinek hîyerarşîyê bûn. Disiplîn û mutleq guhlêdana begên xwe bûn û fêydeyên wê jî di praktîkê de dîtin. 3) Dîsa girîngîya hêza çekdar baş tê gîhîştin, ji lew re civatên ku di nav re derbas dibûn bi kar û xebata xwe ve mijûl bûn. Dema komê çekdar didîtin, ditirsîyan û her daxwazên wan pêk dihanîyan. 4) Fêrî sudwergirtina ji nakokîyan bûn. Lê çi herêmên ku ew di nav re derbas dibûn, çi cihê kû tê de bi cîh dibûn civat û desthilat di alozîyê de bûn. Hem dewra êrişên îslamê li ser Kurdîstanê û piştî qabûlkirina îslamê jî dema Emewîyan, dû re dewra Ebasîyan, li hember neheqîyên wan, kurd tim di nav serhildanan de bûn. Gelek caran serhildanên wan bi dijwarî dihatin şikestandin û zerara can û mal pir dibû. Carna jî kurd mecburî koçkirinê dibûn. Gava mirov pelên dîrokê vedike, wan serhildanên bê hed û hesab dibîne. Ji alîyê din ve, dewleta Ebasîyan û Bîzansîyan jî, ji bo wan serhildanên kurdan û civakên din, gelek lawaz û ji taqet ketibûn.Valahîyek pir mezin di herêmê de rû dabû.Tirka ji wê rewşê baş fêde dîtin. Bi taybetî dewleta Bîzans di halekî xerab de bû. Êrîşên ereban, ser- hildanên kurdan û êrişên ku ji balka- nan dihatin bîzansî serûbin kiribûn. Desthilata wê jî di nav xwe de ne li hev, parçe parçe bûn. Di dawîya şerên navxweyî û êrîşên derve de nifûsa deverê jî kêm bûbû. Gelek herêm bê mirov mabûn. Împeretorîyê dixwest kû însan tê de bi cîh bibin. Osmanî di wan mercan de hatin derdora Bûrsayê û ji bîzansan war vergirtin. Di dest- pêkê de ketin binê hîmaya bîzansan, hêdî-hêdî bi wan re têkilî danîn, xwe gihandin mirovên bi hêz û merivantî bi wan re danîn. Keç ji wan anîn û keç dan wan. Talanîyên ku bi dest xistin, bi mirovên bi hêz ku di nav desthilata bîzansan de bûn par ve kirin. Wê demê grupên bê ser û ber, diz û talanker li der û dora Konstantînopelê, bi taybetî Trakyayê, gelek bûn. Tirka ew qisim jî anîn û li nav xwe civandin; wan dîsîplîne kirin, paşê tev kirin nav hêzên xwe yên çekdar. Roj bi roj, hej- mara wan zêde bû, û bi vî rengî talanên xwe jî zêde kirin. Piştî demekî, aktîvîteyên wan berfireh bûn. Êrîş birin ser herêma Balkanan. Bi xenî- metên madî, keç û kûrên xelkên ne ji xwe jî, wek malê talanê bi xwe re anîn. Keç kirin carîye û kur jî kirin leşker. "Yenîçerî ocagî" ji wan kuran pêk dihat. Hêdî hêdî xwe bi wan berfireh kirin, û bajar jî kirin destên xwe. Dema ku bi hêza xwe tam bawer bûn, dewleta xwe îlan kirin. Bi kurtayî sê-çar tiştên ku tirk bi ser xistin, bû derfet ji wan re ku dewleteka cîhanî ava bikin: 1) Hevgirtina wan, bi gotinek din avakirina strekturekî xwedî dîsiplîn û bi her hawayî goh dayina serokên xwe. 2) Rûmeta hêza çekdarî bilind kirin û girîngîya wê dan fam kirin. Her weha bi girîngî wê babetê bi pêşxistin. 3) Ji nakokîyên di nav grupan de istîfade kirin û ew nakokî di jîyanê de B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 255 Di Encama Kongreya 1975an de --- Page Break --- li her derê xweş bi kar anîn. Tiştê herî balkêş û girîng ew e ku ji taqet ketina gel û dewletên herêmê û alozîya wan feyde dîtin. Ji ber erîşên ji başûr, rojhilat û rojava strektûra Kurdistanê xerab bû, kurd vekişyan çîyan; di alîyê teknîk û hunerê de paş de man. Yekîtî di nav wan de çênebû û hêzên çekdar ên pro- fesyonel ava nekirin. Dûrbûna Kurdistanê ji deryayê bû faktorek negatîf ji bo sudwergirtina kurdan ji pêşveçûna li cîhanê. Van mercan jî bûn asteng ji bo avakirina dewletek kurdî. Bersîv 3: Di sedsala 15an de, welatên Awrûpayî, ji alîyê teknîkî ve pêş ketin. Bi taybetî di deryayê de serket- inên bê hempa, bi dest xistin; welatên nûh keşîf kirin, bi wasîta keştîyan rê û dir- bên hêsan û kûrtir peyda kirin û ji alîyê bazirganîyê de jî kara zêde, mezin bi dest xwe ve anîn. Roj bi roj îcatên nûh peyda kirin. Nifûsa xwe ya zêde derbasî welatên nûh kirin. Ji bo endustrîya xwe mater- yalên erzantir û hêsantir peyda kirin. Keşîfkirina welatên nûh û rêyên taze dewlemendîya wan zêdetir kir. Bi karanîna makîna buharê karê keştîyan pêşvetir bir; rêyên ku bi mehan diajot kêm kirin, anîn rojan. Îcata nûh di endustrîyê de jî hat bikaranîn; ew bû sedema zêdekirina pruduksîyonê. Dewlemendîya bazir- ganîyê û berkêşa- nê ket ser hev, hebûneke mezin derket meydanê. Gel jî jê derfet girt, mirin kêm bû. Îcatên derbarê ragîhandinê, zanînek giştî peyda kir. Hejmara xwendevanan zêde bû. Trên û telgrafê cîhanê piçûk kir. Bajêrvanî pêş ve çû, hejmara rûniştvanan zêde bû. Wek tê dîtin di teknîkê de li pey hev şoreş pêk hatin û bi rêya medyayê hêdî mirov dikaribûn agahdarî û malûmat bidan hemû deveran. Dîsa tê dîtin ku rewş û têgihiştina weha mecal dida ku gel jî bi rehetî karîbûn tesîra xwe li rêve- berîya welatê xwe bikirana. Di nav pêvhajoyê de dewleta Rûsya jî bi hêz bû. Ji bo ku bandora xwe xurt bike û meydana xwe firehtir bike, bi osmanîyan re kete nava gelek şeran û gelek caran jî di van şeran de bi ser- ket. Herêmên mezin ji osmanîyan wergirtin. Bi wê jî nesekinîn, xwest xwe bîgihînin Rojhilata Navîn, Hîndîstan û Arabîstanê. Ji wî qasî pêwîst bû ku di balkanan de osman- îyan dorpêç bikin. Ji bo ku zixta li ser osmanîyan xurtir bike. Divê derbarê de netewên herî nêzîkê wê sirb, bul- gar û grêk bûn. Rûs di wê derê de hîsên nîjadperestîyê bi kar anîn; Rûs, sirb û bulgarî ji eynî neslê bûn. Heta zimanên wan ewqa nêzîkî hev bûn ku yekê ku bi rûsî zanibana, bi rehetî sirbî û bulgarî jî fam dikirin. Her weha hemû nijadên Silaw bi hêsanî hev tê digihîştin. Ji hêla din de, rûs û yunanî ji aynî olê bûn, mezhebê herdûyan jî ortodoks bûn û elfabeya wan jî hevbeş bû. Ji ber vê yekê şirîkatîya wan a dîrokî, olî û kulturî. Bi kurtayî: tiştên wan bianîya- na cem hev gelek bûn. Rûsya ev malzeme baş bi kar hanî û dest bi propagandekî mezin kir. Di wî warî de li dijî osmanîyan dêr kir dewrê û xebitand. Hem birayên wanê silaw, sirb û bûlgar, hem jî birayên wan ê olî di bin esareteke mezin de Di encama Kongreya 1975an de 256 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- bûn. Her hefte li dêran, ji bona bira- yên êsîr dua dihatin kirin. Rojname û kovaran jî li ser vê babetê gelek dinivî- sandin. Gelek kesên xwe gorîk- er ji Rûsyayê dihatin wan welatan ji bo li dijî osmanîyan têbikoşin. Welatên Awrûpa yên din jî, bê almanan, di vî warî de destek didan bizava Balkanîyan. Li Balkanan de şerê partîzanî li dij osmanîyan dest pê kir. Tehdîdên rûsan û zixtên dewletên dinê osmanî naçar kir ku balkanan berdin. Osmanî, ji bo tolê ji rûsan, îngilîzan û fransizan hilînin û "axa wendakirî " paş de bistî- nin, ketin Şerê Cîhan ê Yekem. Lê wek tê zanîn, osmanîyan Şer wenda kir, di ser de jî ji Afrîka. Filîstîn, Suudî, Sûrye û Iraqê derketin. Tenha kurd, laz û hinek girekî di bin destên wan de man. Paşê "çareyek" ji girekîyan re jî dîtin, bi kuştinê û sûrgunê ew ji navê rakirin. Di dû re laz jî helandin. Yên ku li ber xwe dan kurd bûn, di şerê man û nemanê de bi tenê man. Be guman, faktorên navxweyî rol- ek girîng leyîstin. Wek nimûne ji ber lawazîya sultanan; dek û dolab ket nav saraya osmanîyan. Bertîl û gendelî gelek zêde bû. Qewet û xwestinên "Yenîçerî" li ser desthilat zêde bûn. Ji navendek leşkerîyê zêdetir bû naven- dek fesadîyê. Dewletek berfireh û mezin (ji alîye ceografî ve), bi rê û rêbazên paşvemayî nedihat îdarekirin. Bersîv 4: Fikra neteweyetîyê di demek kurt de, yan jî bi bûyerek, du bûyeran rû nedaye. Netewebûn di prosesek gelek dirêj de pêk hatîye. Em vê prosesê nebin heta cem Kawa, lê Ehmedê Xanî û mirov di berîya wî de jî şop, çand û pêvajoyên destkevtîyên netewî dibîne. Ji destpêkê heta tekamilbûnê, ev mijar di gelek konaxan de derbas bûye, proses tim gewrandin û nûh- bûnê bi xwe re tîne. Di vê manayê de bêguman ew tiştên ku te li jor behs kirine hemû bi çand û dîroka kurdan re girêdayîne. Eger netewebûnî dest- pêka nijada kurd be, pejkerek di dema Mîtanîyan de jî bi dîroka kurdan ve girêdayî ye, lê gava, fikira netewebûnê damezrandina dewletek kurdî be, mijar digewire. Lê Ehmedê Xanî sîste- mek çêkirîye. Ramanek ji bo vî karî peyde kirîye; zanayekî herî pêşta bûye. Di dema xwe de, gelek têkoşaye. Helbest û pir- tûk nivîsandine. Pirtûkên wî di medreseyên Kurdistanê de, ji terefê alimên kurdan de wekî mataryalên bingehî yên perw- erdê hatine pejirandin. Her kurdekî dest bi xwendinê kirîye di wê terbîyê û perwerdê de derbas bûye. Jiber xebatên wî, hejmara kurdperweran di nav mela û feqîyan de pir bûn. Hêjayê gotinê ye, zorbeyên şêxan û mîran jî di vê perwerdê de derbas bûne. Bi kurtayî kiryarên Ehmedê Xanî bûne bingehê ji bo pêşdeçûn, firehbûn û belavbûna fikrên neteweyî. Rûdanên sedsala 18an û bûyerên paşê, sewîya neteweyî diha pêş ve birine, bilind kirine, fikra netewetî gihandine kon- axekî berzetir. Bersîv 5: Demeke dirêj mîrekên kurdan di bin sîya osmanîyan de otonom bûn; her tişt wan bi xwe îdare dikir. Ji tanzîmatê û vir de, ew rewş gewirî û ji B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 257 Di Encama Kongreya 1975an de --- Page Break --- holê rabû. Ew ji hêla kurdan ve xweş nehate dîtin. Di Kurdistana mezin de gelek serhildan çêbûn; di herêma Baban de, serhildana mîrê Baban, li Botanê serhildana Mîr Bedirxan û li pey hev nerazîbûn berdewam bû. Daxwaza herdû mîrekan jî pêkanîna dewletek serbixwe bû. Di pişt wan re jî serhildana Şêx Ubeydulahê Nehrî hat. Bi gelek daxwazên vekirî doza Kurdistaneke serbixwe û azad kir. Bi dîtina min ew rûdana ku tu li jorê behs dikî her daxwaza berdewamkiri- na lihevhatina Yawuz Selîm û Îdrîsê Bedlîsî bû. Mîrê Baban, daxwaza Mîrê Botan, ya Şêx Ubeydullahê Nehrî ji wan daxazên we li jorê behs kirîye, pêşdetir bûn. Bersîv 6: Ez sebebên veqetandina miletên balkanan bi du mercan ve girê didim: 1) Wek min di pirsa buhûrî de jî bersîv da, dewletên rojava gava ji alîyê teknîkî ve bi hêz bûn, xwestin cograf- ya xwe berfireh bikin. Bi taybetî rûsan xwest ku Împeretorîya Osmanî lawaz û piçûk bikin ku nikaribe bibe tehdît û asteng ji wan re. Paşîyê Rûsya dixwest ku osmanî ji Qafkasan jî dûr bikevin û di vî warî de bi zorê osmanî ji Qirimê derxist û êrîşên xwe li ser Qavkasan xurt kirin. Bi vî hawayî nexşeya osmanîyan piçûk kir û ew jî mezintir bû. Gava diduyan, gelê herê- ma Balkanê rêxistin kir. Sirbîstan, Bûlgarîstan, Yûnanîstan û Romanya ava bûn. Bi wî hawayî alîyê xwe yê rojava xist emnî- yetê û bandora xwe li ser osmanîyan xurtir kir. Çawa di dema me de, gava ku rojava xwest bandora Rûsyayê kêm bike, wê di Awrûpa Navîn de qels bike, baskên wê biçirpîne, dewleta Kosovo ava kir. Wê demê jî eynî tişt rûsan bi osman- îyan kir. Ji alîyê din ve; Ew xelkên ku bi xwe dixwest ji bin zilma osmanîyan rizgar bibin. Mesela olî di nav wan de, neli- hevhatinek mezin bû. Dêrê ji bo van serhildanan xebatek aktîf dikir. Xelkê li ser cûdayûyên xwe yên etnîkî û olî zêde zilm kişandibûn. Ji ber vê serîra- kirina li hember osmanîyan hêsan bûn. Gava em bi taybetî bên ser mijara kurdan a xas. Em dikarin bêjin ser- hildanên kurdan li paş ê Balkanan û yên din bi dijwarî hatibûn temi- randin. Serkêşên wan, bi kuştin û sirgûnê ji derbê ketibûn. Nîrê zordestîyê li ser kurdan dijwar bû, di warên rewşenbîrî, çandî û abûrî de Kurdistan di halekî nexweş de bû. Osmanîyan her car hevbeşîya olî, xweş bi kar dianîn. Kurdistan dorpêç kiribûn, çûn û hatin, têkilîyên bi derve û Awrûpayê re gelek qels bûn. Di warê ragehand- inê de, ji aktîvîteyên demê agahî dereng werdigirtin; tercîha rûsan, îngilîz û fransizan jî li gel ermenî û grekîyan bû. Ji hêla din ve osmanî li Kurdistanê xwedî desthelat bûn, xwe- dî derfet bûn û rewş ji xwe re xweş bi kar dianîn. Ji hêla din ve, di dema Cumhûrîyetê de kemalîstan mijara kurdan ya nete- weyî jî îstismar kirin, kurd bi hêsanî xapandin. Bersîv 7: Ew dem dema damezrandina dew- letên neteweyî bû, di vî warî de cîhan Di encama Kongreya 1975an de 258 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- dikelîya, bingehên sîstemên kevin cihên xwe, li gor demê, ji yên pêşketî- tir re dihîştin. Pergala sîstema osman- îya kolonyalîsta feodal û paşve mayî mabûn, dihejîyan û ji têkçûnê re neçar mabûn. Bi hawayekî divê têk biçûna. Pêgavên ku di wê deme de di nav kur- dan de, li Kurdistanê, dihatin havêtin gavên gelek baş, lê jar û derengketî bûn. Digel wî hawayî dîsa jî bizavek û destpêkek gelek pîroz bû. Divê bi hawayekî, ew çalakî bibûna û hin gav bihatana avêtin, da ew gav bi kêmanî wek mîrasekê ji neslên ku dihatin re bimana. Dezavantaja neteweperw- erên kurd ew bû ku li derveyî Kurdistanê bûn. Gelek ji wan jî bibûn binecîyên Stenbolê. Zaroyên mîr û şêxên ku li dijî osmanîyan serî hild- abûn, piştî têkçûnê, bi neçarî û derbederîyê û sirgûn bibûn. Yên herî bi nav û deng binemala Bedirxanîyan, Şemzînî û mîrê Baban bûn. Ji Bedirxanîyan re Kurdistan qedexe bû, demeke dirêj him ji welat û him jî ji Tirkîyê hatibûn bi dûrxistin. Têkilîyên wan bi herêm- ên wan re nema bûn, nifşên nûh êdî ew nema nas dikirin. Kurê Şêx Ubeydulah hatibûn xelat kirin. Di nav dewletê de cihekî wî yê bilind çê bibû. Di koşkên xweş, sel- tenetê de bû; wî nedixwest kavilîya Şemzînan bi bîr bî- ne. Çareserîyek ku rewşa wî têk bibe, ne dixwest. Wek firênekî dixebitî û astengî ji azadîxwazan re derdixist. Gava mirov analîza daxwaz û têkilîyên wî dike, zêde dibîne ku rê li ber radî- kalên kurd girtîye, astengî derxistîye. Malbata Mîrê Baban jî di heman rewşê de bûn. Di malbata Cemîl Paşa de jî, bi tenê em çend xortan di nav tevgera kurd de dibînin. Serek û serkêş li ba osmanîyan û dû re jî li ba kemalîstan cihê xwe digrin. Biratîya dînî, parastina xelîfeyê îslamê di nav kurdan de di rewacê de bû. Camîyên kurd bi osmanîyan ve pîne kiribûn. Heta demekê kurdan li ber xwe dabûn jî. Hem ji ber bêtifaqîya wan, û bi tay- betî jî ji ber ku ji derve de bê dost û destek in têk diçin; û hem jî pir xerab têk diçin. Bi kurtayî; rewş li gel avaki- rina dewletek kurdî ne bû. Cografya neteweyên Afrîka Bakûr ji teref îtalîyan û fransizan ve hate dagir- kirin. Cardin Surîye, Suudî, Libnan, Filîstîn û Iraq ji terafên îngilîz û fransiz- an ve hat dagîrkirin. Piştî Şerê Cîhanê ê Didûyan ew welat ser bi xwe bûn. Bersiv 21: Di rizgarîya netewî de, armanca sereke kêmkirina dijminan û zêdeki- rina dostan e. Yên ku ne alîgirên mirov bana, mirov wan bêteref biki- rana. Hedefa ku tu lêxî çiqas piçûk û bêhêz be, derfetên serketinê jî ewqasî pirtir dibin. Dema mirov li wan dijî û antî yên ku me dabûn pêşîya xwe difikire, mirov mat mayî dimîne. Ne karê aqil e tiştên ku me kirine. Me dewletên herî bi hêz ên cîhanê girtine dijê xwe. Em bi vê jî nesekinîne me piranîya netewa xwe jî xistîye hedefa xwe. Ji destpêkê de me xwe mehkûmê binketinê kirîye. Ew fikir û îdolojî bi zanatî ji terefên mirovên dewletê li ser navê çepîtîyê xistin nava me. Armanc şaşkirina hedefê, pûçkirina bizavên kurdan bû. B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 259 Di Encama Kongreya 1975an de --- Page Break --- Bersîv 22: Kurdperwer di binê sîwanekê de gihand hev. Xebatek bi destûr û ber- name da dest pê kirin. Hêzên netewe- perweran bûn yek. Kurd hînî xebata rêxistinî bûn. Li seranserê Kurdistanê xebatek hevbeş hate organîze kirin. Di demek kurt de nebe jî, ji bo demek dirêj bingehê tekoşîneke neteweyî danî. Û ya herî girîng, ji bo avakirina rêxistina kurdî ya serbixwe, rê vekir. Damezrandina PDKTê ji bo tevge- ra neteweyî ya bakûrê Kurdistanê destpêka mîladeke nû ye. Kurd bi nas- nama xwe û bi rêxistinek serbixwe daketine meydana sîyasetê. Partî li bajarê herî giring ê Kurdîstana Bakûr, li Dîyarbekirê, ava bû. Programa xwe bi kurdî amade kiribû. Ev bi xwe tay- betmendîyekî girîng bû. Wan xusûsî- yetan bûn sedemê destpêka bandorek neteweyî û bixwe bawerkirinê. Damezrandina PDKTê bi serê xwe nîşana fedekarî û cesaretek mezin e. Di wê demê de, avakirina partîyekî kurd a serbixwe ne karê her mêrxasî bû. Piranîya xwendekarên kurd yên wê demê, di bin bandora çepgirên tirkan de bûn. Wê demê çepgirî hem hêsantir bû û rîska wê li gor rêx- istinek serbixwe ya kurdî kêmtir bû. Di nav "entellektuelên" tirkan de jî "maqûltir" dihate dîtin. Bersîv 23: "Mitîngên Rojhilatê" di demek ku zordarîya cendirmeyên tirk li ser gundîyên kurdan gelek zêdebû de çêbûn. Gelek kes beşdarî wan mitînga dibûn û mitîng bi coşeke mezin der- bas dibûn. Ez bi tenê tevlî mitînga Dîyarbekirê bûm. Di wê mitîngê de axaftina herî balkêş Edîb Karahanê gorbihûşt kir: "ey birayên min ê kurd ku di binê zilm û zordarîyê de ne, ey nevîyên împeratorîya mezin a Medan", gelek çepik wergirtin. Gel hanî galeyanê meydana mitîngê serûbinî kir. Ya herî girîng ew bû ku tirsa gel şikîya. Êdî milet di derbarê zordarîya tirkan de bi dengê bilind gazindan dikirin. Mitîngan pêla hişyarîyê bilind kir. Rêya hişyarbûna netewî û civakî da ber nifşên nûh. Di serî de, sekreterê giştî yê PDKT gorbihûşt Seîd Elçî û gelek kadroyên partîyê beşdarî van mitîngan bûn. Axaftinên balkêş kirin. Ev mitîng ji bo PDKT jî bû keysek baş, ku hebûna xwe hê bêtir bide hîskirin û di nav gel de bêtir piştgirîyê bigre. Bersîv 24: Piştî serhildanên kurdan rewşen- bîr di nav kurdan de neman. Arîstokratên kurdan, wek binemala Bedîrxanîyan yan qismek ji malbata Cemîl Paşa, mecbûr man ku welat terk bikin. Gel- ek zanayên kurd, wek Memdûh Selîm Beg, Hemzeyê Mûksî û wd. jî dan ser eynî rêyê. Gelek şêx, beg û axa hatin îdamkirin. Qismek mezin ê welatperwerên kurd jî ketin zîndanan û cezayên giran wergirtin. Qismê mayî hatin sirgûn kirin û tiştên nemayî anîn serê wan. Hinekan jî xwe ji tirkan re tewand û bi her hawayî teslîm bûn. Bi tevayî mêrxas û zana di nav kurdan de neman. Kurd bê xwedî, bê rêber û bê rêbaz man Li dû wan bûyeran, tirkan dest bi propagadeyeke psîkolojîk kirin. Hede- Di encama Kongreya 1975an de 260 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- fa wan dejenerekirina şexsîyeta kurdî bû. Ji bo ku kurd xwe kêm bibînin, xwe piçûk bibînin, ji ber xwe şerm bikin û ji hebûna xwe ya neteweyî birevin, tirkan her metod bikaranîn. Nifşên kurdan ên nûh, di nav wê atmosferê de mezin bûn. Gelek ji wan, zarokên halxweş ên wê demê bûn. Piranîya malbatên wan bi sîstema kemalîst re li hev kiribûn û ji qezenc- ên desthilatdarîyê sûd werdigirtin. Û yên ku bêkes mabûn, qismek ji mal- batên xizan bûn ku di dibistanên dewletê de (Yatilî Bolge Okûlû), di binê asîmîlasîyoneke giran de, hati- bûn perwerdekirin. Di tofana propa- ganda rejîma nîjadperest de xerq bûbûn. Ji alîyê din de tirsek mezin jî hebû. Serpêhatîyên kurdên welatperwer mînakên taze bûn. Kurdeyatî kirasek sor, wek pêta kora agir bû. Pêşeroja kurdperweran, dahatûyek nedîyar bû, dibûn ku her tişt bihatana serê wan. Bi şehîdkirina serokê PDKTê Faik Bûcak wan gûmanan rast derxistin. Ji bo van sedeman piranîya xwen- dekaran ji ber tirs û zordarîyê, ji doza kurdî direvîyan. Yan jî di nav tegerek ne bi zirar de, xwe vedişartin. Ji alîyê din ve jî, nedikarîn xwe ji pirsgirêkên herêmê jî xelas bikin. Bi mînaka "ne şîş ne kebab", rêyek pasîf û orte peyda kirin. Qismek wan di nav TIPê de, qis- mên din jî di nav tevgerên cûr be cûr yên çepgirên tirk de, cîh girtin. Kêm kes jî, hesabê tirs û kuştinê nekirin, her tişt dane ber çavên xwe û para PDKTê ketin. Ne bi tenê li Kurdistana bakûr, le li her çar parçeyên Kurdistanê xwende- van û rewşenbîrên kurda, di nav rêx- istinên neteweyên serdest de xebat dikirin û cihên bilind digirtin. Wek tê zanîn, daxwazên wan rêxistinan di derbarê mesela kurdî da ne zelal bûn. Bi edebîyata birayetîya gelan, feqîrtî û pêşvebirina herêmê, alîyê aborî dianîyan ziman. Çareserkirina pirsgi- rêka kurdan li hêvîya hatina sosyalîzmê dihîştin. Daxwazên kurdan yên nete- weyî bi îthama "mîllîyetçîtî" û kevnepe- restîyê gunehbar dikirin. Enerjîya gelek kurdan di nav van rêx- istinan de berhewa çû. Rêxistinên wek TÎPê û yen dinê bûn sedem ku pêşengîya kadroyên entellektûel û rewşenbîr dereng ket. Ji ber van sede- man, TÎPê zirar da tevgera neteweyî ya kurd. Bersiv 26: Di van salên dawî de bersîva pirsa te baş derketîye meydanê. Êdî berpir- sîyarên rêxistinên çepgir wan bersi- van bi xwe didin. Kesên wek Dogu Perînçek, Yalçin Kuçuk vekirî armancên xwe yên li ser tevgera kurd aşkere dikin. Miro- vên wek Îlhan Selçûk û Mumtaz Sosyal di nav tevgera çep de gelek bi nav û deng bûn. Rewşa wan kesan, ya rastî van salên dawîyê derket ortê. Kêm zêde nîyeta wan kesan kontrolkirina tevgera kurd bû. Armanc kêmkirina texrîbatên bizava kurd li ser dewleta tirk bûn. "Her tişt ji bo selameta dewletê" bû. Ji bo kurd bi serê xwe hînê rêve- birîyê û çareserkirina pirsgirêkên xwe nebin û dezgehên neteweyî ava nekin, ew mijar xistin rojevê. B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 261 Di Encama Kongreya 1975an de --- Page Break --- Bersîv 27: Wek tê zanîn di sala 1974an de efûyek giştî derket, tev mahkûmên sîyasî derketin derve û piştî demekê jî parastinên wan ên zindanê hatin weşandin. Wana bandorek pir baş li doza neteweyî ya kurd kirin. Teha- kum, desthelatdarî û bandora çep- girên tirkan ya li ser xwendevanên kurdan şikand û berteraf kir. Kurd bi gelenperî ji nava sefên çepgirên tirkan derketin. Xortên kurdan, piştî wê, çi li bajarên tirkan û çi li Kurdistanê, derbasî nav tevgerên kur- dan bûn. Bawe- rîya şikestî, komplek- sa xwe piçûk dîtinê di nav kurdan de kêm bû. Mirov dikare bêje ji sedî 80- 85% xwendekarên kurd li dor pren- sîbên azadî û serxwebûna Kurdistanê hatine organî- zekirin. Desthelata entellektuelî û moralî ya tevgerên turkên çepgir di nav xwendekarên kurdan de têkçû. Bi kurt û kurmancî girtîyên ku parastina sîyasî kirin, di têkoşîn û pêşketina kurdan de roleke dîrokî leyîstin. Bersiv 61: PDKT xwedîye destûr û bername bû, bi rêk û pêk bû. Kesên ku bibana endamên partîyê neçar bûn di pêva- joyeke bi dan û stendin re derbas bibana. Berê her tiştî; diviya ew kes di temenê xwe de kamil bana. Pêwîst bû ku di demek dûr û dirêj de berendam bimana û bi her hawayî baş bihatana kontrolkirin. Ji alîyê durûstayî û exlaq de bihatana şopandin, di rewşa girtin- ek de helwesta wan a li hemberî polîs û leşkeran bihatana cerbandin. Welha- sil, ji bo ku kesekî bibana endamê PDKT, prosesek dûr û dirêj pêwîst bû. Ew pêdivî di dem û mercên ku partî tê de hate avakirin, dihatin bicîhanîn. Heta salên 1974-1975an jî dihatine tetbîqkirin. Tê zanîn ku di wan salan de hejmara mirovên kurd- perwer gelek kêm bûn. Mirov pê re digihîştin, daxwazên ku di destûra partîyê de hebûn, tiştên ji mirov dihat xwestin, pêk bîne. Lê piştî salên 1976- 1977an hejmara kesên kurdperwer zêde bûn. Fikrên neteweperestî û çepgirî wek agirê bikeve pûş her dever da ber xwe, di nav gel de belav bû. Ji kesên navsere bigre heta bi şagirdên dibistanên seretayî, dane ber xwe. Di wê navê de gelek rêxistin û grûpên cûda jî peyda bûn. Di nav tevî rêxistinan de hemberîyek dijwar ji bo zêdekirina alîgiran dest pê kir. Di wan mercan de, pêkanîna ew prosesa dûr û dirêj a endamtîya partîyê ne mumkun bû ku bê pêk anîn. Divê bû ku me kariba ji her temenî, ji her sinif û tebeqeyî, her kesên ku meyla wan li ser doza kurdî bûya, di bin sîwanekê, bendekê de bicivandana. Ew ên ku ji partîyê re dibûn bihatana hilbijartin, ew bikişandana nav xebata veşartî ya partîyê û yên mayîn jî ji bo vê armancê hazir bikirana. Li ser ev ramanan, di bihara 1978an de li belavokekê KUK hate nivîsandin û belavok hate belevkirin. Bi gelenperî, wî navî cihê xwe girt û PDKTyê hate kamûflekirin. Lê gava yek wê pro- sedûra berendametîyê de layîq dihatin dîtin, dibûn endamên PDKTyê. Her çiqas em ji derve de wek (KUK) dihatin naskirin jî, lê di eslê xwe de di honandina resmî de, rêbaza Di encama Kongreya 1975an de 262 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- PDKTê dihatin bikaranîn. Heta konferansa 1981ê em wek PDKTyê man. Di konferansa 1981an de, navê KDPTê hate guhertin; KUK bi resmî cihê KDPTê girt û bû rêxistinek serbixwe. Nirxandina vê babe- tê mijarek dinê ye. Bersîv 62: Mirov divê vê şaşîyê rast bike. Di sala 1977an de, hîn navê KUKê tune bû. Wek li jorê jî hate dîyarkirin; navê KUKê cara yekem di nîvê sala 1978an de, li ser belavokekê hate nivîsandin. Hinek îdîa hene ku dixwazin nîşan bidin ku PDKT û KUK ji hev cûda ne, lê ev îdîa ji binî de nerast in. Pûç in û rastîyê beravajî dikin. Carek kongreya 1977an di bin serokatîya sekreterê giştî yê wê demê de M.A.D de hat pêkanîn. Delegeyên kongreyê hemû ji terafê wî de hatin gazîkirin. Heta roja kongreyê jî, min nizanîbû kongre wê li ku bihatana çêkirin. Roja kongreyê bi yekî ku ji terafê wan bû, min bire cihê kon- greyê. Wî kesî di rê de bombeyek destan derxist û nîşanê min da. Dest pêkir fortên xwe da, ku ew ê çawan cehş û bênamûsan bikûje. Ji bo ku ew kes mirovekî kêm mejî û fortek dihate naskirin, tiştekî xerab nekete dilê min. Min bawer kir ku wek her demê ew bê aqiltîyê dike û fortên xwe dike, min ew zêde cidî negirt û îhtîmal da ku ew belkî hinekî dixwaze xwe têxe çavên min. Min jê re go ku bi bombeyê nelîze xeter e, dikare di destên te de biteqe. Lê wî fortên xwe dewam kir, heta em gihîştin cîyê kongreyê. Piçek ji Qesrika gelî wê de, li ser girekî, konekî reş hatibû vedan. Kongre di bin wî konî de wê bihata çêkirin. Cîyê kongreyê gelek nêzîkî rêya sereke bû, cihê kon lê hatî vegirtin ne asê bû, der û dora konê bêtalde bû. Cihekî vekirî bû, rasterast dar jî lê tune bûn. çend gundîyên bi çekên xurde kiribûn parastvanên kon- greyê. Parastvan bûrayên Hecî Suphî û mirovên wan bûn. Ber êvarê kongreyê dest pê kir. Navên delegeyan û kîjan komîte tem- sîl dikirin hatin xwendin. Ji bo ku ez li tevî herêman xebitîbûm, heta bi gun- dan, ciyên ku endamên partîyê lê hebûn min dizanîbûn. Tevî kesên ku karibûn bibana nûner, min ew nas dikirin. Dema navên delegeyên Hezexê(Îdil) hatin xwendin ez şaş mam, min ew kesên han hîç nedîti- bûn. Pişt re ku min mesele kola, der ket holê ew delege gundîyên sekreterê me kek M.A ne. Ji alîyê din ve, komîteya ku piranî- ya barên giran yên partîyê li ser milan bû, weke motora hereketê kar dikir, koma navçeya Amedê, bê nûner ma. N.A, ji ber xebatên partîyê dereng hate ciyê kongrê, nehiştin ku ew dengê xwe bikarbîne. Dîsa ew kadro- yên ku profesyonel kar dikirin, bangî wan nekiribûn, ji delegeyên Mêrdînê re A.Q û M.M re gotibûn xwe ji bo kon- greyê amade bikin, lê dema kongreyê jî bangî wan nekiribûn. Bi kurtî ji bo hejmara dijberên xwe kêm bikin çi ji destê wan hatibûn, texsîr nekiribûn. Bi giştî ew kiryarên wan nebes bûn, bi ser de jî dest bi metodên din jî kirin. Di derengîya şevê de, nûnerên Şirnexê kek Osman û Abdula Xoce hatin cem min. Tifingek simîrnnof a nîv otomatîk bi wan re bû. Kek B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 263 Di Encama Kongreya 1975an de --- Page Break --- Osman, tifing ji milê xwe kir û da hemêza min. Bi ken got: - Ka bila ev bi te re be. Min bawer kir ku henekan dike û min jê re bi henekî got: - Ji bo çi? Qey tu dixwazî ji tifinga xwe ya kevin xelas bibî? Wî her bi îsrar xwest, tifing bi min re be. Di dawîyê de, dema mêze kir ku ez tifingê nagrim, dest pê kir û mesele ji min re vekir: Hinekan nîyet kiribûn ku bi şev min bikûjin! Wê hingê mese- leya bombeyê û fortên wî şexsî hatin bîra min! Nîyeta wan ji tirsandina min bêh- tir, tirsandina delegeyan bû. Wisa xuya bû, ku wan delegeyên herêma xwe yek bi yek dikişandin goşekî û ditirsandin. Ez bawer nakim ku ew kiryar bi daxwaza sekreterê wê demê M.A.D bû, lê wî ji ber derûdora xwe nediqe- dand. Rûdan di binê însîyatîfa wî de pêk nedihatin. Aktorên xerabîyê hin kesên din bûn. Ji bo ku min teva baş nas dikirin, zêde li ser bûyeran jî nesekinîm. Fortên vala bûn, pêwîst nedibû ku mesele bihata mezinkirin û me wexta xwe bi wan tehdît û gengeşîyên vala re derbas bikirana. Ez wisa fikirîm. Ez bawer dikim ku min ew rûdan bi tenê ji çend hevalan re behs kirîye û hew. Bûyer di nav me de sergirtî man, lê piştî demeke dirêj, ez rastî nûnerê partîya Surîyeyê hatim, yê ku îştiraqê kongreya me ya 1977an bibûn. Wî mijar hanî ser wê meselê ku çawa mudaxeleyê wê bûyerê kirîye û ji wan re gotîye: heta hûn pê li laşê min nekin, hûnê nikaribin tiştekî wiha bikin! Lê di rastîyê de ew di nav partîyê de bê destek bûn. Ji 65 komîteyên mehelî yên partîyê, bi tenê ji sê komîteyan destek girtin. Tenê komîteya Cizîrê bi tevayî bi wan re bûn. Ji sedî 80% bingehê endamên Bîngolê li gel me bûn, lê herdu delegeyên ku li ser navê partîyê hanîbûn, destek dane wan. Ji herdu delegeyên Sîlopîyê, yek bi me re û yê din jî bi wan re helwest girt. Bi tevî ku ji sedî 95% endamên komîteya Nisêbînê li gel me bûn. Herdu nûnerê wan wek meseleya ku ne xwe ji dêrê û ne jî xwe ji mizgeftê bikin, dualî ley- istin. Du delegeyên ku ji Hezexê hanîbûn, li cem wan cîh girtin. Wekî din ji Anqere, Stenbol, Îzmîr, Adene, Skenderûn û Antalyayê bigre li ser- anserê Kurdistanê li gel me helwest girtin. Bê rewatîya ku di kongrê de pêk anîn, dîsa me nexwest di nav partîyê de dubendîtî çê bibe. Bi tevî derxistina astengan, nexweşî û provakasyonan, me nexwest dijberî kûr bibe. Di kongreyê de her kesê ku xwest bikeve komîteya merkezî, xwe bi xwe destnîşan kirin. Di dawîyê de komîteyeke merkezî ya mûşterek pêkhat. Sekreterê me yê berê di nav de, çar kes ji wan ketin komîteya merkezî. Me civîna komîteya merkezî bi hev re çêkir. Sekreterê berê M.A.D dereng hat civînê, helwesta wî bi zanetî bû. Wî ji dil nedixwest ku careke din bibe sekreterê giştî yê partîyê. Ji bo ku sekreterê giştî ji teref komîteya mer- kezî de dihatin helbi- jartin. M.A bi xwestina ku helbijartina sekreter bi alî keve dereng mabû, lê em li benda wî sekinîn. Bê wî, me hel- bijartin nekir. Dema ku M.A jî beşdar bû, me dest bi helbijartinê kir. Berîya Di encama Kongreya 1975an de 264 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- civînê jî min ji çend kesan re sekreterî pêşnîyar kir, lê kesî xwe neda ber. Bê min kesî xwe namzet nîşan neda û ez bi îtîfaq hatim hilbijartin. Demek dirêj me bi hev re kar kir, tiştekî ber bi çav ku bibe sebebê nexweşîyê di nav komîteya merkezî de rû neda. Di dawîyê de kesekî ku di tu komek partîyê de nebû, xwest di nav partîyê de welwele û bê serûberîyê der- xe, lê me ew ji partîyê dûr xist. Ji ber wê yekê hin endamên komîteya mer- kezî, xwe ji xebatên aktîf vekişandin. Bersîv 63: PDKT û KUK di sala 1978an de jihev nebûne, wek te di pirsa 28an de nivîsîye KUK platformeke ciwan û sempatîzanên KDPTyê bû. Heta dawîya sala 1981an bi wî şeklî dewam kir. Di konferansa 1981an de navê KDPT hate rakirin û KUK bû navê rêx- istina asasî. Gava em werin ser meseleyên di navbera PDKI û YNKê de, divê em hinek paş ve herin. Meseleyên nava wan gelekî kevn in û ji berîya 1966an ve dest pê dikin. Wek tê zanîn YNK û hin kadroyên wê yên sereke, bi xîyaneta 66an dihatin îtihamkirin û naskirin. Ya rastî ew e, ku wan bi ere- ban re çek hildabûn û li dijî Şoreşa Îlonê şer kiribûn. Bi cehşîtî dihatin naskirin û heta têkçûna Şoreşa Îlona 75an jî, bi wî navî di her çar parçeyên Kurdîstanê de, di nav neteweperverên kurdan de bi vî hawayî dihatin qebûlkirin. Piştî şerberdana Şoreşa Îlonê, KDPI komîteyek taze, bi navê KDPIê Serkirdeya/Qîyadeya Muwaqet de ava kir. Têkilîyên me bi wan re di payîza 1975an de çêbûn. Biryara wan ya ji nûh ve destpêkirina şerekî çekdarî, di nav me de, bi şahî hate pêşewazîkirin. Ez dikarim bêjim; ew biryar ji bo me bû moralê geşkirina xebata me jî, bû sedema bihêzkirin û bilindkirina manewî- yeta me. Gerek mirov li xwe mikûr bê, ku di wê demê de qiblegeha me Kurdistana başûr û rêvebirên PDKI jî ji bo me, kesên mêrxas û pîroz bûn. Gotin, dawxaz û pêkanîna pêdi- vîyên wan ji bo me bûhagiran bûn. Tevgera YNKê ji bal wan de wek dewama xîyaneta 66an dihate nir- ixandin. Li gora wan tenha armaca YNKê sabotekirina şoreşeke nûh ya li başûrê Kurdîstanê bû. Lênêrînên me bi xwe jî di wê çarçoveyê de bûn. Ji sala 1976an û heta dawîya 1979an, bi her hawayî, bi qasî ku ji destê me dihat, me alîkarî didan KDPI-Serkirdeya Muweqet. Herwiha me, bi wan re dijîtîya YNKê jî dikir. Ez dixwazim vê jî bi ser vekim: KDPIê di têkilîyên xwe de, bi me re ne durûst bûn. A rastî ji me re nedigotin, gelek tişt ji me vedişartin. YNK jî di têkilîyên xwe de wek PDKI bû. Bi hevalbendên xwe re ne rast bû. Herdu alîyan jî dixwest karên xwe bi kurdên parçeyên din bidin meşandin. Bihêzkirina partîyên parçeyên din, ne di rojeva wan de bû. Berevajîya wê ji bo ku problem ji wan re çê nebin, ne dixwestin ku di parçeyên din yên Kurdistanê de rêx- istinên bihêz derketana holê. Ez bawer dikim, îro jî hîn xwedîyê wê fikrê ne. Welatperwerên her sê beşên Kurdistanê li gor berjewendî û daxazên xwe bikar dianîn. Nexweşîyên xwe B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 265 Di Encama Kongreya 1975an de --- Page Break --- yên kronîk bera nava me dan, em ji hev de xistin û berdan hev. Ji bo nexweşîyên nava xwe, der- fetên ku piştî şerê kendavê ketin destên wan baş bikar neanîn û firsetên zêrîn berhewa kirin. Mixabin li gorî wê demê zanîn û dîtinên me ewqas bûn! Her kesê li gorî îmkan û bawerîya xwe li derekê cîh digirtin û bi qasî jê dihat xebat dikir. Piştî sîh salan, rastî û çewtîyê baştir nîşan da. Encamên bûyeran di nav zemanê de hatine xuyakirin. Gelek hêsan e ku mirov bêje; me şaşî kir. Mixabin poşmanîyên me yên di derbarê demên bihurî de, şaşîyên me yên wê demê rast nake. Lê em dikarin tecrubeyê ji wan bigrin. Her nexweşîyek, pevçûnek û rûdanek xerab, di nav bizava kurd de, dirêjkiri- na esareta neteweya kurd e. Bersîv 64: Hin (qaçaxçîyên) dostên tevgera me, ji ber meseleyên xwe yên aborî, bi desthilatdarên dewleta tirk re peywen- dî datanîn. Ji bo ku karê xwe bimeşî- nin bertîl didan serbaz û polîsên tirkan. Carna ew dibirin xwarinê, heta derengî şevê bi wan re dixwarin û vedixwarin. Kesên ku bi wan re dike- tin têkilîyan serbaz û polîs bûn. Rutba wan a ji başçawîştîyê bigre heta dere- ca albayan hebûn. Ji polîsan jî komîs- er û midurên hebûn. Hin caran ew berpirs diketin nav gengeşîyên sîyasî jî. Pira- nîya serbazan di mijarekê de hemfikir bûn. Di qeneta wan de; dûr, nêzîk, li Kurdistanê, li benda ser- hildanekî çekdarî bûn. Lê daxwaza wan ew bû ku ew serhildana çekdarî, ji terefê KUKê de nebe! Wekî din, kîjan rêxistin şer li dar xistibaya ji bo wan ne xem bû. Wisa dixuya ku li darxistina şerekî çekdarî, ji terefê kurdan de, bi ger- mahî di rojeva tirkan de bû; di wî warî de îstîxbarat berhev kirine, li ser rewşê berpirsîyarên xwe agahdar kirine, di nav xwe de, birîfing çêkirine, mijar bi her haweyî analîz kirine, heta berpirs- yarên qerekolan jî agahdar kirine. Gava rewş ev be, tirk li çareserîyê jî gerîyane. Bi çi haweyî, bi çi metod û rêyan dibû bila bibana, ew pirsgirêka ku wê bihata ber derîyê wan, herî erzan, çawa berteraf biki- rana û xwe jê xelas bikirana. Wan ser- pêhatîyan di nîvê sala 79an de rû didan. Mirov dikare bi rehetî bêje ku di wê demê de mijulayî û sergêjîya dewleta tirk ew bû ku wê çewa tehdî- ta ji terefê KUKê de were pûçkirin. Bêşik, dewlet ketibû nav gelek plan û projeyan. Bi bawerîya min, yek ji wan projan jî pevçûna di navbera PKKê û KUKê de bû. Ji bo bê îstikrarkirin û alozkirina KUKê, ku gelek jê fikar dikirin, xewa wan direvandin, ji wan re pêwîst bû. Ew proje, tenya projeya yek ji wan bûyeran e. Bêguman Pentagon û CIA jî li ser mijara KUKê xwe westandine, rapor derbirîne, lê di wê derbarê de çi biryar girtine, ji alîyê me ve ne dîyar e. Dewleta Surîyeyê jî di wî warî de xebitîye û dikarin, çend alîyên din jî di vê pêvajoyê de xwedî par bin. Pevçûnan li Serêkanîyê dest pê kir. Sendîka karkerên Serêkanîyê, di dest hevalên me de bû. PKKyîyan di bin serokatîya mirovekî kevneperst de, sendîkayek din, li hember wan çêkirin û xwestin wê sendîkayê di nav Di encama Kongreya 1975an de 266 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- karkeran de bikin desthilatdar. Bi rêyên demokratîk hilbijartin pêk hatin; karkeran tercîha xwe li gel hevalên me kirin. Lê PKKê qîma xwe bi wî hawayî nehanî û xwest bi zorê sendîkayê têxe destên xwe. Dest bi terorê kirin, bi taybetî hevalên me û bi tevayî karkeran tehdît kirin. Di dawîyê de sîleh bikaranîn û hevalekî me birîndar kirin. Bi wê jî nesekinîn, li Koserê di orta nava rojê de, pêşîya hevalên me girtin, sîleh bera wan dan û yek ji hevalên me yê hêja bi navê A. Kadir kûştin. Di heman êrîşê de, çendên din birîndar kirin. Di eynî rojê de êrîşên xwe birin ser gundan, bi 30- 40 çekdarî ve dor li gundên ku hevalên me tê de bûn rapêçan. Dixwestin ku hevalên me "teslîmê" wan bin, rexne li xwe bigrin, lêbûrîna xwe ji wan bixwazin û derbasê nava PPKê bibin. Bi ser de jî xwestin "ji ber tawan- barîyên xwe" bi mîqdarên bilind ceza pereyan bidin wan. Xuya dikir êrişên wan bi hazirî, tertîpkirî û ji zû ve plankirî bûn. Bi carek de li çend cîyan bi sîlehên mezin, bi tevlîbûna gelek kesan di heman rojê de, kiryarek weha ne karekî tesadufî, yan jî mehelî bû. Ji xwe hin kesên ku ji wan qetîyane, di vê mijarê de behsa hazirîyên PKKê kirine. Xuya dike PKKê bi biryara merkezî ji zû ve xwe ji şerê bi KUKê re amade kiribû. Li gor nîvisandinê wan şexsan jî, dîtinên me tên teyîdkirin. Em bê tedbîr bûn, me bawer nedi- kir êrîşek wuha berfireh ji bal PKKê de bihatana ser me. Heta wê demê, tu nakokîyek me ya ber bi çav ku bibana sedema êrîşeke awqas girseyî, bi wan re ne bû. Me dijîtîyek wan jî nekiri- bûn. Heta di hin cîyan de me wan parastibûn; kêm be jî me alîkarîya madî jî dabû wan. Bê gengeşîyên îde- olojîk, ji xwe ew di nav hemû rêxisti- nan de normal bûn. Hesabek ku bi vê dijwarîyê, ewê êrîşî me bikin nehati- bû bîra me. Ji bo wî qasî, em di vî warî de bê tedarik bûn. Bi tevî kûştin, birîn- darkirin, zordarîyên li ser hevalên me yên gundî, me nedixwast hedîse me- zin bibin, lêbelê helbet bi tu hawayî jî me zordarî û çavsorîya wan jî li ser xwe qebûl nedikirin. Tevgera me biryara parastinek aktîf girt. Gelek caran PPKyî diketin pêşîya hevalên me û kozik vedigirtin. Lê ji bo ku hevalbendên wan di vî warî de negihîştîbûn û ne xwedî tecrube bûn, dîsa ew dihatin kûştin û birîndarkirin. Piranîya zerarê encamên êrîş û kemînên wan bi xwe bûn. Hertim em li dijê vî şerî bûn. Me zerara vê pevçûnê, malxerabûn û birakûjîyê bi dengekî bilind îlan dikirin. Di vî warî de me belavok belav kirin. Me her teşebus û teklîfa aşitîyê bê şert pejirand. Di vê derbarê de şahidên wê demê yên ku li jîyanê ne gelek in. Lê mixabin PKKê mercên ku nedihatin qebûlkirin pêşkêş dikirin. Wek tê zanîn, rêxistina Kurtûluşê ket navbera me. Me û PKKê hanî ber hev. Di encamê de belavokek belav bû ku şer sekinîye. Lê qismekî PKKyîyan wê lihevhatinê qebûl nekirin. Dîsa şer dest pê kir. Şer ajot, heta ku êdî taqet di wan de nema, ji ber xwe ve sekinî. Bersîv 65: KDP (KUK) ji terefê Tirkîyê û rayedarên cîhanê ve wek rêxistineke xurt, neteweyî û favorîtê şer hatibû B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 267 Di Encama Kongreya 1975an de --- Page Break --- tesbîtkirin. Îhtîmala ku wê KDP-KUK tekoşîneke çekdarî dest pê bike, berpirsyarên tirkan bêhizur dikirin û xewa wan direvandin. Ji alîyê din ve, dewletên cîhanê yên xwedî bandor, ne ligel xerabkirina balansa herêmê bûn. Têkdana statkoya heyî, guhartina hidûdan di berjewen- dîya xwe de nedidîtin. Gelek pirsgirêkên Rojhilata Navîn hebûn. Van dewletan nedixwestin yeka girînktir û gewretir lê zêde bibe. Wan sedeman hişt ku Tirkîye û dewletin dîtir demek zûtir tedbîran, li hember tevgera me bigrin.Wek tê zanîn bi êrîşa PKKê ve Tirkîyeyê gavek cidî havêt ber lingên me. Em likumîn, lê dîsa zû rabûn. Tedbîrên wan yên din, yên ne ber bi çav, bêşik hebûn. Lê em ji sedîsed naveroka wan nizanîn, bi tenê em dikarin texmîn bikin. Hêdî dewletên xwedan bandor çi kirine, ji me ve ne malûme. Tenya hin raportên wan yên di vê derbarê de ku gihîştine raya giştî em dikarin bibînin; ew jî bi tenê li ser îhtîmalên ku KDPT( KUK) dest bi şer bike û wê bûyerên çekdarî rû bidin, hatine sek- inandin. Sedemên din, yên me, yên nav- xweyî bûn. Em tev bi temena ciwan bûn. Mîrasek ku di vî warî de rêya me ronî bikirana û ji me re bibana pêşeng tunebû. Tecrube û zanînên me yên di vê derbarê de têr nedikirin. Di dawîya 1975an û destpêka 1978an de, gelek kes tevî rêxistina me bûbûn. Di nav wan kadroyan bi xwe de, ahengîyeka ramanî tunebû. Bi kadroyên me yên kevin re jî, baş pêk nedihatin. Ev yek jî dibûn sebebê alozîyan. Bandorek negatîf li ser honandina rêxistinê dikirin û baw- erîya bi hev zeîf dikirin. Rûxandina Şoreşa Îlonê û encam- ên wê li ber çavên me bûn, facîa, bêbextî, bi deh hezaran alîgirên bêser- ûşûn, girtin û zindan hatibûn kirin, bi sed hezaran mirov derbeder bûbûn, zerarek pir mezin ya madî û manewî çê bûbû. Ev bûyer hemû di hişê me de, bîranînên taze bûn. Felaketek weha carek din bê serê gelê kurd, hezîmetek weha mezin dubare bibe, me ditirsandin. Destpêkirina serhil- danek nûh ku bi xwe re mal xerabûnê bîne, dahatûya gelê kurd tahrîb bike, gelek ji me dikirin nava fikaran. Şerekî ku mirov tê de bi ser neketa, encamên wê li ber çavan bû. Ji bo ku gava dawî bihata havêtin, gelek heval dudil bûn. Di havîna 1979an de, piranîya komîteya me ya merkezî fîrarî bûn. Derfetên ku em bicivin û çareserîya pirsgirêkan bikin kêm bûbûn. Ev yek bû sedemê alozîyê û hişt ku hin kes texrîbatan di nav tevgerê de bi hêsanî pêk bînin. Nebûna îstîxbarateke cidî, mudaxeleyên ku di wextê de bêne kirin, dereng xistin. Piştî kongireya nehan û bûyera ku li bajarê Kurdistana rojhilat li Şîno rûdan, têkilîyên me û PDKIê têk birin. Ji bo wê, gava hevalên me diçûn herê- ma li ser hidud, rastê astengîyan dihatin. Mirovên ku me bi salan alîkarî dabûn wan, di binê mercên gelek zor de tedawî kiribûn, pêwîstî- yên wan ên cûr be cûr temîn kiribûn, malbatên wan, bi tevî her bêîmkanî- yan xwedî kiribûn, pêşîya me digirtin û devê tifingan dikirin singê me. Di encama Kongreya 1975an de 268 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- Armanca wan ew bûn ku em li deverê nemînin. Ew grûba ku me ji bo şerê çekdarî ava kiribû, bê ku analîzên kûr di vê derbarê de bêne kirin û bê xebera hinek hevalên komîteya merkezî, hê di destpêka Derbeya 12yê Îlonê de, hate belavkirin. Di dû re teşebûsên ku ji bo avakirinê, gavên ji bo wê babetê bi ser neketin. Di dewsa ku em biçûna çîyayên Kurdistanê, me xwe bera Surîyeyê da. Ew tevgera ku li ser prak- tîkek xurt ava bûbû, piranîya endamên wê bi meseleyên cûr be cûr yên gel ve haşir-neşir bûbûn, bê her- ket man. Li wê 20-30 kes bi hev re, bê kar û bar di malan de diman. Cîh ne emîn bû. Ronahîyekê xuya nedikir, mayinek dûr dirêj, li manewîyata wan bandorek nexweş kir. Hêvîyên wan şikand û peasîvîstî çêkir. Sedemên herî piçûk, pirsgirêkên şexsî, nexweşîyên nava wan kûr kir. Bi vê hawayê tevger ji pêkanîna armancên xwe dûr ket, û careka din îmkan nedît xwe dîsa berhev bike. Bersîv 66: Di dawîya sala 1975an de bayek çepgir ê gelek bihêz, bi ser Rojhilata Navîn de girt. Bi taybetî di nav xwen- devanan de û bi tevayî tesîra xwe da ser qatên din yê civatê jî. Di eynê demê de, Şoreşa Îlonê têk çûbû. Sedemên rûxandina wê bi germahî dihatin munaqeşekirin. Dihatin îdîa- ki- rin ku sebebên rûxandinê palpiştîya têkilîyên bi Îran û Amerîkayê re ye. Di vê derbarê de Serkirdayetîya Katî (Qîyadeya Mûwaqet) jî, ji wan ramanan re bû alîkar. Wek tê zanîn, bi navê stratêjîya nûh biryarên konferansa xwe weşandin. Ew di çarçoveya îde- olojîya çepgir de bûn. Sîstema roj- hilatê, pesnê dewletên çepgir didan û bi dijwarî dijîtîya Amerîka û heval- bendên wî dikirin. Bi tevî wî haweyî jî, di munaqeşeyên nav me û wan de, dîtinên di stratêjîya nûh de bûn, bi îsrar diparastin. Xwedî tecrûbe, temen û serpêhatîyên wan ê şoreşekî hebû. He- ta wê demê, em bi rêbaza Kurdistana başûr ve girêdayî bûn û gelek sempa- tîya me ji wan re hebû. Her wek em yek partî bin, me tu ferq û cudahî nedixistin nabera xwe û wan. Tiştên ku me bidana wan, yan li wan zêde bikirana tunebû. Ew gewirand- inên wan li ser me jî tesir kir. Piştî wê, me hem xwe ji ramanên çepgirîyê re vekir û hem jî keên bi van ramanan re rêya partîyê vekir. Di wê demê de, grûpek ji derva hate nava me. Gelek ji wan, ji tevgerên çepgirên tirk dihatin. Wan bi xwe re bîr û ramanên çepgirîyê anîn nav tevgerê. Lê tesîra esil, wek ku min li jor jî nivisand, ji terefê Qiyadeya Muweqet ve li me hate kirin. Wek tê zanîn bi navê "stratejîya nû" deklerasîyonekî KDPê Qiyadeya Muweqet/Serkirdeya Katî hate belavkirin. Di vir de sedemên şikandi- na Şoreşa Îlonê, bi meşandina sîyaset- eke li dijê Sovyetê ve girê didan û rêbaza xwe ya nû bi îdeolojîkî çepgir îfade dikir. Di munaqeşeyên me yên bi wan re jî, li ser vê babetê dihate kirin. Bi gora wan, şaşî û kêmasî, yê sero- katîya wan bû. Rêyeke şaş girtibûn. Xwe ji têkilîyên eşîrî xelas nekiribûn û têkilîyên bi Îranê, bi DYAê re wek xeletîyên herî mezin qebûl dikirin. Li B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 269 Di Encama Kongreya 1975an de --- Page Break --- gor wan, divê wan xwe ji sîstema sosyalîst dûr nexistana û hêzên çepgir nekirana dijê xwe. Wan gotin û argu- manên wan tesîr li me dikirin û em ber bi fikrên çeprirîyê ve dehf didan. Wan gengeşîyan kesên çep yên nava me bi hêztir dikir û bandora wan fire- htir dikir. Di wê demê de, hema piranîya welatparêzan jî çep bûn. Dihatin gotin ku gava "mebest avaki- rina Kurdistanê be, ew jî bi rêbaza çepgirî baştir, zûtir pêk were, ji bo çi em nebin çepgir?" Van pirsan derfet didan çepgiran û wan bi hêztir dikirin. Hêdî, hêdî tesîr li me jî hat kirin. Bersiv 67: Ezê vê pirsê bikim du beş: 1- Pirsgirêkên berîya Kongra 1975an û bûyerên piştî Kongrê; 2- Pêvajoyên piştî Kongra 1977an û heta 1981an. 1-Di eslê xwe de PDKTê pêşîya xwe nedî. Dijmin derfet neda ku serkirdayetîkî rewşenbîr, entellektuel û aktîv ku karibe berpirsîyarîya rêkx- istinê bike û bibe bawerîya gel pêk bê. Hê sala wî neqedîyabû, serokê hêja Faîq Bucak di sala 1966an de hat şehîdkirin. Hêna partî ji binê vê şoqê derneketibû, di sala 1968an de, girtinek tevayî çêbû. Di wê de gelek endamên partîyê yên berketî hatin girtin. Wan kiryaran pêşveçûna partîyê tim asteng kirin. Ya herî dijwar ew bû ku ew felaketa dawî ku di sala 1971an de pêk hat, dîsa serokê partîyê hat şehîdkirin. Piştê van hemû bûyeran partîyê nekarî xwe berhev bike, nehate ser- hev. Bi taybetî mirovên xwenda xwe ji partîyê dane paş. Piştî şehîdkirina Seîd Elçî, serkirdayetîya partîyê zeîf ket. Tiştên ku ji wê dihatin xwestin, nikarîbû pêk bîne. Di nav partîyê de pirsgirêk zêde bûn. Di pêvajoya hazirîyên Kongreya 1975an geştir bûn. Armanca me, nûjenkirin û aktîfkirina kadro û xeba- ta PDKTê bû. Di encama kongreya 1975an de, me rê li ber xebatek bi rêk û pêk vekir. Xûnek nûh da partîyê. Rêxistinê ji bingeh û rayên wê de hejand, ji qalikê wê yê teng derxist. Heta wê demê kadroyên merkezî bi kar û îşên xwe yên şexsî ve mijûl dibûn. Eger mecal hebana, rewşê dest bidana piçek jî karên rêxistinî dime- şandin. Carna, bi mehan merkezê agahî ji endamên partîyê wernedi- girtin. Çi bûyer li ku rûdaye, wê li hember pêkhatinan çi tedbîr bêne girtin, di rojeva merkezê de nebû. Ji du-sê mehan carekê li mala halxweşek endamê partîyê dihatin cem hev û ji xwe re sohbet dikirin. Paşê, her yek cardin diçûn ser îş û karê xwe. Helwestek ku rewşa wan têk bibe û wan ji karên wan bike nedixwestin. Pişta xwe bi Şoreşa Îlonê ve girêdabûn û her tişt ji wê hêvî dikirin. Pêwîst nebû PDKT hazirîyekê bike. Lê ev rewşa hanêey bi hawayek radîkal guherî. Şoreşa Îlonê piştî kom- ployek navnetewî belav bû. Hesabên berpirsîyarên PDKTê têk çûn û hêvîyên wan şikestin û ketin nava şoqekî. Hêdî nizanîbûn çi bikin. Lê, tevî hemû tiştan berpirsîyarên PDKTê nedxwestin wazîfeyên xwe berdin. Xwe hişk bi kursîyên xwe ve girêd- abûn. Di bin van mercan de, kongra 1975an çê bû. Di kongrê de, sekreterê giştî hate Di Encama Kongreya 1975an de 270 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- gewirandin. Çend kesên nûh ketin merkeza partîyê, ez jî yek ji wan kesan bûm. Kongra 1975an dawî li vê rewşa aloz hanî. Bi hindikayî be jî, di dewsa xebatên amator de, me dest bi xebateke profesyonel kir; di vî warî de kêm bin jî kesên ku karên wan bi tenê xebata partîyê bûn, peyda bûn. Me dest bi weşanek mehane kir. Di derbarê her bûyerek girîng de, bela- vok hatin belav kirin. Kadroyên partîyê li tevî herêman, bi tekuzî digerîyan û pirsgirêkên alîgiran çareser dikirin. Bi kesên li dervê rêx- istinê re diketin nava dîyalogan û partîyê bi endamên nûh ve bihêztir dikirin. Piştî avabûna Qîyadeya Muwaqet, heycanek taze kete nava hevalên me. Xebata me geş û gurr bû. Herêmên ser hidûd hatin organîzekirin. Hatin û çûnên pêşmerge hatin hêsankirin. Ji bo ku pêwîstîyên "Şoreşa Gulanê" bêne temînkirin, tedbîr hatin girtin. Ez bi çend kesan re li gundên Şirnex, Hezex, Sîlopî, Dihê, Qilaba û Beytulşebabê yek bi yek digerîyam. Me kontrola partîyê di mintiqê de tesîs kir. Tevger berfireh û mezintir bû. Bi xurtbûna partîyê re, pirsgirêk jî zêde bûn. Pêwîst bû ku gavên nûh bihatana avêtin û tedbîrên taze bihatana girtin. Mixabin, piranîya serkirdayetîya partîyê ji dervayê xebatê bûn, tevî aktîvîteya nedibûn. Di dewsa ku mil bidin xebatên me, dibûn asteng. Ji xwe xebatek întensîv li dervayê taqeta wan bû. Bi tevî vê rewşê, xebat bi fedekarîya çend kesan dihate meşandin. Barê me her ku diçû girantir dibû. Bi heman kadro û tem- poyê, em nikaribûn dewam bikin. Eger weha dewam bikirana, dûr ya nêz, ewê însîyatîf ji destê me jî derke- tana. Ji bo ku armancên avabûna partîyê bên bersivadin, hemleyek nûh pêwîst bû. Me dixwest tevî endamên komîteya merkezî profesyonel bixebi- tin; li her herêmê kesên ku karên wan tenê xebata ji bo partîyê be, bêne pey- dakirin û rêbazên taze bêne dîtin. Wekî tecrubeya Kurdistana başûr jî nîşan dabû, otonomî ne çareserîya meseleya kurd bû. Bi vê hawayê te xwe dispart bin rehma hukumeta merkezî. Wek tê dîtin, di rewşa wan a zeyîf de dikaribûn mafan bidin gelê kurd. Lê kengê ji tengasîyê derdiketin, bicarek de li kurdan badidan û dest- kevtîyên wan têkdibirin. Ji alîyê din ve, mînakên şerên çekdar ji bo otono- mîyê di dîroka cîhanê de tunebûn. Ev daxwaz bi xebatên aştîyane jî pêk dihatin. Ji alîyê din ve, daxwzên partî- ya me ji otonomîyê jî kêmtir bûn. Ji xwe di herêma me de, dewletê bersîva daxwazên herî kêm jî bi metodên hov- ane didan. Ji bo vê, herî baştir jî, ji serî de, daxwaza cûdabûnê biryarek herî di cîh de bû. Me daxwaz kir ku pro- gram û destûra partîyê ji nûh de bê hazir- kirin, daxwaza otonomîyê bê berdan, û serxwebûn û rizgarîya kur- dîstana mezin bibe armanc. Di payîza 1977an de, kongra partîyê çê bû. Em bûn du beş, ji ber ku hinek kesan bi heman uslûbê berde- wamîya xebatê û di parastina progra- ma berê de îsrar kirin. Pêşnîyarên herdû alîyan ji kongreyê re hatin pêşkêşkirin. Di kongrê de, daxwaza Kurdistanek serbixwe hate pejirandin û di programa partîyê de hate nivîsan- din. Bi vê biryarê ve, yêk ji B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 271 Di Encama Kongreya 1975an de --- Page Break --- delegeyan ku nakokîyên wî bi me re hebûn bi tirkî go: "her şey bitti" (kur- dîya wî: her tişt qedîya) û xwe ji kon- grê vekişand. Lê bi kesên mayîn re, nakokîyên me li ser xebatên praktîkî bûn. Dijîtîya wan li hember Kurdistanek serbixwe nebû û her daxwaza dilê wan jî ew bû, tenê nikarîbûn bersîva xebata dijwar bidana. Dîsa me ligel wan komîteyeka merkezî ya muşterek pêk anî. Çend heyv em bi hev re xebitîn, û di dawîyê de, ji ber hinek sedeman ew ji nav me derketin. Min di konferansa 1981an de ber- pirsîyarî negirt. Ez di havîna 1982an de hatim Swêd û ji xebateka rêxistinî dûr ketim. Ez di nav biryaran de nebûm û ji ber wê jî, nikarim bersîva vê beşê bidim. Bersiv 36: Bê PSKTê, hemû grubên Kurdistana bakûr, Kurdistanek serbixwe, azad û yekbûyî diparastin. Di dijîtîya emper- yalîzmê, feodalîzmê û kevneperstîyê de digihîştin hev. Kêm zêde, ji eynî bingeh û kitleyê re xîtap dikirin. Çend rêxistinan dijîtîya sosyal-emperyalîzmê û sosyal-faşîzmê jî bi ser ve kiribûn û cûdahîyên wan li ser sîyaseta navne- tewî bûn. Piştî kuştina herdu Seîdan, di nav alîgirên herdû partîyan de, dubendîkî kûr peyda bû. Demek dirêj, ev yek bû sedemê nexweşîyên giran. Mîrasa xûndarîyê ku ji alîgirên herdû rêxisti- nan re ma, hêza welatperwerên kur- dan qels kir. Eger mirov piştî tecrubeyên der- basbûyî li meseleyan mêze bike û rewşa kurdan ya wê demê binirxîne, mirov ecêbmayî dimîne. Li ser Sovyetê, Maoîzmê, Enwer Xoce û heta li ser Koreya Bakûr jî em diketin pêsîra hev û me bi hev re şer dikirin. Û carna jî, di nav van pevçûnan de, mirov jî dihatin kûştin. Piştî ku Sovyet û Arnawut rûxîyan, Çînê xwe reor- ganîze kir. Rewşa wan baş hate fam kirin. Dema ku ji bin "perda hesin" derketin, tiştên ku xuya bûn, felaket bûn. Mirov dibêje ev çi aqil bû ku em bi pey ketibûn? Me çawa karibûn ji bo wan xwe ewqas xera bikirana. Ji doza xwe zêdetir me şûrkêşîya bîyanîyan dikirin. Enerjîya xwe ya şoreşgerî ku ji me bi xwe re gelek pêwîst bû, badil- hewa xerc dikirin. Pirsên wiha gelek in. Lê divê ku mirov ji wan dersan derxîne. Yên ku bi ber wî bayî ketine gelek bûn. Heta di welatên Ewrûpayî yên herî pêşketî de jî, ew kesên xapandî, wan fraksîyonên cûr be cûr hebûn. Lê wan wekî me xisar nedan civaka xwe û gelê xwe. Di Encama Kongreya 1975an de 272 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- Min sala 1938ê li nawenda nehya Minar çavên xwe li vê dinyaya xweş û şîrîn vekir. Min di 9 salîya xwe da dest bi xwendina medreseyê kir û heya Şermoxnîyê xwend. Seydayê min gund hişte ji melayê gundî yê kû nedixwest zarokên gund bixwînin. Bi vê hawayê xwendina min a medreseyê jî dawî lê hat. Gava 12 salî bûm, mekteba sereta li gundê min hate avakirin. Min di sinifa 3mîn da zewicandin kû ez hê 15 salî bûm. Min tenê mekteba sereta xwend. Heya sala 1958ê min rêncberî kir. Di wan salan da karwanî, dan û standinên taqasî (guhartin) hê di rewacê da bûn. Min rez û bostanan çêkir, karwanî kir, xizmeta mêvanan û xulamtiya malê kir, telbeyê otêla bavê xwe ya Diyarbekirê ya bi navê 'Mûş Otêlê' kir, Qolçîtîyê (Tuzla Kolcusu) li ser Karên Basleys kir heya kû çûme esker. Piştî eskerîyê ez ketime Postexana Diyarbekir û bûme memûrê Têlgrafan. Sala 1965ê wan hevalên kû biryar dan PartiyaDemokrat a Kurdistana Türkiyê avakin, min laîq dîtin kû ez jî bi wan her 5 kesan ra bibime damezrêner. Min ji Tîrmeha 1965ê heya Tebaxa 1971ê wek azayê Koma Navkom û mihasibê giştî xizmeta partîyê kir. Sala 1968ê di 19 yê heyva 1ê da, MİTê operasyonek li dar xist û dest danîne ser me. Em 16 kes hatine mehkemekirin. Mehkema me bi navê Ağır Ceza Mehkemesî ya Antalyayê navdar e. Navdar e, lewra cara yekemîn kur- dên Kurdistana Bakûr li pêşberê heyeta vê mehkemeyê mafên xwezayî û hiqûqî yên kurd û Kurdistanê parastin. Parêznameya kû min li ser navê xwe daye, sala 2005ê hate çap- kirin û weşandin. Ev berevaniya sîyasî, yekemîn parêzname ye kû li Di Çarçova Dîrokê da Pirsa Kurd û Kurdistanê Şakîr EPOZDEMÎR B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 273 --- Page Break --- ser esaseke neteweyî û sîyasî hatîye amadekirin. Piştî hepsa Antalya ji dawîya sala 1969ê heya 1999ê 20 salan bi ticaret û înşeatê va meşxûl bûm û eva 10 sal in kû di warê dîrok û tevgera riz- garîxwaziya Kurdistanê da weka lêkolînêrek dixebi- tim, bi zimnê kurdî û tirkî dinivsînim. Heya niha 4 pirtûkên min bi navên "1969/235 PDKT Antalya Savunmasý, Kürt Osmanlý Ýttifaký ve Mewlana Îdrîsê Bedlîsî, Demokrasî ve Bariş Gûlû: Av. Şewket Epozdemîr û Destana Barzanîyan hatine weşandin. Pirtûkên min yên ji bo çapê hatine amadekirin jî şeş in: Destana Mihemed Axayê Kelhokî, Medreseyên Kurdistanê, Ferhanga Kurmancîya Herêma Zirkan, Zemanê Hikmê Mîran, Dema Serdestîya Eşîran û Zemanê Tevgera Ronakbîran in. Maqaleyên min di van rojname û kovararên kû têne bîra min da eva 10 sal in kû têne weşandin. Kurdistan Press, Azadî, Ronahî, Dema Nû, Rûdaw, Birayetî, Xebat, Peyama Kurd, Nûdem, Berbang, Newroz, Rewşenbîr, Deng, Nûbahar, Dîcle, Gulan, Welat, WAR, BÎR û gelek ên din. Ji rêncberîyê çûme memûriyetê, ji memûriyetê çûme sîya- setê, sîyasetê min avête hembêza ticaretê, di dawîya umrê xwe da mame bê kar, ji ber bêkarîyê niha bûme nivîskar. Lêkolîn û teşxîsên min him xerîb in û him balkêş in, bala hemî lêko- lîner û aqademîsyenan dikêşin, ezberên çewt û berevacî xira dikim, rastîya kurdewarîyê ji hemû deran peyda dikim, kurdewarîyê weka kur- dek ji nû va dihêjînim û ava dikim. Herçendî kû ev barê giran ne li qama min e, lê xêrnexwazên kurdan bi dostî û bi hîle aqil ji serê ronakbîran birine. Eva bû 200 sal kurd ketine rêkeka xelet, kû em ji aqademîsyen û rewşen- bîrên me yên ji xwe razî dipirsin, bersîva wan hazir e, dibêjin "- kurd hê nebûne millet." *** Di Çarçova Dîrokê da Pirsa Kurd û Kurdistanê Dîroka Qedîm: Kurd miletêk ji miletên Mezopotamî ye. Ew her li Mezopotamya jor û jêr û li ser axa vê herêma kû maka mede- nîyetên kevnar û qedîm e da jîya ye. Ku em ji beriya zayînê 2500 salan bidine ber çavên xwe, emê bibînin kû şerê giranê herî giran di vê herêmê da bi Asûrîyan dest pê kirîye. Kurd wê demê xwedî dewlet û medenîyetên giring in. 2000 salan êriş û çavsoriya asûriyan domandîye. Kurd bi van êrîşên dijwar bûne yekbend û yekrêz. Wan konfederesyona dewletên kur- dên wê demê honandine û Împara- torîya Med ava kirine. Ku asûriyan li kurdan neşidanda belkî dewleta Med nebûya împaratorî û kurd ji ser axa xwe ya qedîm xwe tev nedana û ji Girekê heya Misrê û Hindistanê bind- est nekirana. Çewan kû asûrî bi çav- sorî û dijmintîyê 2000 salan xwîna kurdan rêtin, her waha kurdên wê demê kû dewletên wan ên wek Xaldî û Urarto, Gutî, Hurrî, Kasî, Nayirî, Lolo, Subarî û Mîtanî hebûn, evan hêzan xwe dane hev, yekîtîya xwe girêdan û Împaratorîya xwe ava kirin. Her çendî kû persan xiyanetê li 274 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Di Çarçova Dîrokê da Pirsa Kurd û Kurdistanê --- Page Break --- medan kir û xwarzî ketine şûna xalan, lê ev dewlet, dewleta med û persan a mişterek û hevbeş bû. Di vê derê da bi tenê xanedanî kete destê persan, kû ew jî bi nijad ji qewmê kurdan ne dûr in. Yanê miletên ereban weke kurd û farisan nêzîkê hev nînin. Îskenderê Maqedon 333 sal BZê bi 30.000 şervanan va ji Makedonê der- ket hat dest danî ser Mezopotamya, Kurdistan û Erebistan û heya biçî Hindistanê. Ku em dema hikmê partan û sasaniyan lê nekin, dikarim bêjim kû van dagirkeran li ser navê Rom û Bizansiyan 1000 sal mane li ser bêna me. Hz. Muhemed di sala 622yê ji ber kafirên Mekkeyê hicret kir, 15 sal şûn- da şervanên Îslamê hikmê Sasanîyan, Bîzans û Romayê ji herêmên kurd û ereb û farisan rakirin û bûne hakimên dinyaya sedsala 7an. Îslamîyet ji kurdan ra bû fereca xêrê. Dînê Îslamê derîyê rizgarîyê li ber kurdan vekir. Kurd di Medreseyên Îslamê da perwerde bûn. Qadroyên dewletsaz û îlimdar û siyasetnasên kurdan çêbûn. Yên wek Ebû Mislimê Xoresanî ji nava me rabûn, miletê kurd bi şoreşgerî, bi sîyaset û îlimdarî sazîyên xwe ava kirin. Ew zilm û zordestîya Bîzansî û hevalbendên wan ên Mesîhî kû 1000 salan domandibû, kurdan aqil jê girtibûn. Dînê Îslamê jî ne dînekî nijadperest bû û şert û şirutên vê olê ji kurdan ra ne xerîb bûn. Misilmanî dewama dînê Îbrahîm bû û Hz. Îbrahîm Pêxenber ji bajarê Ruhayê, ji bajarê kurdan bû. Gava kû di dawîya sedsala VIIIê da kurd di warê xwendin û zanînê da ge- hane qonaxeke bilind û lîderên weke Baz û Şadî peyda kirin, Dewleta Şedadîyan û Merwanîyan hatine damez- randin. Dewletên Deylemî, Hesenweyî, Hemdanî, Dostkî, Loristanî, Erdelanî û bi dehan dewletên Eyyûbîyan di sedsalên 9./10./11. û 12yê da derketin holê. Dewleta Eyyûbîyan ya Hesenkêfê bi navê "Hikimdarîya Melîkan" xwe gihande sedsala 16an. Dîroka Zemanê Hikmê Mîran Gava kû şorişa Ebû Mislimê Xoresanî di sala 750yê da li dar ket û Ebbasî hatin ser hikim, xelîfeyê dawî yê Emewîyan Merwan e. Merwan ji alîyê dîya xwe va nevîyê Mîrê Cizîra Botan Mîr Mihemed e. Şeref Xan gava kû di sala 1597ê da berhema xwe ya giranbûha Şerefnameyê nivîsandiye, dibê "- Ji vê rojê û peş da eva 760 sal in kû malbata Diyaeddîn hikim li bajarê Bedlîsê dikin." Dîsa Şeref Xan dibêje kû hikimdarîya Hekarîyan gelek kevn û qedîm e. Ew wisa dide xuyakirin kû ev hikimdarî ji hikim- dariya Bedlîsê qedîmtir e. Ji van beyanên dîroknasê kurd û hakimêk ji hakimên Kurdistanê tê zanîn kû Mîrekîyên Kurdan ji sedsala 8ê va dest bi avabûna sazîyên hem- demî yên wî zemanî kirine. Êrîşên Oxiz, Ozbeg, Teter, Harzemî, Moxil û hemû belakiran di dawîya sedsala 11an da dest pê kirin û heya kû tifaqa kurd û osamanîyan hate girêdan domandin. Dewleta sefewiyan dewama dewleta aqqoyînîyan bû. Şah Simaîl wê dewleta zalim a aqqoyînîyan ruxand û li ser navê bapîrê babê xwe li ser esasê mezhebê B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 275 Di Çarçova Dîrokê da Pirsa Kurd û Kurdistanê --- Page Break --- şiîtîyê kûmikên sor da serê zabit û fer- mandarên dewleta xwînxwar a dîn û hara Ozbegan û navê dewletê kire Dewleta Sefewî. Hun tenê navên walî, fermandar û karbidestên dewleta Şah Simail bixwînin, hunê bizanin ka Şahê Ecem çi dike. Dagirkerîya van qewman kû ji wan ra 'Asyaya Navînî' tê gotin, bi wan 10 salên Şah Simaîlê Erdebilî va hemî 330 sal in. Ji sala 1180 heya sala 1260ê kû em wan 80 salên eyyûbîyan lê nekin, 250 sal ji zilm û zordestiya wan hovan ra dimînê. Di nava van 250 salan da 30 salên Moxilan(1230- 1260), 40 salên Uzin Hesenê aqqoyînî û dewama wî(1460-1500) û 10 salên Şah Simaîl (1507-1516) nîrên teng û tarî û çetin in. Wekî din selçoqî bi atabegîyan û artûqîyan va ji talan- barîyên xwe beşêk li Kurdistanê serf kirine, gelek îmarat- an ava kirine û bi taybet atabegîyan di warê medrese û perwerdeyîyê da xiz- metên girîng pêk anîn e. Zimanê artûqîyên Mêrdîn û Hesenkêfê bi erebî ye, zimanê selço- qîyan farisî ye. Ew dereng bibine mis- ilman jî, van ca- mêran xizmet ji misil- manîyê ra kiri- ne, miletên bindest dane xwendin, di zemanê wan da li Kurdistanê gelek îlimdar rabûn e. Çewan kû selçoqî, atabegî û artoqî di saya serê ebbasîyan da derketine holê, Selaheddînê Eyyûbî jî di saya serê atabegîyan da bû Melîkê Misrê. Ji ber vê yekê em dikarin bêjin kû qencîyên wan jî gihane kurdan û xirabîyên wan jî gihane kurdan. Selçoqîyan gava pê li axa Kurdistanê kirine, ji eyaleta Kurdistanê kû ji Elam û Kermanşah û Senandeştê heyanê Mahabadê digirta nava xwe, gotine 'Kurdistan' û di saya vê qeydê da navê Kurdistanê berîya nehsed û kusur salan bi fermî hatîye pejirandin û teyîdkirin. Selçoqî ji Kurdistanê leşker berhev kirine û girêdanên stratejîk û hevalbendiyê bi kurdan ra bikar anîn e. Weka kû beglikên Anatolya yên Germiyanîyan, Menteşan, Etmanekîyan û Bozbegîyan kû dibêjin beglikên kurdan in. Gelo ew kurdên ji Behra Reş destpê dikin, di Çanqirî, Çorûm, Yozgat, Çîçekdaxê, Qirşehîr, Şere- flîqoçhîsar, Cihanbeglî, Bala, Polatlî û Boluyê da derdikevin û dikevine deşta Adapazarê, ev ne di şerên selçoqî û bîzansiyan da derbazê Anatolyayê bûn e? Ku ne di dema selçoqî û oxizan da bî, wê gavê dikarim bêjim kû ev kurd di zemanê bîzansiyan da li ser vê axê bi cî bûne. Lê kû kurd di zemanê bîzansîyan da biketana Anatolyayê ola Îslamê nedipejirandan û heval- bendiya selçoqiyan jî nedikiran. Têkilîyên kurdan û van dewletên dagirker ên navên wan bihorîn bi 330 salan va waha derbaz bûye. Qenc xe- rab, kurdan jî li berxwe dane. Şerê wan kirine, tîfaqan bi wan ra girê- dane, statuyên hevbeş bi hev ra ava kirine, di hawar û gazîyên hev da çûne û zema- nekê dirêj bi hev ra boran- dine, heya kû lingên wan yên gemar ji ser xaka kurdan ya pîroz rabûye. Tîfaqa Kurd û Osamanîyan û Yekrêzîya Mîrekên Kurdan Çewan kû zordarîya asûrîyan bû sebebê yekîtî û çêbûna federasyonên kurdan, kû kurd bûn împeratorî. Her waha ji ber heqaret û zilma aqqoyinî- 276 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Di Çarçova Dîrokê da Pirsa Kurd û Kurdistanê --- Page Break --- yan û zordestîya sefewîyan tîfaqa 28 mîrên Kurdistanê bû yek, Mewlana Îdrîsê Bedlîsî meclisa mîllî civand û biryara tîfaqa kurd û osamanîyan da sitandin. Kurd weka miletêk, hêz û fermanrewayîyên Kurdistanê, li ser navê 'Mezinên Kurdan' bi Dewleta Osamanîyan ra sala 1514yê li Amasyayê rûniştin, dûr û dirêj mûza- kere kirin û di navbera kurd û osamanîyan da tîfaqê girêdan. Dewleta Osamanîyan ji hemî deman xurttir û bi hêztir bû wê demê. Mîrekên kurdan her çendî kû ji salên 1460î heya vê rojê di şer û ber- xwedanan da westîyabin jî, lê îrada wan a mîllî, îmana wan a qaîm, welat- parêzî û ew micadela dûr û dirêj wan anîbû niqta yekrêzî û yekbendîyê. Ji Kerkûk û Silêmanîyê, heya Kilîs û Mahabadê 28 mîrên Kurdistanê rêza xwe kirin yek û bi Siltanê Dewleta Osmaniyan ra kû wê demê sîya vê dewletê dida ser hemî zemînê cîhanê, tîfaqê girêdan. Şertên vê eqdê ew bûn, kû mafê mîrên Kurdistanê yên ji bavûkalan mayî weka berê bête peji- randin, mîr bi artêşên xwe va pişt- girîya osmaniyan bikin, osmanî jî kurd û Kurdistanê ji êrîşên bîyaniyan bipa- rêzin û piştgirîya kurdan bikin. Diva kû salê carek kurd vêrgîyeke (baceke) sembolîk bidana Dewleta Osmanî. Ev tîfaqa ha 330 salan dewam kir. 1515-1915dike 400 sal. Lê piştî kû alman, nglîz, Freng û pismamên xwe yên xaçparêz xwe kirin dostên osamanîyan û li ser navê reforman û dewleteke merkezî wan kişkişê mîre- kên kurdan kirin û pêva, em dikarin bêjin kû ji salên 1830yê şunda bu dewra xiyanet û bêbextîya reformîs- tan û weka agir destpîserê kurdan bûn. Heya 1847ê kû dawî li hikûmetên Botan, Hekkarî û Mehmûdîyan anîn, hê van şertên Amasyayê pejirandin, lê piştî malkan- baxîya kurdan ya herê dijwar kû Bedirxan Beg û hevalên wî yên 'Peymana Pîroz' teslîm bûn û çira kurdan tefandin, osmaniyan jî ehd û peymana 1514yê jibîr kirin. Dawîya Mîrekan û Malkanbaxîya Kurdan, Ango Dawîya Mîrekan û Malkanbaxîya Kurd û Osamanîyan Sala 1836ê sala serhildana Mîr Mihemedê Rewandizî ye. Mîrê bi nav û deng berîya her tiştî mêranîya xwe şanî êzîdîyan daye, hikûmeta Behdînan ji holê rakirîye û Cizîra Botan zevt kirîye. Mîr Sêvdînê bavê Ezdîn Şêr, wê demê hikimdarê Cizîrê ye û heval- bendê Mîrê Kor e. Mîr Seyfeddîn kurapê Bedirxan Beg e û heya dawîya umrê xwe bi sedaqet bi Bedirxan Beg ra meşîya ye. Mîrê Soran, sala 1835ê çend bajarên hikûmeta Babanîyan, herêma Behdînan, Cizîr û Botan û Sêrt û Midyadê xistîye binê hikumê xwe. Mîr Sêvdîn tifaqê bi Mîrê Kore ra girêdaye. Ji ber vê yekê Mîr Sêvdîn ketîye ber xezeba Serdarê osamanîyan Mûşîr Reşîd Paşa. Gava kû di sala 1836ê da artêşa osmanîyan dikeve Cizîrê, Mîr Seyfeddîn baz dide diçe Bexdayê li cem Elî Paşa yê Osmanî.. Mûşîr Reşîd Paşa, Bedirxan Beg dike miteselimê Cizîrê. Bedirxan Beg wê demê 30 salî ye. B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 277 Di Çarçova Dîrokê da Pirsa Kurd û Kurdistanê --- Page Break --- Li gor belgenameyên arşîvên osamanîyan Bedirxan Beg bi Reşîd Paşa va çûye ser Mihemed Paşayê Rewandizî û piştî mirina Reşîd Paşa bi Hafiz Paşa û Kurd Mihemed Paşa va çûye ser kela Seîd Begê. Bedirxan Beg ji bo kû xwe bixe çavê osamanîyan û ritba xwe bilind bike, 2 caran çûye ser êzîdîyên Xerzan û Qewmê Çîyê û di şerê Nizîpê da cîyê xwe girtîye. Piştî kû osmanî mexlûb dibin û ji ber hêzên Brahîm Paşayê walîyê Suryeyê direvîn, Bedirxan Beg artêşa xwe dikşînê Diyarbekir û paşî neqil dike tînê Cizîrê. Bi serhildana Evdirehman Paşayê Babanî û Şerê Uris yê salên l827-l829 yê kû çend mîrekên kurdan dudilî û sistî kirin neçûne hewara osmanîyan, ji ber vê yekê dilsarîyekê kûr ketîye navbera kurd û osmanîyan. Wisa xuya dike kû Bedirxan Beg îtîmadê taze dike, an xwe dixe çavê Dewleta Osmanî. Di hemî wext û zemanan da mîrekên kurdan ji bona kû ritbeyên xwe bilind bikin ji fedekarîyan xwe nedane paş. Li gora Mamoste Malmîsanij (Cizîra Botanlý Bedirxaniler-Awesta), Bedirxan Beg di sala l806ê da hatîye dinê, di sala 1827ê da derketîye ser text, sala 1838ê bi artêşên osamanîyan va çûne ser Kela Seîd Begê, sala 1839ê di Şerê Nizîbê da cîyê xwe digre, Tîfaqa Pîroz di sala 1842yê da bi Xan Mehmûd û Nurullah Beg ra girê dide û sê heb hikûmetên kurdan tînê cem hev. Bedirxan Beg sala 1847ê hatîye girtin û sirgûn kirine. Di dema sir- gûnê da jî xwe ji xizmetên osamanîyan nedaye paş û ji ber vê yekê sala 1858ê ji Mîralayîtîyê derbazî meqamê Paşayetîyê bûye. Mîrê me li sirgûnê terfî dike. Bedirxan Paşa bi daxwaza xwe û îradeya xwe sala 1867ê diçe Şamê û sala 1869ê li wê derê diçe rehmetê. Siltan Evdilhemîd heft kurên Mîr Bedirxan dike PAŞA. Gelo nîyeta Siltan çiye? Wê dîsa Kurdistanê bide Mîran? Ango van prensan bi ritbeyên paşayetîyê dixapînê? Li gor birêz Sînan Hakan (Osmanlý Arşiv Belgelerinde Kürtler ve Kürt Direnişleri-DOZ), kû cara yekemîne bi lêkolînên arşîvên Osamanîyan evan tesbîtên giranbûha ji bo dîroka kur- dan dîyarî kirîye da, Bedirxan Beg sala 1836ê ji terefê Mûşîr Reşîd Paşa va bi navê Miteselimîyê hatîye tayînkirin. Mîr, di 30 salîya xwe da bûye muteselim. Li gor van belgeyan Seyfedîn Begê kurapê Bedirxan, hevalbendê Mîrê Rewandizê ye û ketîye ber xezeba Reşîd Paşayê xûnxar û neyarê kokê kurdan. Di vira da bi aşkerayî xuya dike kû bi hindikayî Reşîd Paşa Bedirxan Beg ji xwe ra bijartîye û qîma xwe bi vî prensî anî ye… Belgenameyekê balkêş jî di pirtûka Seyda Mela Evdilla Warlî da, di (Dîwan û Jînewarîya Ahmedê Xanî-CÝLD 2 rpl. 112) ê da heye, ev belge bi hejmar û tarîxa xwe (29 Remezan 1262 K OH 1822.9.l846 Z (M)) hatîye belavkirin. Ev Emrê şerîf ji eyaletên Erzurom, Qers, Wan, Diyarbekir û Bexdayê ra hatîye rêkirin. Li gora vê Ferman û Beyana Şerîfa Derîzan a Bilind, 96 rêvebirîyên kurdan heya sala l846ê di ciyên xweda nin. l4 ji vana hikumet in. Cizîr Muteselimî ye û Miteselimê (emanetçî) vê derê Mihemed Beg e. 278 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Di Çarçova Dîrokê da Pirsa Kurd û Kurdistanê --- Page Break --- Neh(9) hikûmetên kurdan feal têne nîşandan. Hikûmetên ava ev in: Mîrê hikûmeta Kotorê Emîr Edê ye, mîrê hikûmeta Xoşavê Zeynel Beg e, serokê hikûmeta Mehmûdî (Seray) Celal Beg e, hikimdarê Hikûmeta Hezo (Sasûn) Mensûr Beg e, hakimê hikûmeta Tercil (Hezro) yê Heyder Beg e, fer- manrewayê hikû- meta Gêncê Ewlîya Beg e, mîrê hikûmeta Hîzan Mihyeddîn Beg e, hikimdarê hikûmeta Hekkarî Birahîm Beg e, hakimê Hikûmeta Behdînan Behram Paşa ye. Hikûmeta Soran ji dereca "Ekrad Hikûmetlerî" deranîne kirine "Ocaklik" û mîrê vê derê Ahmed Beg e, hikûmeta Babanîyan zûda serûbin bûye û bi navê "Yurtluk ve Ocaklik" sancaxêk ava kirine, mîrê vê derê Mihemed Beg e, hikûmetên Bedlîs, Palo, Egil (Gêl) û Çêrmûkê vala nin. 4 hikûmet vala nin. 9 hikû- met feal in. 2 hikûmetên gewre bûne "Ocaklik"û Cizîra Botana qedîm miteselimî ye û mîrê vê hikûmetê di resmîyetê da ne Mîr Bedirxan e, miteselimê vê derê Mihemed Beg e. Bedirxan Beg di sala 1836ê da çewan kû bûye miteselim bi artêşên osamanîyan va çûye ser Rewandizê û şerê Mîr Mihemedê Kor kirîye. Piştî kû Mîrê Rewandizê hate tesfîyekirin di sala l838 da bi hêzên Hafiz Paşa va çûye ser Kela Seîd Begê, di şerê çîyayên Xerzan (Qewmê Çîyê) da jî, cîyê xwe girtîye. Bedirxan Beg di vî şerê bê oxir da dilê Qewmê Çîyan û bi taybetî êzîdîyan ji xwe sar kirîye. Mîr Bedirxan bi vê helwestê xwe xistîye çavên osamanîyan û gelek hêzdar bûye. Di Nizîpê da bi artêşek giran beşdarê şerê osmanîyan û Brahîm Paşayê walîyê Şam û Helebê bûye û ew jî wek osamanîyan mexlûb ketî ye. Bedirxan Beg sala 1842yê çî ser nastûrîyên Tîyarê. Tîyar, Tuxub, Riş, Baz û Cilo 5 statuyên Nastûrî û Aqûbî û wan eqeliyatên din ên Mesîhîyên qedîm ên Mezopotamî nin. Bi hezar salan bû kû di binê hikmê Mîrên Hekarî da bi aştî û aramî jîyabûn. Ev nastûrî, kildanî, asûrî, aqûbî û cele- bên din yên qedîmên Mezopotamî yên Kurdistanî nin û di şer û ceng û cejin û şahî û dîlanan da tim û daîm bi kurdan ra meşîyan e. Lê mixabin kû dewletên mezin ên Ewropayî binê van hemwelatîyên kurdan vedan û mîrê bi nav û deng anîne leystikê. Mîr hatine leystikê û di xeletîyan da xerq bûne heya qirikê… Di vî zemanî da dewletên zor dane osamanîyan kû herin merkezîyetê û reforman pêk bînin da kû prestîjê xeyrêmisliman bilind bikin û Dewleta Osamanî jî bi vê teqtîkê qels bikin. Osmanî xwelîya sar li serê xwe dikin, ji alîkî va tawîz li ser tawîzan didine neyar û çavnebarên xwe û ji alîyêk din va mîrekên kurdan bi hêz û artêşên wan va tesfîye dikin. Ew artêşên Kurdistanê kû 330 salan ji kendava Îranê heya Qafqasan diparastan. Mîr Bedirxan di sala l846ê, di nîrê payîzê da bi xwe û hevalbendên xwe û 10.000 leşker va carêk din diçe ser Nastûrîyan. Di sala l842ê da çûbû ser Tîyarê, lê vê carê Mîr diçe ser Tuxûbê. Bi van herdû seferan ne tenê dilê Xiristyanan, lê dilê hemû alemê bi propagandeyên Awropîyan ji kurdan dihêlê û navê wehşîtîyê dikevê peyî vî miletê qedîm û aştîxwaz." B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 279 Di Çarçova Dîrokê da Pirsa Kurd û Kurdistanê --- Page Break --- Mîr Bedirxan bê kû ji hevalbendên xwe yên " Benda Pîroz" Xan Mehmûd Beg û Nurillah Beg bipirsê, bi Osamanîyan ra ketîye têkilîyên silh û aştîyê. Mimesilê osamanîyan Nazim Beg, daxwaznameya Bedirxan Beg digehêjînê destê osamanîyan, lê Dewleta Osmanî daxwazên Mîrê Kurda red dik e. Di vê daxwaznameyê da 6 xal henin, her 6 xal jî ne li gor berjewendîyên miletê kurd in û ya herê kanbax jî derdê Mîr ewe kû xwe xilas bike. Bedirxan Beg vê daxwaz- nameyê di roja 22/01/l847ê mor û îmze kirîye û ji Derîzana Bilind a aqil- sivik ra şandîye. Osmanî daxaz û lave lavên Bedirxan Beg red dikin. Vê carê li ser destê Şêx Usifê Zaxoyî daxwaz- nameyekê din dinivsîne ji Konsolosê înglîz yê Mûsilê ra û ji înglîzan daxwaz dike kû kikûmeta înglîz li ba osamanîyan şefaeta wî bike. Konsolosê îngilîz bê dilê xwe vê daxwazê hewaleyê hikumeta osmanî dikin, lê osamanîyan vê daxazê jî dananîne ser werîs. Derd û armanc û xayeya Dewleta Osmanî û dewletên mezin ên Awropayî ne tenê tesfîyeki- rina Bedirxan Beg e, hedefa wan ji holê rakirina mîrekî û statuya wan a li seranserê Kurdistanê ye. Şîretkarên wan uris, îngilîz, fransiz, alman û qewmê sadiq ên osamanîyan kû piştî "FermanaTenzîmtê" ermenîyên keysfile ne. Ermenî, piştî tesfiya mîrekên Kurdistanê û bê otorîteyîya kurdan, hemî Xaçperestan dane pişt xwe û derketine sahneyê, navên xwe kirin "qewmê sadik" û navên kurdan li hemî alemê bi "wehşîtîyê" dane tescîlkirin. Kû îtiraza we heye ji kere- ma xwe ra pirtûka Garo Sasunî ya bi navê Têkilîyên Kurd û Ermenîyan (Med Yayınları-İstanbul 1992) li ber çavên xwe da derbaz bikin. Gava kû Bedirxan Beg hêvîya xwe ji osamanîyan qut dike, bi walîyê Urmîyê ra îrtîbatêk datînê û dixwazê îltîcayê Îranê bike. Walîyê Urmîyê, Yehya Xan e. Yehya Xan xezûrê Şahê Îranê û Nurillah Begê Mîrê Colemergê ye. Mîrê Hekarya di Qutsal Îttifaqê da ye û Ezdîn Şêr jî zavayê hevlingê Şahê Îranê ye. Di vî halî da Bedirxan Beg ji Yehya Xanê xezûrê Şah û Mîrê Hekarî daxwaza îltîcayê dike, lê protoqol di navbera Îran û Dewleta Osmanî û dewletên "Muazzama" da ji zû va hatîye tenzîmkirin, bahana Yehya Xan ê hakimê Urmîyê heye kû daxwaza Mîrê Botan dereng bixe. Dewleta Osmanî tenê Îran û dewletên ecnebî nekirine heval- bendên xwe, lê Şêx û Beg û giregir û pêşkêşên kurdan jî kirîne hevlê xwe, xapandine û tirsandine. Behlûl Paşayê Bazîdê, Emîn Paşa û Şerîf Begê Mûşî, Tîmorzade Fazil Begê Wanî, Xan Ebdalê birayê Xan Mehmûd, Nûrilla Begê Hekarî, Ezdîn Şêr Begê Cizîrî, Fettah Begê Xerzî çend nav ji navên wan dijberên mîrê ziravin. Osmanî berîya kû bêne ser Bedirxan û Xan Mehmûd, mîrekên kurdan, ji Palo, Egil (Gêl), Maden, Licê, Hezro û Farqînê heyanê Wêranşar û Nisêbînê ji hal xistin e. Qewmê Çîyan kû Sasûn û Xerza nin, bi destê Hafiz Paşa û Bedirxan Beg ji navkoyê rabûn e. Mîr maye bi Botan û Wan û Hekarî. Li Cizîrê Ezdîn Şêr, li Wanê Xan Ebdal û Colemêrga qedîm Nurilla Beg maye. Nurillah Beg bi 280 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Di Çarçova Dîrokê da Pirsa Kurd û Kurdistanê --- Page Break --- nefsa xwe sistî kirîye û xwe daye tere- fê dijmin. Ezdînşêr û Xan Ebdalê birayê Xan Mehmûd, xwe dane alîyê dewletê kû wan bike Paşa. Xeberêke Apê Osman Sebrî di vê hindavê da tê bîra merivan. Osman Sebrî dibêje: "- Kurapê Bedirxan Beg, birayê Xan Mehmûd, birayê Seyîd Riza, hevlingê Şêx Seîd Efendî xîyanet kirine. Bila ji bira û eqrebayên xwe ra baş bûna kû ev kesên ha li mezinên xwe neborîyan. Apê min ji min hez dikira û qîmetê dida min, ji ber vê min bi apê xwe ra bêwefayî û bêbextî nekir." Osamanîyan dinyayê li ser serê Bedirxan Beg xistine tarê bêjingê. Îran, uris. înglîs, fransiz, alman û heya Amerîka li kurdan bûne yek. Artêşên Erebistanê û Anedolê bi leşk- erên bê ser û ber ên kurdan va hatine ser Botan. Osman Paşayê Xirwatî bi artêşa giran va tê dikevê Botan. Artêşa Botan di binê fermandarîya Têllî Beg da bi hejmara 4000 şervanên dijwar li Gelîyê Qesrokê û li dertenga Zeytûnîyê pêşî li dijmin digrê. Topên kû xwe di ser çîyan da werdigerînin, kurd cara yekemîne di vî şerî da dibînin. Tifingên kurmancî nekarîn li ber van topan dest hilînin. Têllî Beg dixwaze kû herê ser mewzîyê, topan bi dest bigre û ji destê dijmin derîne. Lê mixabinTêllî Begê qehreman dikevê kemîna dijmin û şehîd dikevê. Zayîeta osamanîyan 28 leşkerên herêmî (yanî kurd) û yûzbaşîyek in. Belgeyên arşîvan welê dibêjin. Lê ez nizanim ka ev rewşenbîrên kû dibêjin "leşkerên Botan li Zeytûnîyê 36 hezar leşkerên osmanî kuştine" wê çi bêjin ? Roja 24/05/1847ê artêşa osamanîyan ji Diyarbekirê hereket dike. Esad Paşa yê walîyê Mûsilê dibê- je: "-Ezdîn Şêr ê kurê Mîr Sêvdîn tes- lîmê artêşa me bû." Bedirxan Beg roja 29/06/l847ê teslîm bûye. Şer û qirên û mizakere û artêşa giran a kû ji Amedê hatîye, bi çûyina Dêrgulê û anîna topên Balyêmez va hemî 35 roj in. Piştî şerê "Derbenda Zeytunîyê", artêşên osamanî dikeve Cizîrê. Bedirxan Beg Cizîr berdide xwe davê kela Ewrexê. Ewrex pir hesar e. Menzîlên Topên Balyemez vê derê jî dihingêvin. Îdî dîwarên kel û bircan xwe li ber van topan nagirin. Bedirxan Beg gava kû dibîne yekîneyên wê mexlûb dibe, Dîwana Aliman û Meclîsa rêvebir û pisporan berhev dike û bi navê kû "bila xwîna misilmanan nerijê" fetwe digrê û tes- lîm dibî. Ji vir û pêva rê û çareya van sê hikûmet û bi sedhezaran çekdarên wan ew bû, kû di çîyayên bilind da li ber xwe bidan. Berîya şer rewşa kur- dan ya aborî û tenduristî gelêk tekûz e, lê piştî kû Mîr teslîm bûn û Kurdistan ma bê otorîte, hema pêra pêra kolera û êş û janê dest pê kir, hêrîşên uris û şerê Ezdîn Şêr û ew bê oterîteyî bû sebebê zemanê eşîrtî, bê ser û berîtî û anarşîyê. Mala kurdan ji wê rojê va kanbax bû ye. (Ji kerema xwe mêzekin (Sînan Hakan- Osmanlı Arşiv Belgelerinde Kürtler ve Kürt Direnişleri-DOZ yay. İstanbul). Piştî Mîran: Zemanê Serdestîya Şêx û Axa û Eşîran Sala 1854/55ê urisan êrîşeka din anîye ser xaka kurdan. Her êrîşeke uris dijminatîyê di neqeba kurd û B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 281 Di Çarçova Dîrokê da Pirsa Kurd û Kurdistanê --- Page Break --- osamanîyan da kûrtir û girantir kirîye û têkilîya me û Dewleta Al-i Osman, bêhtir ji hevûdû sar kirîye. Ji şerê wan yê 1806-7ê daxilî, şerê 1827-28ê û şerên 1854-55, şerê mezin ê salên 1877-78, di Şerê Yekemîn ê Cîhanê de salên 1915-16 û Şerê Duyemîn ê Cîhanê, salên 1945-46 ê kû dikin 6 êrîşên dijwar ên li xaka Kurdistanê. Dewleta Uris di van hemî şerên giran da gava kû ji Qafqasan berjêr bûye dest bi derewan û soz û bextên pûç û vala kirîye. Bi wan sozên vala û bêbinyat Kurdan xapandîye û piştî kû pişta xwe daye me çûye jî, kurdan û misilmanîya kurdan rexne kirîye. Piştî tesfiya hikûmetên Kurdan kû di sala 1847ê da bi teslîmbûna Bedirxan Beg va, valayîya otorîteyê konê xwe yê reş li ser qedera Kurdan veda, bi xela û celayê, bi nexweşîyên wek qolera û webayê, bi zilma osman- îyana kû gehabû erş û ezmanên bilind, bi bac û rişwet û talanbarîya kar- bidestên osmanîyan kû Kurdistanê dişelandan, bi berhevkirina leşkeran, Kurdistan ketibû nîrekê ji hemî nîr û zemanan dijwartir û kanbaxtir. Gelo ji miletan û welatan ra ji bê otorîteyîtîyê dijwartir tû tişt heye? Ya ji vê dijwartir û kanbaxtir ew e kû hêja min nedîye yek rewşenbîr û ron- akbîr û aqademîsyeneke kurd qala bê otorîteyîya kurdan kiribe. Nîzama Dewleta Osmanî împera- torî bû. Ev împaratorî di rojek da der- neketibû holê. Gelek welatan bi zor û kotek girtibû û ew welat bibûn ra'yayê wê, (wek Anatolya), welat hebûn kû gava xelîfetîya Îslamê sitand bi carek bû xwedîyê hemî welatên kû berê di binê hikmê xelîfe da dijîyan. (wek welatên Ereban). Li Balkanan gava welatan digirta bindestê xwe, walîyên xwe yên dewşirme datanî ser hikim û bi texlîtên cûrbecûr wana dimijanda. Rewşa kurdan ne ji ya van xelqan bû. Kurdan bi dewlet û hikûmetên xwe va kû di serî da hêjmara wan 28 bûn û vê dawîyê li ser vî esasî hejmara statuya otonomîyên kurd ji sedan bihorîn; bi Siltan Selîm ra rûniştin bi qewl û şert û îrada xwe ya mîllî, weka miletek lihev hatin û ew mîrên kurdan weka kû di zemanê berê da xwe îdare dikira, bi wî aweyê dîsa otorîteya wan li ser welatên wan hate pejirandin û teyîdkirin, kete Qanunnameyên Dewleta Osmanî. Osmanîyan ji serdestê Erdîşê û Melazgirê heya Gurcistan, Ermenîstana îro, Nehçîwan, Şêrwan û Aranê piştî salên 1580yan girt û teslîmê kurdan kir. Tûcar û tû wextî li ser axa Kurdistanê ji xeyrî kurdan kesî nekir mîr û wezîr û rêvabir. Kurdistana qedîma ya Hurr û Xald û Urartuyan kete destê xwdîyên xwe. Ev yek tê vê manayê kû kurdan xwe bi xwe îdarekirine û yek bûhostek erdê kurdan ne bêotorîte bûye. Gava mîrên wan rabûne, otorîteyên wan jî rabûne. Gava hikûmetên wan ketine, sîyaneta wan jî nemaye û ketîye binê pîyê cendirme û cerdevanan. Neqşebendî û eşîrên wê demê piştî bê otorîteyîya Kurdistanê çi kirin? Ango otorîteya osamanîyan nîzam û tenzîmeke çewan tesîs kir? Cewaba van gelek dirêj e. Em bi kurtî dikarin bêjin kû osmanîyan talîmatna- ma wîla- yetan 1872yê deranîn, hemî nehîye û qeza û wîlayetên Kurdistanê 282 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Di Çarçova Dîrokê da Pirsa Kurd û Kurdistanê --- Page Break --- xistine binê hikmê walîyekê xwe yê dewşirme. Ev sîstema xeddar a kû hafîza mile- tan qetil dike û mejîyê wan ji hev belav dike, ji sala 1880yan heya vê salê kû dike 130 sal, çend neqil tenzî- ma van welatan hatine guhertin û belawela bûne. Ez baş dizanim kû osmanî û îttihatçîyên nijadperest ên bê mejî Nehya Mûşê kirine wîlayet û Bedlîsa Şeref Xan pêva girêdane. Berîya kû osmanî Mîrektîyên Kurd tesfîye bikin, Şêxên Neqşî li Kurdistanê belav bibûn. Weka mînak- ek: Gava Bedirxan Beg karê xwe dike kû Dewleta Kurdistanê ava bike, Osmanî di pêşîya şer da lê digerin kû mîrê Botan îqna bikin. Di sala 1846ê da walîyê Dîyarbekir Xêredîn Paşa ji 3 Şêxên Neqşebendî yên Botanê ra; ji Şêx Îbrahîm, Şêx Ezraî û Şêx Salih ra name dişînin waha dibêje wan: "- Ez baş dizanim kû Bedirxan Beg mirîdê we ye. Hun jî baş dizanin kû li ber Xelîfeyê Îslamê serhildan ne caîz e û pir gune ye. Her yek ji we 20.000 mirîdên we henin. Hun dikarin Bedirxan Beg ji vê fikrê dagerînin. Kû bi xebera we nekir piştgirîya wî nekin û mirîdên xwe ji balê bikişînin." Li gora wan belgeyên arşîva osmanîyan kû Sînan Hakan di kitêba xwe ya navbihûrî da weşandîye, van her sê şêxê şêxan misbet cewaba Xêreddîn Paşa dane û piştî kû Bedirxan Beg teslîm bû, Şêx Fehîmê Arwasî; Xan Mehmûd Begê mîrê Mehmûdiyan û Seyîd Taha yê Nehrî, mîrê Hekarya Nurillah Beg teslîmê serfermandarên Dewleta Osmanî kirin. Rovî û kivrojk rabibûn, şêr û pilingan diparastin. Bi çîrokên sebîyan, qedera miletê kurd vediguhastan. Mewlana Xalid piştî sala 1811yê xelîfeyên xwe kifş kirîye, wê demê belavbûn û xwe pejirandina Neqşebendîyan li dora 30 salan e. Neqşebendîtî li Kurdistanê taze rûniş- tîye. Şêxên Neqşebendî li Kurdistana Bakûr xwe dane dora bajaran. Çand û zanîna wan bi ser çanda bajarên qedîm ên mîrekên Kurdistanê nedike- ta û vê gavê jî nakevê. Ji osmanîyan ra şêx lazim bûn, ji şêxan ra jî mirîd , osmaniyan çi qeder eşîrên Koçer li ser mîrateyên mîran bicih dikira, mirîd jî li wê gorê zêde dibûyan. Kerametên wan jî li gora hej- mara mirîdan berz û bilind dibûya. Şêx bûne otoriteyên manewî, koçer û axayên koçeran jî bûne leşkerên şêxan, otorîteya wan kete binê emrê osmanîyan û niha jî di binê emrê komara Kemalîst da ne. Şêxan di medreseyên xwe da hîç qala zemanê mîran û dewletên kurdan nekirin. Dîrok di hucreyên Neqşeben- dîyan da hate qedexekirin û fetisandin. Wan reddê-mîras kir, kurd xwe jibîr kirin, hafiza xwe ya dîrokî winda kirin. Zemanê zordestiya eşîran dest pê kir, kurdên bê otorîte û qanûn û tenzîm û nîzam, ketine haleke wisa kû dê weledên xwe avêtin. Di navbera 1847an û salên 1880yî da 33 sal derbaz bû, Şêx Ubeydillahê kurê Seyîd Taha yê Nehrî, serî li ber dewleta Îran û Osmanî rakir. Divê her kurdekî kû bêjê ez xwedî bîr û bawerî û raman im, xwe ronakbîr û rewşenbîr dihesibîne, dîroka kurdan ji despêka Îslamîyetê heya roja kû dawî li hikmê mîran anîn baş bizanin. Piştî mîran û piştî bê otorîte mayi- B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 283 Di Çarçova Dîrokê da Pirsa Kurd û Kurdistanê --- Page Break --- na kurdan, sala 1855-56 serhildana Ezdîn Şêr, sala 1880yî serhildana Şêx Ubeydillah, sala 1918 serhildana Qoçgirî, sala 1925an serhildana Şêx Seîd çê dibin. Hereketên Tedîb û Tenkîl ên cumhurîyetê jî pêra dest pê dikin û heya sala 1938ê didomê. Di nava van berxwedanan da tenê şerê Agirîyê serhildan e. Serhildana kurdên bakûr piştî 1938ê, di sala 1984an da bi serhildana Partîya Karkerên Kurdistanê dest pê kirîye û hêja jî dewam dike. Zemanê Ronakbîr û Rewşenbîran Ev dem û zeman ji serê sedsala 20ê dest pê kirî ye. Daxwaza min ji tevgera rewşenbîr û ronakbîrên Kurdan ewe kû berî her tiştî hafîza miletê Kurd ya kû hatîye windakirin, lê bigerin hişê kurdan yê dîrokî bînin bîra kurdan û li ser rastîya kurdan ya dîrokî miletê kurd ji derew û fen û geran rizgar bikin, li ser rastîyê wan bigehêjînin şexsîyeta neteweyîtî. Divê kurd bizanin kû ne êtîmê ber dîwaran, sêwîyên ser tenûr û pox- anan, ango bende û xulamên bavê kesî nin. Milet şexsîyeta xwe bi rêya dîrokê hîn dibin. Em dost û dijminên xwe jî ancax dikarin di vê rêkê da teşxîs bikin û xwe jî qenc nas bikin. Kurd gava kû bûne yek, karîne bi ser bikevin. Malkanbaxiya me li ser esasê bêtîfaqî û kîn û buxz û çavnebarîyê konê xwe yê reş veda ye. Yek rêyeke me heye kû ew jî yekîtîya mîllî ye. Dewleta Medan li ser esasê yekîtiya konfederasyona kurdan bû dewlet û kurd û Kurdistanê hembêz 284 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Di Çarçova Dîrokê da Pirsa Kurd û Kurdistanê --- Page Break --- OLAYLAR KRONOLOJİSİ - 1880, Hakkari'nin Şemdinli bölgesindeki ikamet eden ve Nakşibendiliğin Halidiye koluna bağlı olan Şeyh Ubeydullah Nehri, Kürdistan'ın bağımsız bir bölge olarak tanınması için, Nasturilerin de desteğini alarak 1880'de hem Osmanlı Devleti'ne, hem de Iran Devleti'ne karşı başkaldırıyı başlattı. - 6 Ekim 1875, Osmanlı Devleti resmen mali iflasını ilan eder ve ardında da Düyunu Umumiye(Genel Borçlar) idaresi kurulur. - 19 Mart 1877, Birinci Meclis-i Mebusan açılır. - 3 Haziran 1889, Itihad-ı Osmaniye Cemiyeti kurulur. - 22 Nisan 1898, Miktad Mithad Bedirhan'nın sahibi olduğu ve 15 günde bir çıkan Kurdistan gazetesi Mısır'da yayın hayatına başlar. Kurdistan gazetesi, son sayısı 14 Nisan 1902'de olmak üzere toplam 31 sayı çıkarılmıştır. - 1891, Başlangıçta sadece Sünni (Türkmen, Karapapak, Kürt ve Arap) aşiretlerden oluşturulması öngörülen Hamidiye Alayları, 100 kadar Sünni Kürt (Kurmanc) aşiretinden oluşturulan 36 alayla başladı, sayı 1895'de 57'ye, 1910'da 66'ya ulaştı. Abdülhamit tahttan indirildikten (1909) sonra adları Aşiret Hafif Süvari Alayları olarak değiştirilen alaylar, Birinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle özellikle Üçüncü Orduya bağlı olarak Doğu Cephesi'nde görevlendirildiler. - 24 Temmuz 1908, II. Meşrutiyet'in ilan edilmesi. - 19 Eylül 1908, Kürd Teavün ve Terrakki Cemiyeti kurulur. - 5 Aralık 1908, Kurdistan gazetesinin çıkışından 10 yıl sonra, Kürd Teavün ve Terrakki Gazetesi, tarihte ikinci Kürd gazetesi olarak yayın hayatına başlar. Kürd şairi Pîremerd, Kürd Teavün ve Terrakki Gazetesi'nin hem sahibi hem de yazarıdır. Şiirleri gazetede "Süleymaniyeli Tevfik" ve "M. Tevfik" adlarıy- la Kürdçe ve Osmanlıca olarak yayınlanır. - 21 Kasım 1911, Hürriyet ve Itilaf Partisi kurulur. - 1912'de, Istanbul'daki Kürd öğrencileri tarafından Komela Hêvîya Kurd adıyla bir cemiyet kurulur. Cemiyetin ileri gelenleri arasında Ömer Cemil Paşa, Kadri Cemil Paşa, Fuat Temo ve Cerrahzade Zeki gibi isimler vardı. - 23 Ocak 1913, ITC Bab-ı Ali'yi basarak yaptığı darbeyle Mahmut Şevket Paşa'yı Sadrazamlığa getirdi. - 6 Haziran1913, Istanbul'daki Kürt öğrencileri tarafında kurulan Kürd Hêvî Cemiyeti, Rojî Kurd adıyla bir dergi yayımlamaya başladı. Rojî Kurd, toplam dört(4) sayı çıkarılmış, yayın dili olarak Kürtçe, Osmanlıca ve kısmen de farsça kullanılmış. - 28 Haziran 1914, Sırp milliyetçisi Gavrilo Princip'in Avusturya Velihatı Franz Ferdinand'ı ve karısını öldürmesi, I. Dünya Savaşı'nı başlatan olay olarak tarihe geçti. B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 285 --- Page Break --- - 30 Ekim 1914, Osmanlı Imparatorluğu fiilen Birinci Dünya Savaşı'na girdi. - 1 Kasım 1914, Rusya Osmanlı Imparatorluğu'na Savaş ilan etti. - 5 Kasım 1914, Ingiltere ve Fransa Osmanlı Imparatorluğu'na savaş ilan etti. - 14 Aralık 1914, Şeyh Abduselam Barzani, Osmanlı Devleti'nin Musul Valisi Süleyman Nazif tarafından idam edilir. - 9 Mayıs 1916, I. Dünya Savaşı sırasında osmanlı İmparatorluğu’nun Orta Doğu topraklarının paylaşılmasını öngören Sykes-Picot Anlaşması, Ingiltere ve Fransa arasında imzalanır. - 17 Ekim 1917, Rusya'da büyük Bolşevik Devrim oldu. - 8 Ocak 1918, ABD Başkanı Woodrow Wilson'un I. Dünya Savaşı'ndan sonra kurulmasını istediği dünya düzenine ilişkin ABD Kongresi'nin 8 Ocak 1918 tarihindeki oturumunda Wilson Prensipleri'ni açıkladı. - 2/3 Kasım 1918, Enver, Talat ve Cemal paşalar Almanya'ya sığındılar. - 17 Aralık 1918, Kurdistan Teali Cemiyeti(KTC) kuruldu. KTC'nin kurucu- ları ve yönetim kurulu şu isimlerden oluşuyordu: 1- Seyid Abdülkadir Efendi(Başkan), 2-Hüseyin Şükrü Baban(Genel Sekreter), 3-Dr. Mehmet Şükrü Sekban, 4- Muhittin Nami, 5- Babanzade Hikmet Bey, 6- Aziz Bey. Genel eğilime göre 1919'da yapılan ilk genel kurulda seçilen yeni yönetimde yer alan isimler şunlardır: 1-Seyid Abdülkadir(Başkan)/Şemzinan, 2-Emin Ali Bedirhan(1.Başk. Yard.)/Botan, 3-Fuad Paşa(2.Başk. Yard.)/ Süleymaniye, 4-Hamdi Paşa(genel sekreter), 5- Seyid Abdullah(Şeyh Abdülkadir'in oğlu- Muhasib), 6-Miralay Halid Bey(aza)/Dersim, 7-Miralay M. Ali Bedirhan Bey(aza)/Botan, 8-M. Emin Bey(aza)/Süleymaniye, 9-Hoca Ali Efendi(aza), 10-Şefik arvasi(aza)/Van, 11-Şükrü Baban(aza)/ Süleymaniye, 12-Fuad Baban(aza)/ Süleymaniye, 13-Fetullah Efendi, 14-Şükrü Mehmed(aza)/Bakırmaden. - 9 Şubat 1918, Rusya, Almanya, Avusturya-Macaristan Imparatorluğu, Osmanlı Devleti ve Bulgaristan arasında Brest-Litovs kAntlaşması imzalandı. - 30 Ekim 1918, Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı. - 7 Kasım 1918, Kürdistan Teali Cemiyet(KTC)'nin resmi olmayan yayın organı JÎN dergisinin ilk sayısı yayımlanır. JÎN dergisi, son sayısı 2 Ekim 1919'da olmak üzere toplam 25 sayı yayımlanmıştır. - Kasım sonu-Aralık başı 1919, son Osmanlı Meclis-i Mebusan seçimleri yapıldı. - 18 Ocak 1919, Paris Barış Konferansı başladı. Paris Barış Konferansı, I. Dünya Savaşı'nı sona erdiren antlaşmaların hazırlandığı uluslararası bir konferans olup, Itilaf Devletleri arasında yapıldı. Konferansın kararlarına hakim olan beş devlet vardı: ABD, Ingiltere, Fransa, Japonya ve Italya. Konferansa esas itibariyle Ingiltere ve Fransa hakim oldu. - 19 Mayıs 1919, Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışıyla ilgili olarak Padişah Vahdettin, "Işgalci Yunanlara karşılık vermek için mümkün ve gizli vasıtaları kullanarak Anadolu'ya memur eylediğim yaverim Mustafa Kemal" diye söz etmektedir.(Seyfi Öngider, Kuruluş ve Kurucu). 286 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Olaylar Kronolojisi --- Page Break --- - 22 Mayıs 1919, Şeyh Mahmud Berzenci, Süleymaniye'deki Ingiliz birlikleri- ni esir alıp kendini Kürdistan Kralı olarak ilan eder. - 23 Temmuz 1919, Erzurum Kongresi düzenlendi. - Ocak 1920, Komintern, Sofya'da kurulan Balkan Komünist Federasyonu ve Yunanistan Komünist Partisi(KKE) Yunan ordusunun Anadolu'dan çıkması için hem ordu içerisinde hem de cephede yoğun bir propaganda başlatır, bu propaganda Yunan ordusunu oldukça olumsuz etkilemiştir. - 28 Ocak 1920, Son Osmanlı Meclis-i Mebusan'nın yapılan gizli oturumunda Misak-ı Milli kabul edildi. Ve karar 17 Şubat 1920'de çok sayıda dünya par- lamentosuna bildirildi. Bu, Meclis-i Mebusan'nın Anadolu'daki hareketin hedeflerini paylaştığını ortaya koyuyor. - 16 Mart 1920, Istanbul işgal edildi. - 23 Nisan 1920, cuma günü Ankara'da bir dini tören şeklinde açılışı yapılan birinci Meclis'in başkanlığına M. Kemal seçildi ve başkan vekilliğine de Konya'daki Mevlevi tarikatının Şeyhi Çelebi Abdülhamid Efendi ve Kırşehir Bektaşi Tarikatı'nın Şeyhi Çelebi Cemalettin Efendi olmak üzere iki tarikat şeyhi seçildi. Kağıt üzerinde 437 üyesi olan Meclis, ancak 104'ü yeni seçilen ve 23'ü de Istanbul'dan gelen üyeler olmak üzere 127 mebusun katılımıyla açıldı. Bu Meclis'e 27 mebus da Kürdistan temsilcisi olarak seçilmişti. - 18-26 Nisan 1920, Italya'nın San Remo şehrinde toplanan ve Ingiltere başbakanı Lloyd George, Fransa başbakanı Millerand, Italya başbakanı Francesco Nitti ile Japonya, Yunanistan ve Belçika temsilcilerinin katıldığı ve I. Dünya Savaşından mağlup olarak çıkan Osmanlı Devleti topraklarının ve Ortadoğu petrollerinin paylaşılmasının görüşüldüğü milletlerarası San Remo Konferansı düzenlendi. - 29 Nisan 1920, Ingiliz idaresi tarafından desteklenen haftalık Pêşkewtin gazetesi Süleymaniye şehrinde yayın hayatına başlar. Temmuz 1922'ye kadar yayın hayatını sürdüren Pêşkewtin, toplan 118 sayı çıkmıştır. - 14 Temmuz 1920, Ankara'da Kominter'in bürosu açılır. - 10 Ağustos 1920, Sevr Antlaşması, I. Dünya Savaşı sonrasında Itilâf Devletleri ile Osmanlı Devleti arasında imzalanan bir anntlaşmadır. Sevr Antlaşması’nın Kürt meselesiyle ilgili 62-64. maddeleri: “Ingiliz, Fransız ve Italyan temsilcilerinden oluşan bir komisyon Fırat'ın doğusundaki Kürt vilayetlerinde bir yerel yönetim düzeni kuracak; bir yıl sonra Kürtler dilerse Milletler Cemiyeti'ne bağımsızlık için başvurabilecek.” denilmektedir. - 26 Eylül 1920, Istiklal Mahkemeleri kuruldu. - 18 Ekim 1920, M. Kemal'in emriyle yakın arkadaşları tarafından ilk resmi Türkiye Komünist Fırkası kurdurtulur. - 2 Aralık 1920, Gümrü Antlaşması imzalandı ve bu antlaşmayla bugünkü Türk-Ermeni sınırı belirlenmiş oldu. - 17 Ocak 1921, Itilaf Devletleri tarafından Londra Konferansı düzenlendi ve Ankara Hükümeti de bu konferansa davet edilerek uluslar arası düzlemede meşruiyet kazanmış oldu. B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 287 Olaylar Kronolojisi --- Page Break --- - 28-29 Ocak 1921, Mustafa Suphi ve arkadaşları Trabzon açıklarında Enver Paşa'nın yakını olarak bilinen Yahya Kaptan ve ekibi tarafından boğularak öldürüldüler. Yahya Kaptan da daha sonra M. Kemal'in muhafız birliği komu- tanı olan Giresunlu Topal Osman tarafından öldürüldü. Topal Osman da M. Kemal'in en çok kızdığı muhalif mebuslardan olan Trabzon mebusu Ali Şükrü Bey'i öldürmesinden dolayı, kendisi de M. Kemal'in yeni muhafızları tarafından öldürülür. - 21 Şubat 1921, emrindeki 1.200 askerle Tahran'a giren Albay Rıza Han 140 yıldır iktidarda olan Kaçar Hanedan'lığının yönetimine son verdi. Rıza Han, Seyid Ziyaeddin Tabatabaee ile birlikte yaptıkları darbe Gîylan'ın kaderini de değiştirdi. Darbe hükümeti, Sovyet yönetiminin sempatisini kazanmak için ilk olarak 1919 senesinde imzalanan Iran-Ingiliz Antlaşması'nı iptal etti. - Ağustos 1921, Frunze, Sovyetler Birliği'nin ilk Ankara Büyük Elçisi olarak atanır. - 6 Mart 1921, 15 Kasım 1920'de Ankara Hükümeti'nin "Kürd Meselesi"yle ilgili tutumunu sormak üzere verilen muhtıraya Ankara cevap vermez. Bundan sonra 25 Aralık 1920'de, bu sefer "Dersim Aşiretleri" imzasıyla Ankara hükümetine aşağıdaki muhtıra verilir: "Ankara Büyük Millet Meclisi Riyasetine: Sevr Muahedesi mucibince Diyarbekir, Elaziz, Van ve Bitlis vilayet- lerinde müstakil bir Kürrdistan teşekkül etmesi lazım geliyor, binaenaleyh bu teşkil edilmelidir, aksi takdirde bu hakkı silah kuvvetiyle almaya mecbur kala- cağımızı beyan ederiz." Temmuz 1920, Kangal'ın Hüseyin Abdal tekesinde yapılan son genel toplantıda alınan "Kürdistan sonuna kadar savunulacaktır" kararı gereğince, Zara çevresindeki karakollara baskınlar yapılır. Daha sonra Refahiye ilçe merkezine saldırılarak fiilen yönetime el konulur ve hükümet konağına Kurdistan bayrağı çekilir.(bak. Koçgiri Halk Hareketi, komal yay.) - 16 Mart 1921, Ingiltere ve Sovyet Rusya arasında antlaşma imzalandı. - 23 Ağustos 1921, M. Kemal'in başkomutanlığında Sakarya Savaşı başladı. Yunanlarla 22 gün süren bu savaşı Türk tarafı kazandı. - 20 Ekim 1921, Türkiye'nin Güneydoğu sınırlarının belirlendiği Ankara Antlaşması, Fransız devleti ile Ankara hükümeti arasında imzalanmıştır. - 2 Ağustos 1922, Mustafa Paşa Yamulki'nin imtiyaz sahibi olduğu ve Şeyh Mahmud'un başkanlığındaki Güney Kurdistan Hükümetinin resmi yayın organı olan haftalık Bangî Kurdıstan gazetesi, Süleymaniye şehrinde yayın hayatına başladı. - 1 Kasım 1922, Saltanat kaldırıldı ve böylece 622 yıl süren Osmanlı Imparatorluğu tarihe karıştı. - 12 Aralık 1922, Lozon Barış görüşmelerinin deva ettiği 12 Aralık 1922 ta-rihli oturumda, Ismet Inönü "Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, Türklerin olduğu kadar Kürtlerin de hükümetidir. Çünkü Kürtlerin gerçek ve meşru temsilcileri Millet Meclisi´ne girmiştir. Türklerin temsilcileriyle aynı ölçüde ülkenin hükümetine ve yönetimine katılmaktadırlar. Kürt halkı ve meşru 288 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Olaylar Kronolojisi --- Page Break --- temsilcileri, Musul Vilayeti'nde oturan kardeşlerinin anayurttan ayrılmasına razı değillerdir" dediğinde, Lord Curzon 'umarım öyledir' diye cevap ver- miştir. - 15 Aralık 1922, Imtiyaz sahibi M. Nûrî olan haftalık Rojî Kurdîstan gazetesinin ilk sayısı, 15 Aralık 1922'de Süleymaniye şehrinde yayımlanır. Bu haftalık gazete toplam 16 sayı yayımlanbilmiştir. - 6 Mart 1923, Bir an önce Lozan Antlaşması'nı imzalamak için yapılan gizli celse görüşmelerinde, 63 Kürt asıllı milletvekili Musul'suz bir Lozan'a karşı olduklarını belirtiler. (TBMM GCZ. s. 181-183) - 28 Mart 1923, Şeyh Mahmud Hükümeti'nın Genel Askeri Komutanlığı tarafından Casene'de yayımlanan Bangî Heq, toplam olarak 3 sayı çıkmıştır. - 28 Mart 1923, Mustafa Kemal'in en çok kızdığı muhaliflerden Trabzon mebusu Ali Şükrü, M. Kemal'in muhafız birliği komutanı Topal Osman tarafından öldürülür. - 1 Nisan 1923, Birinci Meclis Lozan'ı kabul etmez diye bir oldubittiyle esas olarak Lozan'ı kabul edecek bir meclis oluşturmak içi seçimlerin yenilenme- sine karar verilmiş. Yapılan seçimlerde bütün adaylar merkezden belirlendi. - 26 Hazitan 1923, Şeyh Mahmud Berzenci’nin başkanlığında Güney Kurdistan’nın Süleymaniye şehrinde üçüncü(3.) Kürt hükümeti kurulur. - 16 Temmuz 1923, SSCB Komünist Partisi, yarı otonom Kızıl Kurdistan (Kurdistana Sor)'ın kurulmasına karar verdi ve başına Azerbaycanlı Bolşeviklerden G. Gajiev getirlidi. Kızıl Kurdistan, Azerbaycan ve Ermenistan arasında kalan Laçin, Kelbecer, Kubatlı ve Zengılan bölgesini kapsıyordu. - 24 Temmuz 1923, imzalanan Lozan Antlaşması'ı, Mustafa Kemal'in elleriyle seçtiği yeni milletvekilleri tarafından imzalandı. - 9 Eylül 1923, M. Kemal'in öncülüğünde ve ARMHC'nin birinci grubunu oluş- turanlar tarafından Halk Fırkası kurulur ve 1924'te önüne eklenecek "Cumhuriyet" kelimesiyle Cumhuriyet Halk Fırkası adını alan siyasi parti ortaya çıkar. Ancak "Milli Şef" ya da "Tek Adam"ın daha sonra yapacağı açık- lamayla bu partinin aslında 1919'da Sivas Kongresi'nde kurulduğu ve bu Kongre'yi de partinin ilk kongresi olarak ilan edecektir. - 29 Eylül 1923, Üçüncü Şeyh Mahmud Hükümeti'nin yayın organı olarak 29 Eylül 1923'te Süleymaniye'de ilk sayısı çıkan Ûmîdî Îstîklal, toplam olarak 25 sayı yayımlanmıştır. - 29 Ekim 1923, Toplam 287 üyesi olan TBMM, 158 üyenin katılımıyla yapılan oturumda Cumhuriyet ilan edilir. Cumhuriyet kararının alındığı oturum, muhalif milli mücadele önderlerinin hepsinin de Ankara dışında olduğu bir zamana denk getirilmişti. - 17 Kasım 1924, Kazım Karabekir ve arkadaşları(Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay, Refet Bele, Cafer Tayar, Adnan Adıvar) tarafından Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kurulur. TpCF kurulması üzerine M. Kemal verdiği demeçte: "Benim burnuma barut ve kan kokusu geliyor, inşallah ben yanılmışımdır." der. Ancak kısa bir süre sonra Şeyh Said hareketi ve Izmir B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 289 Olaylar Kronolojisi --- Page Break --- suikastı bahane edilerek, çıkarılan Takrir-i Sükun Kanunu ile Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatılır ve mebuslarının hepsi tutukla- narak Istiklal Mahkemesi'nde idam talebiyle yargılanırlar. - 13 Şubat 1925, Kürdistan Istiklal Komitesi(Azadi Cemiyeti)'nin örgütlediği hareket, Şeyh Said önderliğinde bir provakasyon sonucunda Diyarbakır'a bağlı Piran'da başlar. - 4 Mart 1925, Ismet Paşa Hükümeti, 287 mebusu olan Meclisin 144 mebusu- nun katıldığı oturumda, 22 aleyhte ve 122 kabul oyuyla Takrir-i Sükun Kanunu çıkartı. Çıkartılan bu kanunla her şey hükümetin ve Cumhurbaşkanın insafına terk edilerek, o günün koşullarında var olan tüm hak ve özgürlüklerin rafa kaldırılmasının yolu açıldı. Bu yasa çıktığı gibi basını hedef alarak 6 Mart 1925'te Istanbul'da çıkmakta olan Tevhid-Efkar, Istiklal, Son Telgraf, Aydınlık, Orak Çekiç ve Sebilüreşat adlı gazete ve dergiler kapatılarak 9 gazetenin başyazarları tutuklanarak Istiklal Mahkemesi'ne gönderilir. - 14 Nisan 1925, Kurdistan Istiklal Komitesi(Azadi) örgütü liderleri Cibranlı Halit ve Yusuf Ziya Bitlis'te kurşuna dizildiler. - 30 Nisan 1925, Genel Kurmay Başkanlığının aldığı 1835/2270 numaralı tezkerede, Dışişleri Bakanlığı ve Basına Şeyh Said önderliğindeki Kürt: " … isyanın ayrımcılıktan ziyade irticâî cehalet ve aldatma neticesi zemininde yayın yapılması için gereğinin yerine getirilmesi" uyarısında bulunur. - 3 Haziran 1925, Mecliste 29 mebusu bulunan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatıldı. Ve bir yıl sonra Izmir suikastı ve 1925 Kürt hareketiyle ilişkilendirilerek TpCF 6 mebusu idama mahkum edilerek asıldı. - 29 Haziran 1925, Şeyh Said ve 47 dava arkadaşı Diyarbakır'da idam edilir. - 6 Haziran 1926, TBMM'de Musul Meselesi ile ilgili yapılan oylamada Türkiye'ye "25 yıl süre ile royalty gelirlerinden yüzde 10 pay alma" karşılığı olarak Musul Ingiltere'ye bırakılır. - 25 Haziran 1926, Güney Kurdistan'ın Rewandûz kazasında, Husên Hûznî Mukrîyanî'nin imtiyaz sahibi olduğu Zarê Kurmancî dergisinin ilk sayısı yayımlanır. Zarê Kurmancî, son sayısı 23 Temmuz 1932'de olmak üzere toplam 24 sayı yayımlanmıştır. - 3 Ekim 1926, Mustafa Kemal'in ilk heykeli Istanbul'da Sarayburnu'na dikilir. - 7 Mart 1927, Istiklal Mahkemeleri lağvedilmiş, ancak mahkemelerin kuru- luşunu düzenleyen kanun 1949'a kadar yürürlükte kalmış. - 25 Haziran 1927, Doğu illerinde süresi dolan sıkıyönetim idaresinin yerini doldurmak amacıyla I. Umumi Müfettişliği'i kurulur. - 5 Ekim 1927, Hoybun(Xoybûn) örgütü kurulmuştur. Cemiyetin kurucularıy- la ilgili bazı ufak farklılıklar olmakla beraber, Rohat Alakom'a göre ilk kuru- luş toplantısına katılanların listesi şöyledir: Celadet Bedirhan, Memduh Selim Bey, Mehmet Şükrü Sekban, Haco Ağa, Ramanlı Emin, Şeyh Ali Rıza, Mustafa Şahin, Bozan Şahin, Kerim Bey, Tefik Bey, Kamil Bey, Bedrettin Ağa, Liceli Fehmi. 290 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Olaylar Kronolojisi --- Page Break --- - 1928, Genel olarak Laçin, Qelbejer, Kubatlı ve Zengilan'ı kapsayan bölgede kurulan otonom Kızıl Kürdistan bölgesi, her ne hikmetse Hoybûn (Xoybûn) örgütünün öncülük ettiği Ağrı Hareketi'nin başlamasıyla birlikte son bulur. - 1Temmuz1928, M. Kemal 8 yıllık ayrılıktan sonra ilk olarak Istanbul'a gelir. - 1 Kasım 1928, Arap alfabesi yasaklanarak yerine Latin alfabesinin kullanıl- masını getiren kanun çıkarılır. - 22 Temmuz 1930, Ağırı Kürt Hareketine destek vermek üzere, Şeyh Ahmed Barzani komutasındaki 500 kişilik silahlı bir grup, Yüksekova'daki Oramar askeri kışlasına baskın düzenlenir. - 23 Temmuz 1930, SSCB Komünist Partisi Merkez Komitesi, aldığı bir karar- la yarı özerk Kızıl Kürdistan (Kurdistana Sor) bölgesinin statüsünü kaldırdı. - 12 Ağustos 1930, Ali Fethi Bey'in başkanlığında ve M. Kemal'in de onayıyla Serbest Cumhuriyet Fırkası kurulur. SCF'nın kuruluşundan 10-15 gün sonra yaklaşık 130.000 kişi üye olmak için baş vurmuştur. Milletin yeni par- tiye ilgisi M. Kemal ve çevresini kaygılandırır. Bu parti 17 Kasım 1930 tari- hinde kendini fesh etmek zorunda kaldı. - 15 Mayıs 1932, Celadet Ali Bedirhan'ın sahibi ve sorumlu müdürü olduğu Hawar'ın ilk sayısı çıktı. Celadet Ali Bedirhan, Bedirhanilerden Emin Ali Bedirhan'ın oğlu olup, 1897'de Istanbul'da doğmuştur. Hawar, son sayısı 15 Ağustos 1943'te olmak üzere toplam 57 sayı yayımlanmıştır. - 23 Ocak 1932, Sovyetler Birliği'nin de Iran üzerindeki baskısıyla, Iran ve Türkiye Cumhuriyeti arasında imzalanan antlaşmayla, Ağrı Hareketi'ni çevrelemek amacıyla Bazid'in Kotûr ve Bazırgan mıntıkası Iran'a verilerek karşılığında Ağrı Dağı'nın tamamı Türkiye sınırları içerisine alındı. - 1936, Barzaniler önce Musul'da toplandı, oradan Bağdat'ta ve oradan da Nasıriye'ye sürgün edildiler. - 9 Temmuz 1937, Dersim Kürt hareketinin siyasi önderlerinden Alişer'e, devlet ve yerli işbirlikçileri tarafında suikast düzenlenerek şehit edildi. - 30 Temmuz 1937, Dersim Kürt Hareketinin lideri Seyid Rıza, Ingiltere Dışişleri Bakanlığına bir mektup yazarak "3 milyon Kürd adına" yardım talebinde bulunur. - 5 Eylül 1937, Seyid Rıza, Erzincan’a Hükümet yetkilileriyle görüşmeye giderken tutuklandı. - 1 Eylül 1939, Almanya'nın Polonya'ya girmesiyle Ikinci Dünya Savaşı başladı. - 22 Haziran 1941, Almanya Sovyetler Birliğine saldırdı. - Ağustos 1941, Ruslar kuzeybatıdan ve Ingilizler de güneyden Iran'ı işgal etti. Rıza Şah, daha fazla gerginlik ve kargaşanın çıkmaması için istifa etmek zorunda kaldı ve Ingilizlerin de onayıyla yerine oğlu Muhammed Rıza Pehlevi geçti. - 29 Eylül 1941, Tudeh Partisi resmen kuruldu, Süleyman Muhsin Iskenderi parti başkanı olarak seçildi. - Nisan 1942, Mir Celadet Bedirhan'ın sahibi ve yazı işleri müdürü olduğu B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 291 Olaylar Kronolojisi --- Page Break --- Ronahî dergisi yayın hayatına başladı. Son sayısı Mart 1945'te yayımlanan Ronahî, toplam 28 sayı çıkmıştır. - 3 Mayıs 1943, Kamuran Ali Bedirhan'ın sahibi ve sorumlu yazı işleri müdürü olduğu Roja Nû haftalık gazetesi yayın hayatına başladı. Bu haftalık gazetenin son sayısı 13 Mayıs 1946'da olmak üzere toplam 73 sayı çıkmıştır. - 7 Temmuz 1943, Mele Mustafa Barzanî, Hêvî(Hîwa) örgütünün de yardımıy- la sürgünde bulunduğu Süleymaniye'den Barzan bölgesine geçerek, Irak merkezi Hükümetine karşı başkaldırıyı örgütlemeye başladı. Ilk çatışmalarda Irak birliklerinin ağır bir yenilgi alması üzerine Nuri Said hükümeti anlaş- maya yanaşarak bazı Kürt istemlerini kabul ettiğini açıkladı. - 22 Temmuz 1943, Van'ın Özalp ilçesinde 33 Kürt köylüsü General Mustafa Muğlalı'nın emriyle kurşuna dizilir. - 12 Ekim 1943, Mustafa Barzani liderliğindeki Kürt hareketi, Irak askeri bir- liklerine yönelik saldırılarını başlattı. Yoğun baskınlar ve saldırılar sonucun- da, Güney Kurdistan'ın büyük bir bölümünün denetimini ele geçirdiler. - 26 Temmuz 1944, Rıza şah öldü. - 8 Ağustos 1945, Barzani'nin 1943'ten beri Irak devletine karşı yürüttüğü silahlı mücadele devleti oldukça sıkıntıya sokmuştu. Adnan Paçacı Hükümeti'nin aldığı kararla Barzani'nin teslim olmasını istedi. Barzani bunu ret etti. Bunun üzerine Irak ordusu Ingiliz Hava Kuvvetleri'nin yardımıyla Kürtlere karşı yoğun bir saldırı başlattı. - 11 Ekim 1945, Irak ordusunun Ingiliz Hava Kuvvetlerinin desteğiyle Kürtlere yönelik olarak başlattığı yoğun saldırı sonucu, 1943'te başlayan Kürt hareketi bastırıldı ve Barzaniler teslim olmayarak Mergever bölgesin- den Doğu Kurdistan'a geçtiler. - 7 Ocak 1946, Demokrat Parti kuruldu. - 22 Ocak 1946, Çarçıra Meydanı'nda Başkan Qazi Muhammed tarafından yapılan tarihi konuşmayla Mahabad Kürt Cumhuriyeti'nin kuruluşu ilan edildi. - 16 Ağustos 1946, Şoreş ve Rızgari partilerinin de içinde yer aldığı Irak Kurdistan Demokrat Partisi'nin kuruluş Kongresi Bağdat'ta yapıldı. - 31 Mart 1947, Mahabad Kürd Cumhuriyeti'nin başkanı Qazî Muhemed, Savunma Bakanı olan kardeşi Seyfi Qazî ve amcası oğlu Sedri Qazî ve diğer arkadaşları Cumhuriyetin ilan edildiği Çarçıra meydanında iran devleti tarafından idam edildiler. - 6 Mayıs 1947, Mahabad Kürd Cumhuriyeti'nin yıkılmasından sonra, Cumhuriyetin Genel Kurmay Başkan'ı Barzani, aldığı tarihi kararla yaklaşık 500 peşmergesiyle birlikte Sovyetler Birliği'ne sığınmak üzere Uzun Yürüyüşü başlattı. Barzaniler Iran, Irak ve Türkiye sınırlarını aşarak 18/06/1947 tarihinde Aras nehrini geçerek Sovyetler Birliğine giriş yap- tılar. - Mayısı 1952, Iran'da yapılan seçimlerde de Dr. Musaddık'ın Milli Cephesi ile Tudeh'çiler Mecliste çoğunluğu almışlardı. Musaddık, 1953 Şubatında Şah'ı 292 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Olaylar Kronolojisi --- Page Break --- tahtından feragate zorladı ve Şah da bu isteği kabul etmek zorunda kaldı ve daha sonra ülkeden kaçıp Roma'ya sığınmak zorunda kaldı. - 19 Ağustos 1953, Iran'da General Zahidi liderliğinde Ordu'nun giriştiği darbe başarılı oldu ve Musaddık iktidardan düşürülerek köyünde ömür boyu ev hapsine mahkum edildi. - 25 Mart 1955, Türkiye ile Irak arasında CENTO ya da Bağdat Paktı olarak bilinen antlaşma imzalandı. Daha sonra Iran, Pakistan ve Ingiltere de bu ant- laşmaya katıldı. - 1957, Suriye'de Kurdistan Demokrat Partisi kuruldu ve başkanlığına da Nureddin ZAZA seçildi. - 14 Temmuz 1958, Irak Kralı Faysal General Abdülkerim Kasım tarafından kanlı bir darbeyle tahttan indirilerek, Irak'taki Monarşi yönetimine son ver- ilip Cumhuriyet ilan edildi. - 17 Aralık 1959, tarihe "49'lar Davası" olarak geçen toplu tutuklamalar oldu. - 25 Mart 1959, Irak CENTO'dan çekildi. - 27 Mayıs 1960, Türkiye'de yapılan Askeri Darbe sonucunda askerler tarafın- dan siyasi iktidara el konuldu. - 26 Ekim 1960, darbeciler genel af çıkardı, ancak 49'lar Davası'ndan dolayı tutuklu bulunan Kürtler bu aftan yararlanamadı. Yaklaşık on dört aylık tutuk- luluk döneminin ardından davanın görülmesine 3 Ocak 1961'de başlandı. Ilk duruşmada sanıkların tutuksuz yargılanmalarına karar verildi. - 13 Şubat 1961, Türkiye Işçi Partisi (TIP) kuruldu. - 16 Eylül 1961, DP hükümetinin iki bakanı Hasan Polatkan ve Fatih Rüştü Zorlu idam edildi. - 17 Eylül 1961, Anan Menderes idam edildi. - Ekim 1962, Edip Karahan'nın sahibi olduğu Dicle-Fırat dergisi yayına başladı ve dergi ancak 8 sayı çıkabildi. - 15 Nisan 1963, Deng adıyala Kürtçe-Türkçe aylık dergi yayına başladı. Deng toplam iki sayı çıktı. Sahibi Ergun Koyuncu, yazı işleri müdürü Yaşar Kaya ve genel yayın müdürü de Medet Serhat idi. - Mayıs 1963, Doğan Kılıç Şıhhesenanlı'nın sahibi olduğu Roja Newê adlı dergi yayınlanmaya başladı. - 11 Temmuz 1965, Türkiye Kurdistan Demokrat Partisi 5 kurucuyla Diyarbakır'da kurulur. Kurucular: Said Elçi(başkan), Dûrnas(Sekreter), Şakir Epözdemir(mühasip), Derviş Akgül(üye) ve Ömer Turhan(üye). - 4 Temmuz 1966, Kurdistan Demokrat Partisi'nin Genel Başkanı Faik Bucak, Urfa'nın Karaköprü mevkiinde suikaste uğradı. Ağır yaralı olarak kaldırıldığı hastanede 5 Temmuz 1966 sabahı hayata gözlerini yumdu. - 5 Mart 1967, göz hapsinde bulunan Muhammed Musadıkk öldü. - 11 Mart 1970, Güney Kurdistan'da Baas iktidarıyla Barzani arasında Otonomi antlaşması imzalandı. - 1 Haziran 1971, Türkiye Kurdistan Demokrat Partisi başkanı Sait Elçi öldürüldü. B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 293 Olaylar Kronolojisi --- Page Break --- - 12 Mart 1971, ikinci Askeri Darbe oldu. - 20 Temmuz 1971, TIP, Anayasa Mahkemesi kararıyla kapatıldı. - 6 Mayıs 1972, Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin Inan Ankarada idam edildiler. - 6 Mart 1975, Iran Şahı Rıza Pehlevi ve Irak Başbakan Yardımcısı Saddam Hüseyin arasında Cezayir Antlaşması imzalandı. - 1 Şubat 1979, 14 yıllık sürgünden sonra Humeyni Iran'a döndü ve böylece Iran Islam devriminin ateşi de her tarafı sardı. - 1 Mart 1979, Mustafa Barzani'nin ebediyete intikal etti. - 12 Eylül 1980, Kenan Evren liderliğinde 3. Askeri darbe oldu. - 22 Eylül 1980, Saddam Hüseyin Şat-ül-Arab su yolunu ele geçirmek amacıyla Iran'a saldırdı. - 16 Ağustos 1984, PKK Eruh-Şemdinli eylemiyle silahlı mücadeleyi başlat- tığını duyurdu. - 20 Ağustos 1988, yaklaşık 8 yıl savaşan Iran-Irak arasında ateşkes ilan edildi. - 16 Mart 1988, Saddam Hüseyin yönetimi Kürt halkını cezalandırmak için Güney Kurdistan’ın Halepçe kasabasına kimyasal silahlarla saldırı düzenledi. Bu saldırı sonucunda çocuk, kadın, yaşlı ve gençler olmak üzere toplam 5000 kişi öldü ve bir o kadar da yaralandı. - 13 Temmuz 1989, Dr. Kasımlo(1930-1989) Iranlı hükümet yetkilileri ile görüşme yapmak üzere gittiği Viyana kentinde Iran ajanları tarafından yapılan suikast sonucu yanındaki arkadaşlarıyla birlikte şehit edildi. - 14-15 Ekim 1989, Paris Kürt Enstitüsü ve Fransa Özgürlükler Vakfı'nın ortaklaşa düzenledikleri Paris Kürt Konferansı yapıldı. - 2 Ağustos 1990, Irak'ın Kuveyt'i işgal etti. - 17 Ocak 1991, yapılan Birinci Körfez Savaşı, ABD öncülüğünde, Ingiltere, Fransa, Suudi Arabistan, Suriye, Mısır gibi 33 devletin askeri koalisyonuyla Irak Devleti arasında yapılmıştır. Bu savaşta 33 ülke kuvvet göndermek veya yardım yaparak, Irak'a karşı teşkil edilen bu koalisyon kuvvetlerine katılmış veya bu kuvvetleri desteklemiştir. - 28 Şubat 1991, Kürfez Savaşı'nda ateşkes ilan ediliyor. - 17 Eylül 1992, Dr Qasemlo'dan sonra gelen IKDP genel sekreteri Dr. Mihemed Sadiq Şerefkendi(1937-1992) ve 3 arkadaşı Berlin'de Iran devle- tinin terörüne maruz kalarak şehit edildiler. - 20 Eylül 1992, Musa Anter öldürüldü. 294 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 Olaylar Kronolojisi --- Page Break --- DO NOT STAND AT MY GRAVE AND WEEP Do not stand at my grave and weep; I am not there. I do not sleep. I am a thousand winds that blow. I am the diamond glints on snow. I am the sunlight on ripened grain. I am the gentle autumn rain. When you awaken in the morning’s hush I am the swift uplifting rush Of quiet birds in circled flight. I am the soft stars that shine at night. Do not stand at my grave and cry; I am not there. I did not die. Mary Elizabeth FRYE, 1932 LI SER GORA MIN RANEWESTE W NEGIRÎ Li ser gora min raneweste w negirî; Ez ne l’wir im. Ne d’xew de me deng jê birî. Ez hezar ba me l’erd û ewran diwezim. Birqa almast im li ser berfê dileyzim. Roj im li zadên zer serridîn bi tav im. Baranpayîz im hûr dibarim xunav im. Bi j’xew þiyarbûna te re l’sibezûkan Hildiperrim bi babeza perr û çûkan Bêdeng û kerr di firr û çerx û çivê de. Stêrên geþ im diçirisim di þevê de. Li ser gora min t’ranewestî w nekûrî; Ez ne l’wir im. Ez nemirim w’ez bi gorî. Wergêr: Talat ÎNANC, Tîrmeh, 2009 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 295 --- Page Break --- Bext, nezan dike ferzane Ketin, zane dike dîwane. *** Aras û Botan û Dîcle û Firat in Dil û mejî evîndarê çar kezîyê welat in. *** Dîwane me nîv dînim, li ser hiþê xwe nîn im Ger kû yarê nebînim dermana ji kû bînim. *** Kesê bextê wî yar e, yar dipêçe birîna wî Yê bextê wî ne yar e, wêrane ye hêlîna wî. *** Ay dayê rebenê dayê, dikim nakim li hev nayê Ez ji kerba ketim tayê, wekî pêla li ber bayê Kerê xelkê ji ceh têr e, hespê min hesreta kayê. *** Tevê dinyê bibe ê min, xemê min kêm nabe çima? Bûme xweyîyê her tiþtî, her tiþtek jî kême çima? Çend Helbest Pîrê KAL 296 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- *** Ê ku diçin paþte nayên, te divê ji bo çi ye gelo ? Cîyê wan xweþe, kêfa wan li cîye gelo ? Derd û xemê jîyanê wekî êþa diran e Heta nekêþe diran, rehetî naye cane Min daye wî canê xu, bûm neyarê malê xu Wer yarek min heye, hebûna min zêde ye. *** Heta gîya bû, kes ne xuya bû Ku bû firîk, herkes þirîk. *** Ez rûnîkim, tu rûnîkî, ew rûnîke Dê rê ya me kî rohnî ke? *** Di vê jîyana bi jan, kesekî bê xem nîne Ji derd û êþ û kêþan, kesekî bê par nîne *** Go bi deyn e dinivsîne, min go here pur bistîne Dema deyn da hat ber derî, min go xudê min bistîne. *** Dînê me rast bû, me wî ji rê kir Pûtê me nebû, me wî jî çêkir. *** Te divê mîr be, ku tuneye malê te Te divê þêr be, kes pirs nake halê te. *** Mirov her mirov e, qe tune be nanê wî Ker her ker e, ji zêr be kurtanê wî. *** Mêrê malê bê nan e, li pey nan perîþan e Derdê jinê, dilok û def û dîlan e. *** Derdê xu ji tera nabim, tu bê derd î Dem dema vireka ye, tu ne merd î. B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 301 --- Page Break --- *** Tu bigerî li dunyayê gav bi gaf Peyda nakî mirovekî bi însaf. *** Tu kesekî bêkes nîne, heye kesê her kesî Mame bêkes xudayê min, tu yî kesê bêkesî. *** Ro çû ava, êdî þeva tarî ye Rehet raze, mirin xewa paþî ye. *** Emê bêjin, tu bûy kalê sed salî Mirin hey tê, karî xu bide alî. *** Bawerim xuda heye, her tiþt dayina te ye Tu heyî kes tune ye, alem tev dina te ye. *** Camêr bi xu zordar e, kî ne jê ye neyar e Dibe xirêm xîyare, ya te bixwî, ya te bixwî. *** Aþîna dixu yê bextê min, lêbelê bê gane ye Ava dixu yê dilê min, lêbelê wêrane ye. *** Evîn kula dila ye, ne evîndar be nizane Çi derdekî giran e, yê hîn nebe nikane. *** Çi hatîye serê min, hemî ji destê dilê min Giranîya þêst sala, heliþî ser milê min. *** Dilo tu jî girtîyê biskê yar î Ji xu þerm ke, tu êdî extîyar î. *** Dilo derdê te çîye, çavê te her birçî ye Hem digrî, hem dixwazî, gula te çilmisî ye. 298 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- *** Ez çûme ba yara xu, jê ra bêjim halê xu Min halê yara xu dî, min jibîr kir halê xu. *** Heçî kurd in, ji dozê ne cûda ne Hinek dilxwaz, hinek jê canfeda ne. *** Bi gulek ra sed histirî digihêje Emrê gulê kin e, yê histirîya dirêj e. *** Cuwan kane bajarekî ava ke Pîr nikane ta di derzî yê da ke. *** Axa dixo elokê, xulam dixo pelokê Heta sibê ew jî birçî, ew jî birçî *** Dilê xu, derê xu, çavê xu, destê xu, guhê xu veke Lê devê xu na. *** Ji xweþikê ra bêjî, xweþik naz dike Ji reþikê ra bêjî xweþik hez dike. *** Heta jin dibe jin, mêr dibe du qat Heta law dibe law, bav dibe mat. *** Ji nekesî rûmetê nade kesî, bawer nake bi kesî Naçe ba kesî, direve ji her kesî Li jîyanek teresî, dimire diçe ji bêkesî *** Ji mirova ra mirov divê, ku mirova bike mirov Ku mirov nebin mirov, dê mirov çi kin mirov. B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 301 --- Page Break --- *** Nivîsarê ezel, bextê me jar nivîsa ye Ji yar û war û dildara bê par nivîsa ye. *** Ez xezan im, bêcî me, parsekim tûr li pî me Alem þad û þîyar e, ez tenê raketî me *** Kesî bextê wî yar e, baþî pêda dibare Yê bextê wî neyare, agir pêda dibare. *** Ji bo pera waza dide, yê bi rî ye rîyakar Ka here meyxaneyê, ne rîya heye ne rîyakar. *** Pirrî ku rîyakar e, tê bêjî ku Welî ye Di dil xuda Yezîd e, tê bêjî ku Elî ye. *** Herkes kane gotinekî bibêje huner ewe, gotina xu bipêje. *** Çavê min, dilê min, evîna min Li hineka giran tê, girîna min. *** Min go êdî xwenda me, ez her tiþtî dizanim Hiþê min hat serê min, qe tiþtekî nizanim. Ji simmê bismar, ji bismarê nal, ji nalê hesp, Ji hespê sûwar dikeve. *** Ji dizekê maldar ra dibên belê Ji þêxê virrek ra dibên Welî. *** Kesê ji xu razî ye, jê tirê quretî ye Kû fam kira ji çîye, qe ne digo ji kî ye. 300 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- *** Rû û rûmet, qedr û qîmet, þer û þewat Xap û xebat, ji bo par û pera ne. *** Kesê rûyî wî xweþ e, hezkirîyê kesekî ye Kesê xûyê wî xweþe, hezkirîyê herkesî ye. *** Yê ker hene, yê kor hene, yê zengarîyê hov hene Diloka azadîyê bêje, fama yên guhdar kin hene. *** Dîlberê rûmet neda min, dîn kir û berdame çolê Qîmeta min qe nezanî, wek xîçek avête golê. *** Buhar tê û dilîze, lê dil pîr û payîz e Çi kêþaye vî dilî, kû bêjim dibe gilî. *** Geh yar e, geh war e, geh can e, geh canan e Girîn û nalîna min, ji bo kurd û Kurdistan e. *** Ew hez û hesret, di dil da çikandî ye Ez ne tenê kurd im, ji bo Kurdistanê me. *** Mirin divê ji bo Kurdistanê be Tirba bûlbûl, divê li Gulîstanê be. *** Gayê minê pîr, çêleka mina bê þîr Ya ji naxirê nayê, ya ji axur dernayê. *** Çawa mêzekî, wer dibînî Çawa dibînî wer dimînî Li kî mêzekî xu dibînî. *** Mîya reben xwe, berxa xwe, þivanê xwe Xweyîyê xwe, seh û gura jî xweyî dike Lê dîsa ji ser jêkirinê xelas nabe. B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 301 --- Page Break --- *** Ku yek ji xu ra xulamek, dibijêre, lê dipirse; Ka tembel e, dizek e, virrek e, çileke an fitlek e Li mezinê xu napirse. *** Çerxa felekê, çep û çewt e, bê wîjdan e Destê zorê li ser e, þad û xenedan e Gelê reben, bindest e, nezan e, xezan e. *** Li pê dilê xû herî, dê te bike jinperest Li pê perê xû herî, dê te bike, pûlperest Li pê nefsa xû herî, dê te bike, pûtperest. *** Zîv tevlî zêr be, pê zêde dibe Qîmeta zêr, pê kêm dibe. *** Welat bin destê neyar e, ezîtîya me ma ye Alem þad û azad e, koletî bi me ma ye Li dinyayê bigere, her tiþt bi zêrê zer e Baþî dike çend pere, haya kî ji pêxember e. *** Dilê min hêj nizane pîrî çî ye Lê dikim lê nizane þîret çî ye Davêm avê, av wî navê Davêm agir, nizane þewat çî ye. *** Herkes derdê wî heye, di nav dilê wî de ye Jîyan barek giran e, ji taqetê zêde ye. 302 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 --- Page Break --- B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009 303 --- Page Break --- 304 B Î R. Hejmar: 11 HAVÎN 2009

Giriş seçenekleri

Kovara BÎR – Hejmâr 11

Bêlîke Tê Xwendin

Kovara BÎR – Hejmâr 1

Kovara BÎR – Hejmâr 10

Kovara BÎR – Hejmâr 12

Kovara BÎR – Hejmâr 2

Kovara BÎR – Hejmâr 3

Kovara BÎR – Hejmâr 4